DE ROMANS

Van Karel Glastra van Loon verschenen eerder bij L.J. Veen

Herman (met Karin Kuiper)
Vannacht is de wereld gek geworden
De passievrucht
Lisa’s adem
De onzichtbaren
Hoe dan Jan? (met Kees Slager)
De onzichtbaren (met foto’s van Jan Bogaerts)

Karel Glastra van Loon

De romans

De passievrucht
Lisa’s adem
De onzichtbaren

Uitgeverij L.J. Veen
Amsterdam/Antwerpen

Voor Karin

De passievrucht, eerste druk 1999, zevenenveertigste druk 2007
Lisa’s adem, eerste druk 2001, dertiende druk 2005
De onzichtbaren, eerste druk 2003, tiende druk 2005

De romans, eerste druk 2008

© 1999, 2001, 2003, 2008 erven Karel Glastra van Loon
en uitgeverij L.J. Veen
Omslagontwerp Esther van Gameren
Omslagbeeld © Lew Robertson/Corbis
Foto auteur Friso Keuris

ISBN 9789020410167
D/2008/0108/718
NUR 301

www.ljveen.nl

Inhoud

De passievrucht

Lisa’s adem

De onzichtbaren

DE PASSIEVRUCHT

From the start
Most every heart
That’s ever broken
Was because
There always was
A man to blame

Dolly Parton (‘It Wasn’t God Who Made Honkytonk Angels’)

Een

We rijden zwijgend naar het ziekenhuis. Ellen zit achter het stuur, ik tel de strepen op de weg. De weg is vol auto’s op oorlogspad. Ellen rijdt eerst te hard, dan te langzaam. Ze geeft geen richting aan. Ik zeg niks.

In de berm groeien reclameborden.

THE FUTURE IS HERE.

WAT MAAKT EEN ONDERNEMER GELUKKIG?

‘Geld,’ zeg ik.

‘Wat?’

‘Nee, niks.’

We parkeren in de betonnen buik van de ziekenhuisstad. Lopen door overdekte straten vol mensen in trainingspakken die rolstoelen voor zich uitduwen. Op een plein, waar de geur hangt van frituurvet en verlepte bloemen, speelt een strijkje zigeunermuziek.

‘Hier links,’ zeg ik.

‘Daar is de lift,’ zegt zij.

Ik kijk naar haar spiegelbeeld in een glazen ruit. De spanning trekt de kleur weg uit haar lippen.

‘Ik sta niet voor mezelf in…’ had ze gezegd.

‘Als ze zeggen waar ik bang voor ben, dan…’

Ze maakt al weken haar zinnen niet af.

‘Gaat u zitten,’ zegt de arts. En als we zitten: ‘Ik heb niet zulk prettig nieuws voor u.’

Ik zie Ellen verstijven. Ze duwt haar kin tegen haar borst, kijkt strak naar de grond.

‘En dan met name niet voor u, meneer.’

Haar rug recht zich, haar kin schiet omhoog. Ik zie het uit mijn ooghoeken. Heel even draait ze haar hoofd mijn kant op. Ik ben me er plotseling van bewust dat ik hevig heb gezweet, mijn kleren kleven nat en koud aan mijn lijf.

‘U bent onvruchtbaar. En daar is niet alleen niets aan te doen, het is bovendien, en ik besef dat dit een schok zal zijn, altijd zo geweest.’

Het eerste wat ik voel, althans het eerste gevoel waarvan ik me bewust word als hij is uitgesproken, is opluchting. Hier is sprake van een groteske vergissing. Er zijn dossiers verwisseld, onderzoeksresultaten verkeerd ingeschreven, er is iemand met dezelfde naam, iemand die op ditzelfde moment, in een andere dokterskamer, de resultaten te horen krijgt van mijn onderzoek: ‘U mankeert helemaal niets, meneer. Uw zaad is kerngezond.’

‘Maar dat is onmogelijk,’ zeg ik. ‘Ik heb een kind, een zoon van dertien!’

Het blijft lang stil in de kamer. Niets beweegt. Niemand beweegt. De hele ziekenhuisstad van beton en staal en glas, de liftschachten, de gangen, de duistere tussenverdiepingen vol tikkende, zoemende, zuchtende buizen, de zalen vol bedden met herstellenden en stervenden, de bezoekers en de artsen, de studenten en de coassistenten, zij allen houden de adem in. Het heden houdt stil, omdat vlak achter dat heden het verleden ontploft.

Ellen kijkt naar de arts. De arts kijkt naar mij. Ik kijk naar een ingelijste foto vlak achter zijn hoofd: een jongen en een meisje op ski’s tegen een decor van besneeuwde bergtoppen, onder een strakblauwe hemel.

Ik weet dat de dingen daarna hun normale loop hebben hernomen. Dat wij als volwassen mensen de zaken verder hebben besproken. En dat we vervolgens naar huis zijn gereden, Ellen en ik, over dezelfde wegen, langs dezelfde borden, door hetzelfde oorlogszuchtige verkeer.

Ik weet het, maar ik herinner het mij niet. Het enige dat ik me herinner is wat ze me vroeg toen we de straat in draaiden waar wij wonen.

Ze vroeg: ‘Wil je dit aan Bo vertellen?’

Wil ik dit aan Bo vertellen?

Ik wil maar één ding: dat wat gezegd is niet is gezegd, dat wat gebeurd is niet is gebeurd. Het is een zinloos willen, maar toch, ik kan er niet mee ophouden. Ophouden zou erger zijn. En dus herroep ik oude besluiten, kom ik terug op wat ik eerder heb gezegd. Ik reconstrueer het recente verleden, om een ouder verleden te redden. Waar ik ‘ja’ zei, zeg ik nu ‘nee’. Waar ik besloot tot handelen, besluit ik nu tot nietsdoen. Waar ik toegaf aan haar verlangen, omdat ik dacht dat het ook mijn verlangen was, daar wijs ik haar nu af.

‘Nee, ik wil geen kind bij jou. Ik heb een kind, en dat kind is mij genoeg. Laat het jou ook genoeg zijn.’

Ik weet dat ik daarmee onze liefde op het spel zet, dat er voor ons geen toekomst zal zijn als ik volhard, en toch doe ik het. Nu wel. Want nog moeilijker dan te leven zonder toekomst, is te leven zonder een verleden.

Twee

Bo is dus niet verwekt in een kille zomernacht op de passagiersstoel van een gele Renault 5. Hij heeft zijn kin, die iets naar voren steekt waardoor het lijkt alsof zijn onderkaak verkeerd gemonteerd is, niet van mij. Zijn ogen hebben wel de kleur van die van Monika, maar niet de vorm van de mijne, zoals iedereen zegt die Monika heeft gekend. Dat zijn linkervoet een halve maat kleiner is dan de rechter, net als bij mij – toeval!

Er staat een tekst in het apocriefe bijbelboek Het Evangelie van Philippus waaraan ik de laatste tijd vaak moet denken. ‘De kinderen die een vrouw gaat baren lijken op degene die ze liefheeft. Als dat haar man is, lijken ze op haar man. Als dat echter een echtbreker is, dan lijken ze op die echtbreker.’

Ooit, het moet nu een jaar of zes geleden zijn, heb ik die tekst voorgelezen aan Bo. We zaten aan de houten tafel in de keuken, met grote vellen tekenpapier en geslepen potloden in een piramide van licht. Ik tekende voor Bo het Huis van het Weten. Eerst de plattegrond, daarna een voor- en een zijaanzicht.

‘De voorkamer van het Huis van het Weten,’ zei ik tegen Bo, ‘is de Kamer van de Feitelijke Kennis. Daarin vind je alle dingen die je nu weet. Daarachter ligt een veel grotere kamer: de Kamer van het Mogelijke, van alle dingen die je nog te weten kunt komen als je tijd van leven hebt en nieuwsgierig blijft.’

Bo rolde een potlood over het tafelblad.

Naast de voor- en achterkamer lag een ruimte waarvan ik de buitenmuur niet had ingetekend.

‘Dat is de Donkere Kamer van God,’ zei ik. ‘Niemand weet hoe groot die kamer is. Elk licht dat je er binnen brengt, wordt onmiddellijk gedoofd. Je ziet er alleen iets als je de tijd neemt om aan het donker te wennen. Dan word je soms, heel even, dingen gewaar die je niet voor mogelijk had gehouden.’

‘Er zijn mensen,’ zei ik, ‘die zo schrikken van wat ze daar zien, dat ze de deur gauw weer dichtgooien en er niet meer terugkeren. En er zijn mensen die eraan verslaafd raken en zelden of nooit meer naar buiten komen. De Donkere Kamer van God is de mooiste maar ook de gevaarlijkste kamer van het huis.’

Het Huis van het Weten had een grote zolder, de Rommelzolder van de Kennis noemde ik die. ‘Daar vind je de raarste dingen. Grappige en onbruikbare dingen, zoals de Theorie van de Platte Aarde en de Tien Gulden Regels voor Burgermeisjes. Maar ook prachtige en nuttige dingen, zoals de Heilige Geometrie en het Evangelie van Philippus.’

‘Wat staat daar in?’ had Bo gevraagd. En ik was naar de boekenkast gelopen en had het dunne boekje, dat vol stond met potloodstrepen en uitroeptekens, van de plank gehaald. Ik had zomaar, willekeurig, een aangestreepte passage uitgezocht en aan Bo voorgelezen. Het was de tekst over de echtbreker.

‘Wat is een echtbreker?’ vroeg Bo.

‘Dat is een inbreker, maar dan in de echt,’ zei ik.

‘Wat is dat, de echt?’

Ik deed of ik hem niet had gehoord. De simpelste vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Ik tekende nog een laatste vertrek: een piepklein kamertje in een dode hoek van de plattegrond.

‘Het is een kamer zonder ramen,’ zei ik, ‘verlicht door een kale gloeilamp die van het plafond omlaag hangt. Het is de kamer van de dingen die je beter niet had kunnen weten. Ik noem hem de Martelkamer.’

En Bo had zich over de tafel gebogen om beter te kunnen zien.

‘Kom je daar weleens?’

‘Ja,’ zei ik. ‘Daar kom ik weleens.’

Wie is de echtbreker op wie Bo lijkt? De enige van wie ik zeker weet dat ze die vraag had kunnen beantwoorden is Monika. Monika is al tien jaar dood.

Ik had nog een kamer moeten toevoegen aan de plattegrond van het Huis van het Weten, denk ik nu: de Kamer zonder Hoop.

‘Wat is daar te vinden, in die kamer?’ had Bo dan kunnen vragen. En ik zou geantwoord hebben: ‘Niets en dat is het hem juist. Het is een kamer uit een kwade droom, waar je een leven lang kunt zoeken naar iets waarvan je weet dat het er moet zijn, maar dat je steeds ontglipt op het moment dat je het gevonden denkt te hebben. Het is de kamer waar alle kennis ligt opgeslagen waarover je zou willen beschikken, maar die om de een of andere reden onmogelijk meer te achterhalen is.’

Wil ik Bo meenemen naar die kamer?

Drie

Ik heb een doos vol foto’s uit de tijd dat Monika nog leefde. We zouden ze gaan inplakken, ooit, in drie albums met neplederen zwarte omslagen die Monika kocht op Koninginnedag. Het is er nooit van gekomen. De albums heeft Ellen later gebruikt om andere foto’s in te plakken – foto’s van haar en mij en Bo. De foto’s van Monika zitten nog altijd in de doos. De doos stond jarenlang onder in een kast, ik keek er nooit meer in. Maar nu heb ik hem te voorschijn gehaald. Vanaf de vloer van mijn werkkamer kijkt Monika mij aan in veelvoud, vijf jaar van mijn leven in Kodakkleuren op de grond.

Monika in een hotelkamer aan de Bretonse kust. Ze is drie maanden zwanger, het is ochtend, er valt een grauw licht de kamer binnen. Ze draagt een lichtblauw herenoverhemd, verkreukeld van de nacht, de knopen los. Haar handen rusten op haar blote buik, alsof ze het kind willen beschermen. Haar witte benen bungelen over de rand van het hoge, gietijzeren bed. De hele zwangerschap had ze grote moeite met de ochtenden, ook toen ze niet meer misselijk wakker werd. In Bretagne liepen we elke middag naar het strand, ademden de zeelucht in om onze stadslongen te reinigen, keken naar de zeevogels, zochten naar schelpen en zeesterren tussen de bewierde rotsen die droogvielen bij laag tij. Op een dag vonden we een dood schaap, aangevreten door vissen en vogels. Het verminkte dier lag ons met zijn lege oogkassen aan te staren als in een middeleeuwse vervloeking. We haastten ons terug naar het hotel.

Monika op het strand bij Noordwijk. Ze zit onder een grote rood-met-witte badhanddoek, die haar van hals tot enkels bedekt. Haar neus glimt van de zonnebrandolie. Onze eerste zomer samen. Ze kon slecht tegen de zon. Haar rode haar werd geel. Haar witte huid werd rood. Het was mijn idee geweest om naar Noordwijk te gaan, op een warme dag in juli met een strakblauwe lucht. Monika had ingestemd, omdat we elkaar nog niet zo lang kenden en omdat ze geen spelbreker wilde zijn (vertelde ze later).

‘Hoe lang hou jij het vol in de zon?’ vroeg ze toen we door het hete zand ploegden, op zoek naar een rustig plekje.

‘Uren,’ zei ik. ‘En jij?’

‘Niet zo lang.’

Ik vond haar witte lichaam van een betoverende schoonheid, maar die dag kwam ik erachter dat zij voor die schoonheid een hoge prijs betaalde. We bleven niet lang, en als we niet in de zee waren (waar we elkaar nat spatten, waar ik haar in de branding in mijn armen nam en het zout van haar gezicht kuste, waar we met verve het verliefde stel uit een B-film speelden) – als we dus niet in de zee waren, zat ze vrijwel steeds onder de grote badhanddoek. En toch was ze ’s avonds verbrand. In de jaren die volgden zijn we nog vaak samen naar het strand geweest, maar nooit meer op een zonnige dag in juli.

Er zijn een paar foto’s van ons samen. Op de vrolijkste zitten we op een grote herenfiets, Monika voorop. Ze moet haar voeten en haar tenen strekken om bij de trappers te kunnen. Ik zit achterop met een arm om haar middel. Met mijn andere arm zwaai ik naar de fotograaf. Ik vraag me af wie de foto heeft genomen en wanneer precies. Te oordelen naar Monika’s haar moet het vóór Bo’s geboorte zijn geweest. Daarna liet ze het groeien. Juist toen ze had besloten om het weer kort te laten knippen, werd ze ziek. Ze is met lang haar begraven. Nu schiet me ook te binnen wie de foto heeft gemaakt: mijn vader. Het is mijn vaders fiets waarop wij zitten. Er zitten verfspatten op Monika’s broek. De foto is gemaakt op de Ceintuurbaan, ter hoogte van het Sarphatipark. We hadden net een woning gekregen, schuin tegenover het park. Mijn vader hielp ons bij het opknappen.

De eerste twee weken nam de hoeveelheid werk die nog verricht moest worden dagelijks toe in plaats van af. Toen we het behang afstaken bleek het pleisterwerk vergaan. Achter de plafondplaten kwamen schimmelende balken te voorschijn. Er zat een enorme scheur in het metselwerk van de schoorsteen. De houten vloer onder de keukenkastjes was verrot.

‘Dat had je toch van tevoren kunnen zien,’ mopperde mijn vader, meer tegen zichzelf dan tegen mij. ‘Waar kijk jij in hemelsnaam naar als je een woning gaat bezichtigen?’

‘Uit het raam,’ zei ik. ‘Ik kijk vooral uit het raam.’

Behalve op het park hadden we ook uitzicht op een eksternest. Toen ik voor het eerst in de woning kwam, waren de vogels druk bezig met de reparatie van het dak. Het had in de dagen daarvoor flink gestormd en het omvangrijke nest had zichtbaar averij opgelopen. De twee eksters vlogen af en aan met takken. Het moet in april of mei zijn geweest. De foto is van twee maanden later. Achter de geparkeerde auto’s zijn de laatste bloesems van een meidoorn te zien. Het schilderwerk was het laatste dat moest gebeuren. Niet lang daarna verhuisden we – eerst Monika, een dag later ik.

De eksters brachten die zomer drie jongen groot.

En Monika werd zwanger.

Vier

Het was een zomer vol eerste keren. Voor het eerst woonde ik samen. Voor het eerst las ik de woorden ‘dexamethasone’, ‘vasopressin’ en ‘glycogenolysis’. Voor het eerst neukte ik in een auto. Voor het eerst maakte ik een vrouw zwanger (dacht ik). Voor het eerst zag ik in Amsterdam een zwarte roodstaart (in de Gerard Doustraat). Voor het eerst dacht ik na over de woorden ‘Het zou dwaas zijn om te lachen om de romanticus; ook de romanticus heeft gelijk’ (Ortega y Gasset). Voor het eerst (en het laatst) sliep ik met twee vrouwen tegelijk. Voor het eerst van mijn leven zag ik in mijn vader een gelijke, omdat mijn vader in mij een gelijke zag. Het was een verandering die ik op geen enkele manier had voorzien en die mij bijna evenzeer ontroerde als de veranderingen in Monika’s lichaam. (Al ruim voordat haar buik ging groeien, veranderden de vorm van haar gezicht, de veerkracht van haar haar, de zachtheid van haar borsten. Ik vond het onbegrijpelijk dat zo veel mensen zo lang niets in de gaten hadden. Keek dan niemand goed naar haar – zelfs haar eigen moeder niet? Nee, vooral haar eigen moeder niet.)

Mijn vader is een selfmade man – dat zijn z’n eigen woorden. Hij had in het leven een moeilijke start, was als jongetje zwak en ziekelijk. Toen hij dertien was brak de oorlog uit. Drie maanden later verloor hij zijn vader. Niet door de oorlog, maar door een stompzinnige samenloop van omstandigheden. Er werd een nieuw huis gebouwd in een straat niet ver van waar mijn grootouders woonden. De bouwvakkers hadden juist het hoogste punt bereikt en mijn grootvader bleef aan de overkant van de straat even staan kijken hoe de mannen elkaar feliciteerden en hoe een van hen, balancerend op de nokbalk, zijn pet in de lucht gooide en weer opving. ‘Als mijn vader niet was blijven staan,’ zei mijn vader, ‘zou hij nooit onder de tram zijn gekomen.’ Nu stak hij, nog omhoogkijkend naar de joelende mannen, de straat over juist op het moment dat lijn 4 voorbijkwam. Zijn beide benen raakten zo ernstig bekneld onder de stalen wielen van de tram dat ze in het ziekenhuis moesten worden afgezet. De wond aan zijn linkerbeen (of de stomp die daarvan over was) raakte geïnfecteerd. De ontsteking sloeg naar binnen. Tien dagen na het ongeluk had mijn vader geen vader meer.

‘Jij hebt nooit geleerd te vechten,’ zei mijn vader als hij weer eens niet begreep waarom ik de dingen deed die ik deed. En wat kon ik anders doen dan hem gelijk geven, om er zo onverschillig mogelijk achteraan te zeggen: ‘Maar dat is toch precies wat je wilde bereiken – dat ik het beter heb dan jij destijds?’

Er was na de oorlog geen geld om mijn vader te laten studeren, maar hij vond al snel werk bij een aannemer, ironisch genoeg bij dezelfde die destijds het huis bouwde dat mijn grootvader het leven kostte. In de loop van de jaren vijftig, toen half Nederland een bouwput was, klom mijn vader op van manusje-van-alles tot voorman. En in 1961 trad hij niet alleen in het huwelijk met een drie jaar oudere zangeres uit een Amsterdams nachtcafé, maar begon hij bovendien voor zichzelf: Bouw- en aannemersbedrijf Cornelis Minderhout maakte in tien jaar tijd van mijn vader een welvarend man (al zouden de nouveaux riches van nu moeten lachen om wat mijn vader trots ‘ons familiekapitaal’ noemde – we konden er een twee-onder-een-kapwoning van kopen in Abcoude en een roeibootje voor in het Gein).

Ik heb mijn vader lang als een alleskunner beschouwd, een bewonderenswaardige figuur die even gemakkelijk een dakkapel voor mijn zolderkamer maakte, als een grote pan paella bereidde, de motor van onze Volvo Amazone uit elkaar sloopte of een feest organiseerde voor honderd gasten (ter gelegenheid van het derde lustrum van de firma Minderhout), waar een goochelaar optrad en waar mijn vader de merengue danste met een oogverblindend mooie zwarte zangeres. Mijn vader is een ladies-man en hoewel ik niet weet of hij mijn moeder ooit ontrouw is geweest, kan ik me nauwelijks voorstellen dat dat niet zo is.

Mijn moeder was, zoals gezegd, drie jaar ouder dan hij, en toen hij haar ontmoette werkte ze in de nachtelijke uren als zangeres (‘chansonnière’ zei mijn vader) in een nachtcafé. Ze was van een onalledaagse schoonheid, met hoge jukbeenderen en een brede mond, die op haar artiestenfoto’s altijd zwaar is aangezet met donkere, glanzende lippenstift. Op de trouwfoto’s is goed te zien hoe trots mijn vader was op zijn verovering. Precies negen maanden na het huwelijk baarde mijn moeder mij. ‘Je vader was er net op tijd bij,’ zou ze later zeggen, ‘want ik vond mijzelf eigenlijk al te oud voor kinderen.’ Op het moment van mijn geboorte stond mijn vader in een bouwput in Leeuwarden. Toen hij ’s avonds thuiskwam lag ik schoongewassen in de wieg. Hij tilde me op en zei tevreden tegen mijn moeder: ‘Heb ik dat niet goed gedaan?’ En toen mijn moeder hem dat jaren later voor de voeten wierp, begreep hij nog altijd niet wat hij daar nou verkeerd aan had gezegd. Maar ik was zes en voelde haarfijn aan dat mijn vader mijn moeder pijn had gedaan en het maakte dat ik nog meer afstand tot hem hield.

‘Je vader,’ zei mijn moeder toen ik het huis uitging, ‘heeft altijd erg veel van je gehouden.’ Maar dat ze dat moest zeggen, zegt misschien genoeg. (Toen ze op sterven lag zei ze: ‘Je vader heeft altijd veel van me gehouden. Maar misschien hield ik wel niet genoeg van hem. En later kon ik het niet meer.’ Ik durfde niet te vragen wat ze daarmee bedoelde.)

Maar nieuw leven verandert alles – ook en vooral de relatie tussen vader en zoon.

We brachten mijn ouders op de hoogte van Monika’s zwangerschap op een prachtige nazomerdag in september, die iets leek goed te willen maken van de koele natte zomer die we achter de rug hadden. Mijn ouders kwamen aan het eind van de middag, toen het late zonlicht de bomen in het park in een goudgele gloed zette. De ideale tijd voor een goed glas wijn. (Ook van wijnen heeft mijn vader veel verstand. In het huis in Abcoude legde hij met veel zorg een wijncollectie aan, waarmee hij zelfs de plaatselijke krant haalde, tot zijn niet geringe trots. Ik had mij daarom voor deze bijzondere gelegenheid bij een wijnhandel in de Frans Halsstraat laten voorlichten, en uiteindelijk kocht ik een rode bordeaux met een rijk bouquet, een lichte houtsmaak, en een zweem van vanille in de afdronk.) De deuren naar het Franse balkon aan de voorkant van het huis stonden open, en het straatrumoer en de geuren uit de keuken, waar Monika een gorgonzola-polenta bereidde met drie soorten paddestoelen en granaatappelsaus, deden mijn vader en moeder verzuchtingen slaken over een stadje in Frankrijk dat zij die zomer hadden bezocht en waar zij uren op terrasjes hadden gezeten met een karaf karaktervolle landwijn en een goed boek. Mijn vader was ingenomen met mijn wijnkeus en we dronken op het goede leven, en omdat ik Monika in de keuken had ingeschonken viel het niet op dat zij druivensap dronk in plaats van bordeaux.

Mijn vader en ik inspecteerden nog eens het werk dat we die zomer aan het huis hadden verricht (het meeste hadden hij en Monika gedaan, omdat ik het te druk had met werken – we konden het geld immers goed gebruiken), terwijl mijn moeder Monika in de keuken gezelschap hield. Toen het eten klaar was en we allemaal aan tafel zaten zei ik: ‘Monika en ik willen jullie wat vertellen.’ Daarna liet ik een stilte vallen, zoals dat hoort, en keek ik naar mijn moeder, naar mijn vader, en weer naar mijn moeder. Mijn moeder glimlachte welwillend, zoals ik dat zo goed van haar kende, en mijn vader keek bedachtzaam naar het tafelkleed, alsof hij een bouwtekening bestudeerde.

‘We zijn zwanger,’ zei ik toen maar, en het klonk onbeholpen en belachelijk en dat was het ook. Zoiets intiems vertel je niet aan je ouders, wist ik opeens (het gaat tenslotte goed beschouwd over seks), maar toen was het al geschied, en bovendien: verzwijg maar eens een zwangerschap.

Dat mijn moeder in tranen zou uitbarsten, dat had ik wel verwacht. Mijn moeder huilde graag en veel en vooral van blijdschap. (Zij vormde het levende bewijs van het ongelijk van diegenen die nog steeds geloven dat huilen een teken van zwakte is. ‘Dat ik niet zal kunnen zien hoe het verder gaat met jou en Bo,’ zei ze op haar sterfbed, ‘dat doet me nog het meeste pijn.’ En ze huilde. Maar ze stierf in vrede.) Dat mijn vader ook zou huilen, dat trof me recht in mijn hart. Hij stond op en kwam me omhelzen. Ik stond ongemakkelijk tussen mijn stoel en de tafel geklemd en ik voelde zijn schouders schokken. Toen maakte hij zich van mij los en keek me recht in de ogen. Zijn wangen waren nat, maar er verscheen een brede grijns rond zijn mond: ‘Vanaf nu zijn wij niet meer vader en zoon,’ zei hij, ‘maar zijn wij beiden vader.’ En hij stapte op Monika af en omhelsde ook haar, en ik omhelsde mijn moeder en mijn moeder omhelsde mijn vader en daarna Monika en pas daarna schepten we het eten op onze borden en schonken de glazen bij. (Ik haalde het pak druivensap uit de keuken en we lachten om het kleine bedrog dat niet was opgemerkt.) En we praatten over alles en niets en vooral over wat het betekende om een kind te verwachten, en ik merkte dat mijn vader gelijk had gehad: we spraken voor het eerst met elkaar als gelijken.

Toen mijn ouders ten slotte vertrokken, zwaaiden Monika en ik hen na vanaf het Franse balkon en daarna gingen we zitten op de bank, dicht tegen elkaar aan, en we staarden naar de kaarsen, die aangenaam flakkerden in de nazomeravondbries die door het huis trok, en we zeiden heel lang helemaal niets.

Drie dagen later reisde Monika naar haar ouders in Roermond. ‘Het is beter als je er niet bij bent wanneer ik het hun vertel,’ zei ze. En toen ze terugkwam: ‘Het was maar goed dat je er niet bij was.’

Vijf

Eerste keren vergeet je niet gauw, maar de rest… Mijn geheugen is als het werk van een drankzuchtige archivaris: het vertoont gaten en verdichtingen, de kaartenbakken zijn omgevallen, de fiches in haast weer bijeengeraapt. Soms is er maandenlang niets verzameld, dan weer is er koortsachtig maar lukraak gewerkt. Er is een ladenkast vol herinneringen, maar waar zijn de herinneringen die mij kunnen helpen bij het beantwoorden van de vragen die mij nu uit mijn slaap houden? Wie is de vader van mijn zoon? Met wie ging mijn dode geliefde vreemd? En wanneer? En vooral ook: waarom? Hoe kan het dat ik nooit iets heb gemerkt, dat ik nooit de geringste argwaan heb gehad? Of was die er wel, maar heeft de dronken archivaris die herinneringen onder het tapijt geveegd, uit het raam gekieperd, opgestookt in de allesbrander?

Ik kijk naar Bo, die ik beter ken dan enig ander mens in de wereld, en zie een vreemde. Ik kijk naar Ellen, van wie ik meer houd dan van wie ook, en wend mijn ogen af.

Ellen zegt dat ze met me wil trouwen.

‘Ellen,’ zeg ik, ‘je wilt een kind. Je wilt een kind van jezelf en dat kan ik je niet geven. Zoek een andere man nu het nog niet te laat is.’

‘Ik wil een kind van jou,’ zegt Ellen. ‘Ik wil geen kind van een andere man. En ik wil al helemaal geen andere man. Ik wil jou.’

‘Dat zeg je nu, maar hoe zal het zijn over een jaar, over twee jaar?’

‘Hoe moet ik dat weten Armin? Weet jij wat je over twee jaar wilt? Weet jij of je dan niet op me bent uitgekeken? Of je niet in een midlifecrisis zit en er vandoor gaat met een meisje van eenentwintig.’

‘Jezus Ellen.’

‘Ja, Jezus Armin.’

‘Maar trouwen, waarom wil je in godsnaam trouwen?’

Monika en ik zijn nooit getrouwd geweest. Trouwen, dat deed je niet, in die tijd. Wij niet in ieder geval. Wij hielden van elkaar en met zoiets intiems als ‘houden van’ had de staat niets te maken. Dat sprak vanzelf. En dus trouwden we ook niet toen er een kind kwam – principes werden in die dagen nog niet zo lichtzinnig terzijde geschoven.

We gaven Bo de achternaam van zijn moeder (Paradies), ook dat sprak vanzelf. Zij had hem tenslotte negen maanden gedragen. Zij gaf hem de borst. Dat een kind automatisch de naam van de vader kreeg, was een uitwas van het verfoeide patriarchaat. Zoals kruisraketten dat waren. En kapitalisme. (De ambtenaar van de burgerlijke stand ging met onze naamkeuze niet akkoord. ‘Dat kan alleen als u het kind niet erkent,’ zei hij. Ik schold hem uit voor pennenlikker en klerk, waarop hij weigerde de aangifte verder in behandeling te nemen. Uiteindelijk moest er een vrouwelijke collega aan te pas komen om de zaak naar behoren af te wikkelen – ik ging mopperend akkoord met wat de wet voorschreef. Maar de volgende dag lieten we een advertentie plaatsen in de krant: ‘Geboren: Bo Paradies.’ Onze ouders lazen de Volkskrant niet. Dat scheelde een hoop gezeur.)

Het huis aan de Ceintuurbaan was eigenlijk te klein voor ons tweeën en de baby. Er was geen babykamer – en iedereen weet dat een baby recht heeft op een babykamer.

‘Jullie moeten verhuizen,’ zei Monika’s moeder, die ik nooit op enige liefde voor haar dochter kon betrappen, maar die wel vond dat zij als geen ander in staat was te bepalen hoe het leven van haar dochter eruit diende te zien.

‘Je kunt toch wel wat kopen?’ zei mijn vader.

‘Maar pa,’ zei ik, ‘denk eens aan al het werk dat we in dit huis hebben gestoken. En bovendien: waar vind je in Amsterdam weer een huis met zulk uitzicht?’

Nee, Monika en ik wilden niks kopen (zeker een hypotheek afsluiten bij een bank die geld had uitstaan in Zuid-Afrika!) en we wilden niet verhuizen. Bo sliep tussen ons in, in het tweepersoonsbed. We verschoonden hem op de bank, op de keukentafel, op het aanrecht, op de grond, op het bed, op het bureau tussen de typemachine en de telefoon. We sjouwden hem rond in een slendang.

‘Als hippies,’ zei Monika’s moeder, voor wie de jaren zestig en zeventig een onafgebroken nachtmerrie waren geweest.

‘Als negers,’ zei haar vader, die iedereen van buiten Limburg een buitenlander vond, en alle negers apen.

‘Ik vind het wel schattig,’ zei mijn moeder. En mijn vader zei: ‘Als het jullie gelukkig maakt, dan zal het dat kind ook wel gelukkig maken. En daar gaat het tenslotte om.’

En ik dacht: zou hij ooit zoiets tegen mijn moeder hebben gezegd over mij? Maar ik vroeg niks.

De eerste keer dat Monika Bo de borst gaf zat ik erbij te huilen als een kind.

‘Dat zijn de hormonen,’ zei Monika.

‘Wil je proeven?’ vroeg ze de volgende dag.

Ik was ontzet. Maar even later proefde ik toch. Heel voorzichtig.

‘Lekker,’ zei ik.

‘Leugenaar,’ zei zij.

‘Het is ook voor baby’s en niet voor volwassen mannen.’

Monika zei: ‘Ik vind het opwindend.’ En ik vroeg: ‘Vind je het ook opwindend bij Bo?’ En Monika knikte.

De laatste jaren dacht ik nog maar zelden terug aan die tijd. Als ik een meisje zag lopen met opgeknipt rood haar of met gele schoenen. Of als ik een man zag met een kind in een draagdoek. De laatste dagen denk ik nergens anders aan.

‘Geef het tijd,’ zegt Ellen.

‘De pijn moet slijten,’ zegt Ellen.

‘Laten we er een weekje tussenuit gaan, jij en ik, met z’n tweetjes.’

‘Ga op reis, samen met Bo.’

‘Ga een week op Ameland zitten, in je eentje, lekker langs het strand lopen.’

‘Ik wil weten wie de vader is,’ zeg ik. ‘Wie de dader is. Wie gaat me dat vertellen op Ameland? Staat zijn naam soms in het zand, aan de voet van de vuurtoren?’

(Er is een foto van Monika op het strand van Ameland. Aan haar voeten staat in het zand geschreven ARMIN IS GEK. Ze kijkt triomfantelijk in de lens. Haar haren wapperen in de wind. Onze laatste vakantie samen.)

‘Wat weet jij, Ellen? Wat weet jij dat ik niet weet? Wat heeft Monika jou verteld? Ze moet je toch iets verteld hebben? Vriendinnen onder elkaar, vertel mij wat, jullie bespreken die dingen. Vrouwen praten over dat soort dingen. Wie is het, Ellen, zeg het me: wie, wie, wie?’

Maar Ellen houdt vol van niets te weten.

‘Ik zat destijds in Ecuador, weet je nog.’

‘Ja maar later, Ellen, toen je terug was. Ze moet toch iets hebben gezegd. Met een omweg misschien. Een stille hint, die jij nooit hebt opgepikt. Jezus, Ellen, jullie waren intiem met elkaar in die dagen. Jullie deelden godverdomme alles. En nu wil je mij laten geloven dat daarover nooit met een woord is gesproken? Lieg niet tegen me, Ellen. Ik kan geen leugens meer verdragen! O, Jezus Christus Ellen, ga nu niet huilen. Huil niet, huil niet, huil niet! Het spijt me. Ik bedoel het niet zo, maar verdomme Ellen, wat moet ik? Wat moet ik hiermee?’

Later op de avond: ‘Wil je met me trouwen?’

‘Ja.’

Zes

Ik heb tegen Bo gezegd dat ik geen kinderen meer kan verwekken. Dat mijn zaad niet goed meer is.

‘Te lang niet gebruikt waarvoor het bedoeld is.’

Daar moest Bo om lachen. Hij vindt het niet erg dat hij geen broertje of zusje krijgt. Hij vindt het alleen vervelend voor Ellen. Dat zei hij: ‘Wat rot voor Ellen.’

‘Ja,’ zei ik.

En dat was dat.

Urenlang kon ik naar Bo kijken toen hij een baby was. Hoe hij de slaap uit zijn ogen wreef met vuisten die nog geen vuisten waren. Hoe hij niet-begrijpend de wereld in zich opnam met grote, hongerige ogen. Hoe hij boerde. Hoe hij kwijlde. Hoe hij het mirakel van zijn eigen lichaam ontdekte (die roze dingen daar, vlak voor mijn ogen, die dingen horen bij mij, die dingen dat ben ik!).

Op de dag dat Bo zich voor het eerst zelfstandig omdraaide, van zijn buik naar zijn rug, kocht ik een fles champagne die ik ’s avonds samen met Monika leegdronk. Toen de drank op was, bedreven we de liefde op de grond, tegen de WC-deur en ten slotte in bed, op z’n hondjes, terwijl Bo onder Monika lag te kraaien en met zijn handen naar haar borsten greep.

‘De liefde, Bo,’ zei ik, toen Monika al sliep, ‘de liefde, daar gaat het om. De rest is allemaal onzin.’

‘God is liefde, Bo,’ zei ik, ‘en liefde, dat is God. Daar zijn veel misverstanden over. Want het eerste, dat wordt wel gezegd, maar het tweede, dat geloven maar weinigen.’

Zolang ik mijn ogen openhield voelde ik me prettig dronken, maar zodra ik ze sloot, zag ik rode en gele vlekken in razend tempo ronddraaien. Ik boerde. Bo lachte. Monika zuchtte in haar slaap. En onmiddellijk trok er een schaduw over Bo’s gezicht. Daar kreeg ik tranen van in mijn ogen.

‘Luister goed, Bo,’ zei ik, ‘want dit gaat over de purification of an 86 kDa nuclear DNA-associated protein complex. En zoals je weet kun je met de hogere wetenschap niet vroeg genoeg beginnen.’

Bo beet op zijn bijtring en keek me aan met grote ogen.

‘Hela cells,’ las ik hardop, ‘were cultured in Dulbecco’s modified Eagle’s medium containing 10 percent fetal bovine serum. En toen? Gels were stained with 0.3 percent Coomassie brilliant blue. Het is je reinste hekserij, Bo! Moderne alchemie!’

Toen Bo werd geboren, had ik net werk gevonden als corrector bij een wetenschappelijke uitgeverij – een baan die ik tot op de dag van vandaag heb behouden. Elke veertien dagen haalde ik een stapel drukproeven op van artikelen die bestemd waren voor een vaktijdschrift voor biochemici, met een wereldwijde oplage van nog geen duizend exemplaren. In het begin had ik grote moeite met het wetenschappelijke jargon, maar al snel las ik de stukken net zo makkelijk als de recepten uit een kookboek, al bleef de betekenis van de recepten me volkomen duister.

‘Wie is toch die mysterieuze dokter Dulbecco?’ vroeg ik aan Bo. ‘En hoe belandde dat embryonale koeienbloed in het arendsmedium? Welke verfhandel verkoopt Coomassie’s briljante blauw? En wat blijft daar van over in een oplossing van 0,3 procent – wordt dat niet babyroze?’

Bo gooide zijn bijtring op de grond. Ik pakte hem op en gaf hem terug. Dat was het mooie aan het correctiewerk: dat ik het thuis kon doen, met Bo in de buurt, zodat ik geen dag hoefde te missen van zijn eerste levensjaren.

‘Ga jij maar weer werken zodra je daartoe in staat bent,’ zei ik tegen Monika, uit puur eigenbelang.

‘Ik snap niet dat je meewerkt aan de verbreiding van dat soort onderzoek,’ zei ze nadat ze zich een avond lang had verdiept in het vaktijdschrift voor biochemici. ‘Voor elk artikel zijn ik weet niet hoeveel proefdieren gedood.’

‘Klopt,’ zei ik, ‘maar we betalen er de luiers van.’

‘Ja, ja, verschuil je maar achter Bo. Zadel dat arme kind maar op met jouw medeplichtigheid aan het martelen van dieren.’

‘Hoe denk jij dat de pil is ontwikkeld?’ vroeg ik.

Monika was weer gaan werken. Bij De Kleine Wereld, een reisbureau dat zich specialiseerde in milieuvriendelijk toerisme. ‘Een contradictio in terminis,’ vond ik.

‘Klopt,’ zei Monika. ‘Maar als jij belooft daar verder niet over te zeuren, zal ik mijn mond houden over het onschuldig proefdierenbloed dat aan jouw handen kleeft.’

En zo was het gegaan.

Monika ging weer aan de pil. Ik verdeelde mijn aandacht tussen het kruipen en kraaien van Bo en de temperature dependence of creatine kinase fluxes in the rat heart.

‘Male Wistar rats,’ zei ik tegen Bo, die zich juist aan de rand van de koffietafel probeerde op te trekken, ‘ were anesthetized with diethyl ether and injected intravenously with 50 IU heparin approximately 1 minute before the hearts were exised. Zie je wel, je moeder hoeft zich nergens zorgen over te maken. Eerst de narcose en dan pas het verwijderen van het hart. Heel diervriendelijk allemaal.’

Bo gaf zijn poging om op eigen benen te staan op en begon te huilen. Ik zette met mijn rode pen een c tussen de x en de i van exised.

Vanochtend werd ik om vijf uur wakker. Ik ben naar Bo’s kamer gegaan en heb op de rand van zijn bed gezeten, zeker een halfuur lang. Ik heb zijn slapende gezicht bestudeerd. De vorm van zijn voorhoofd, de inplanting van zijn haar, zijn wenkbrauwen, de kleur van zijn ogen. (Bo slaapt met zijn ogen open. Dat heeft hij niet altijd gedaan. Het is begonnen toen hij drie was – met een nachtmerrie.) Ik bestudeerde de vlekjes in zijn irissen, de lengte van zijn oogharen, de vouwen in zijn oogleden, de lijn van zijn jukbeenderen, de vorm van zijn neus, de grootte van zijn neusgaten, zijn kaaklijn, de vorm van zijn mond, zijn lippen.

Hij begint in de puberteit te komen. Er zit een puistje op zijn kin.

Ik hoopte op een ingeving, dat iets in zijn gezicht mij plotseling zou doen denken aan… Dat hoopte ik, en ik was er doodsbenauwd voor.

Maar er gebeurde niets. Er kwam niets. Ik ben weer in bed gekropen en in slaap gevallen. Ook in mijn dromen kwam er geen antwoord.

Zeven

Ik heb altijd gedacht dat Bo werd verwekt met toestemming van de Amsterdamse politie.

Ik was met Monika in de Haarlemse Stadsschouwburg naar een benefietvoorstelling geweest. Een aantal bekende acteurs en actrices speelde een stuk ter bestrijding van de honger in Afrika. De directeur van de schouwburg had enkele maanden eerder met De Kleine Wereld een geheel verzorgde avontuurlijke reis per Landrover door de Sahara gemaakt. Als dank voor de goede zorgen, en omdat hij het er levend van af had gebracht, stuurde hij nu regelmatig gratis kaartjes naar het reisbureau. De voorstelling was slaapverwekkend, maar de borrel na afloop maakte alles goed. We herkenden een groot aantal Bekende en Prominente Nederlanders, de zalm was zacht en vet, en ook de wijn, de whisky, ja zelfs de jus d’orange waren van bovengemiddelde kwaliteit. We stopten een enveloppe met een politieke verklaring in de bus die bedoeld was voor gulle giften (‘Honger is een rechtstreeks gevolg van de oneerlijke machtsverhoudingen in de wereld. Kanker ga je niet te lijf met aspirine, honger niet met liefdadigheid. Steun de revolutionaire bewegingen in de Derde Wereld!’). We bleven rondhangen tot ver na middernacht, kijkend, drinkend, becommentariërend. Toen we eindelijk vertrokken, werden we door een vermoeide portier naar de artiestenuitgang verwezen, de enige deur die nog niet op het nachtslot zat. Opgewekt stapten we de kille juninacht in. Achter ons trok Jack Spijkerman de deur dicht. ‘Laten we naar de nachtegalen gaan luisteren,’ zeg ik.

‘Nachtegalen?’ vraagt Monika. ‘Heb je die dan nog in Nederland?’

En dus geef ik haar aanwijzingen hoe ze naar het Amsterdamse Bos moet rijden, waar ze de auto moet parkeren (op het parkeerterrein aan het begin van de Bosbaan) en hoe we van daar naar de nachtegalen kunnen lopen. Als we in het struikgewas vlak bij de oever van de Nieuwe Meer inderdaad de eerste heldere fluittonen horen, kust Monika me plechtig op mijn voorhoofd. ‘Waar vind je,’ zegt ze, ‘in deze tijd nog een man die je ’s nachts feilloos naar een plek weet te leiden waar de nachtegalen zingen? Ik laat je nooit meer gaan.’

We gaan op een bankje zitten, dat vochtig is en waarvan de kou onmiddellijk in je billen trekt. Ik kruip dicht tegen haar aan en sla een arm om haar heen. Mijn hand landt op haar borst.

‘We doen het te weinig de laatste tijd,’ zegt ze.

‘Klopt,’ zeg ik. ‘Daar gaan we verandering in brengen.’

‘Ja, maar niet op dit bankje.’

‘Nee, niet op dit bankje.’

Ze kust me. Haar lippen zijn droog, maar haar mond is warm en vochtig. Ze bijt in mijn onderlip. De nachtegaal zingt. Ze legt haar hand op mijn kruis.

‘Heel goed,’ mompelt ze door het kussen heen.

Mijn hand glijdt onder haar jas, trekt haar shirt los. Ik kus haar hals, bijt zachtjes in haar oor, terwijl mijn hand naar haar rug kruipt en onder de rand van haar slip glijdt. Ze heeft ijskoude billen.

‘Kom,’ zeg ik en trek haar overeind.

‘Je bent geil,’ zegt ze. ‘Ik hoor het aan je ademhaling.’

‘Ja,’ zeg ik. Ik houd haar tegen en kus haar.

‘Jij ook.’

‘Ja.’

Bij de auto zegt ze: ‘Stap in. Doe de verwarming aan. En de lichten.’

De motor start met een kuch. Monika staat in het schijnsel van de koplampen, haar gezicht bleek, haar ogen zwart. Ze kleedt zich uit. Jas, shirt, gele schoenen, broek, onderbroek (ze draagt zwart ondergoed, ze draagt altijd zwart ondergoed als ze zin heeft in seks) – één voor één belanden de kledingstukken op de motorkap. Als ze helemaal naakt is, spreidt ze haar benen en sluit haar ogen. Ze doet een plas. De gouden straal schittert in het koplamplicht.

‘Je bent gek,’ zeg ik tegen de binnenkant van de voorruit. ‘En prachtig. En verschrikkelijk opwindend.’

‘Doe de lampen uit,’ roept Monika en ik gehoorzaam. In het donker zie ik de vlugge bewegingen van haar witte lichaam. In een oogwenk staat ze naast de auto en opent het portier.

‘Laat de motor aan en zet de verwarming hoger. Mijn God, het is koud. En het is al bijna juli! Kus me, Armin, kus me.’

Ze zit boven op me, duwt haar koude borsten in mijn gezicht. Ik laat met mijn linkerhand de rugleuning naar achter klappen.

‘Uit!’ zegt ze, en ze glijdt van me af om ook de leuning van de passagiersstoel naar achteren te zetten. ‘Uit, uit, uit!’

Ik worstel me uit mijn kleren.

‘Ga hier zitten.’ Ik schuif onder haar door naar de passagiersstoel. Mijn pik staat scheef als een oude boom. Monika pakt mijn hand en vouwt die rond de stam. ‘Kijk,’ hijgt ze, ‘kijk.’

Ze is op de bestuurdersstoel gekropen, haar handen glijden langs haar benen, naar de donkere driehoek in haar kruis. ‘Kijk.’

Mijn hand beweegt zich driftig op en neer.

‘Ja!’ zegt Monika. ‘Goed zo. Lekker?’

‘Ja.’

‘Ja.’

Ze buigt zich voorover, kust mijn eikel. ‘Ho, ho, wacht.’ Ze klimt boven op me, en met een krachtige beweging brengt ze me bij zichzelf naar binnen. ‘Ja!’

Ik kijk naar het wit van haar borsten, ik kijk naar het wit van haar ogen. En opeens is het alsof haar hele lichaam licht geeft, Monika is een engel geworden.

‘Shit!’ gilt ze. Zo snel als ze op me is geklommen, zo snel is ze nu van me af.

‘Shit!’

Het voelt alsof er iets breekt aan de basis van dat stijve orgaan dat zojuist nog voor zoveel opwinding zorgde.

‘Au!’

Ik kijk achterom naar de bron van het hemelse licht. POLITIE staat er in spiegelbeeld tussen de twee ronde koplampen.

‘Shihit!’ giechelt Monika, die weer op de bestuurdersstoel zit en de rugleuning omhoog laat klappen. Ik laat me terugzakken en pak het eerste het beste kledingstuk dat ik kan vinden. Daarmee bedek ik mijn kruis.

‘Jezus!’

Ik hoor een portier opengaan. Voetstappen. Een zaklantaarn schijnt naar binnen. Monika rolt het raampje van het portier omlaag.

‘Alles in orde, mevrouw?’

Monika lacht zenuwachtig. ‘Ja, alles in orde.’

Het licht glijdt langzaam over haar blote borsten, over mijn buik.

‘Een prettige nacht dan nog.’

‘Ja, u ook.’

Weer voetstappen, opnieuw het slaan van een portier. Aan het zwenken van het koplamplicht kan ik zien dat het busje achteruit van ons wegrijdt, draait en verdwijnt. Monika buigt opzij, pakt het overhemd waarmee ik me bedekt heb, gooit het op de vloer naast het gaspedaal en begint mijn slappe lul te kussen.

De Renault 5 is een erg kleine auto om de liefde in te bedrijven, maar het kan. Achtendertig weken en drie dagen later baart Monika een zoon. We noemen hem Bo.

Acht

Ik lijd aan het syndroom van Klinefelter, een afwijking van de geslachtschromosomen.

‘Normaal hebben mannen een X- en een Y-chromosoom, terwijl vrouwen twee X-chromosomen hebben,’ legt de arts mij geduldig uit als ik voor een nazorggesprek terugkom in het ziekenhuis. ‘Alle eicellen hebben een X-chromosoom, terwijl zaadcellen óf een X- óf een Y-chromosoom hebben. Smelten die twee samen dan hangt het dus van de zaadcel af, en van het lot, of er een XX of een XY ontstaat: een meisje of een jongetje.’

Met zijn zilveren pen tekent hij vaardig enkele eicellen en zaadcellen op een velletje papier en zet er de juiste letters bij.

‘Wat gebeurt er nu bij het syndroom van Klinefelter? Daar gaat iets mis bij de vorming van de eicellen – een xx-cel in het ovarium splitst zich niet netjes in twee eicellen met een X-chromosoom, maar in één eicel met twee X-chromosomen en eentje helemaal zonder. Als die eicel met de dubbele X vervolgens wordt bevrucht, ontstaat er ofwel een meisje dat drie X-chromosomen heeft, wat meestal geen enkel gevolg heeft, óf er ontstaat een jongetje met de chromosomen XXY. Dat noemen we dan het syndroom van Klinefelter.’

Hij kijkt op van zijn papier. En hoewel hij dezelfde man is die me het slechte nieuws vertelde, nu ruim een week geleden, is het alsof ik hem nu pas voor het eerst echt zie. Hij is een uitzonderlijk kleine man, met de ledematen van een kind, de romp van een oude vrouw, maar met het hoofd van de levenslustige veertiger die hij kennelijk ook is. Blozende wangen, grijsgroene ogen achter een klein, gouden brilletje. Niet onsympathiek, maar hij houdt afstand. Wat ik ook zou doen als ik iemand het syndroom van Klinefelter moest uitleggen.

‘Vaak leidt dat syndroom tot duidelijk zichtbare afwijkingen,’ vervolgt hij zijn college. ‘Patiënten hebben een extreem kleine penis, of krijgen in hun puberteit last van borstvorming. Maar het komt ook voor dat er, zoals bij u, aan de buitenkant niets is te zien. In zulke gevallen komt de afwijking pas aan het licht bij vruchtbaarheidsonderzoek – dan blijkt het sperma geen zaadcellen te bevatten. Dat is helaas bij vrijwel alle Klinefelter-patiënten het geval.’

SEMEN AFGIFTE had er in blauwe letters op een bordje boven het loket in de IVF-kliniek gestaan, waar ik me voor het onderzoek moest melden. In het kleine kantoortje dat achter het loket schuilging was niemand aanwezig. Dus stond ik daar, met in mijn hand een papieren boterhamzakje waarin, heel discreet, het glazen potje met mijn zojuist opgewekte zaadlozing was verborgen. Er liep een jong stel achter mij langs de gang door. Ik keek naar de blinde muur in het kantoortje, waaraan een kalender van een farmaceutisch bedrijf hing. Op een foto stonden drie mannen in witte jassen heel geïnteresseerd naar een reageerbuisje te kijken dat een van hen tegen het licht hield. De kalender was al drie maanden niet afgescheurd. Misschien vond iemand het een boeiende foto. In een hoek van het kantoortje was een deuropening die zicht bood op een smalle gang die weer uitkwam op een kamer. In die kamer zag ik zo nu en dan mensen voorbijlopen in ziekenhuisuniform. Ik probeerde vergeefs hun aandacht te trekken.

Was er geen bel? Nee, er was geen bel.

Moest ik dan roepen? ‘Hallo, ik heb hier wat voor u!’

Opeens klonk er achter mij een schelle vrouwenstem. ‘Zet u het maar gewoon daar neer hoor, dan vinden ze het wel.’ Ik draaide me om om te zien wie er tegen me gesproken had, maar het enige dat ik zag, was een witgejaste rug die om een hoek verdween.

‘Fijn, dankuwel,’ mompelde ik. Het schuifraam van het loket stond halfopen, en ik kon mijn broodzakje inderdaad zonder problemen op de balie zetten. Maar het had iets, hoe zal ik het zeggen, bijna iets blasfemisch om zo achteloos om te gaan met mijn zaad. Ik bedoel: ik spoel het net zo makkelijk door het putje van de douche, als het zo uitkomt, maar toch… dat moet ik zelf weten. Als anderen er mee aan de haal gaan, verwacht ik kennelijk dat zij er met grote zorgvuldigheid, zo niet met eerbied, mee omgaan – het is tenslotte levensbrengend zaad (dacht ik toen nog), en ondanks alle medische kennis ook nog altijd een mysterie en een wonder en zo. Ik had beter moeten weten. In een ziekenhuis is zaad zoiets als urine of voetschimmel: iets om te onderzoeken in een lab, iets wat je reduceert tot een reeks cijfertjes op een formulier en vervolgens in een vuilcontainer gooit.

Ik zette het zakje op de balie en juist op dat moment kwam er iemand het kantoortje binnen. Het was dezelfde vrouw van wie ik eerder het stickertje had gekregen met mijn naam en nummer en geboortedatum erop.

Toen ik me aanmeldde had ze gezegd: ‘U loopt daar de gang in en dan is het, even kijken, de tweede, nee, de derde deur rechts, kamertje C. Het wijst zich verder vanzelf.’

Kamertje C bestond uit twee ruimtes. In de ene ruimte was een toilet en een wastafel. In de andere stond een meubelstuk dat het midden hield tussen een bed en een onderzoekstafel, met een stalen frame en een bekleding van zwart skai. Daarnaast stond een tafel met een enorme hoeveelheid glazen potjes. Naast de potjes lagen stapels boterhamzakjes en daarnaast weer stapels witte handdoekjes. Aan het voeteneind van het bed bevonden zich, op een klein bijzettafeltje, een televisietoestel en een videorecorder.

Hier moest het dus gebeuren. Soloseks bij het licht van tl-buizen en een flikkerend televisiescherm.

Ik las de instructies op een geplastificeerde poster die aan een van de smetteloos witte muren hing en deed wat me werd opgedragen. Goed uitplassen. Goed wassen met lauw water maar zonder zeep. Toen ging ik op het bed zitten en zette de videorecorder aan. Een vaalgele pik schoof beeldvullend langs een kaalgeschoren schaamlip. Er klonk opgewonden gekreun en van die typische pornovideomuzak. Ik zette snel het geluid zacht, spoelde een stukje terug en vervolgens een flink eind vooruit. De neukpartij waar ik midden in was gevallen (en waar mijn voorganger wellicht op was klaargekomen?), werd gevolgd door een buitenscène. Een bleke man met een typisch jaren-zeventighoofd (haar tot over zijn oren en een weke glimlach rond zijn mond) nam een al even bleke vrouw mee naar het vooronder van zijn woonschip. Het volgende moment zat zij hem op haar knieën te pijpen. Weer een ogenblik later nam hij haar achterlangs, terwijl zij over een hardgroene stoel leunde. Ik spoelde maar weer verder. Een tweede man betrad het schip en deed wat mannen in pornofilms nu eenmaal doen. Opeens volgde de camera een jonge vrouw op een fiets. Haar blonde paardenstaarten wapperden in de wind. Ze stopte bij een boerderij, gooide haar fiets tegen een stalmuur en hup, daar lag ze al in het hooi met een gulzige boerenknecht, de kaplaarzen nog aan zijn voeten.

Het was nog een hele kunst om een shot te vinden dat met enige fantasie opwindend genoemd kon worden, maar ten slotte zette ik de video stil op een halfscherpe vrouwenborst in tegenlicht. Het had, moest ik aan mezelf bekennen, ook wel iets opwindends om in zo’n bijna openbare ruimte te masturberen. Bovendien was de pornofilm lachwekkend, en humor is de ideale partner voor lust. Vandaar de dodelijke ernst van gereformeerde dominees. Ik pakte een potje van de tafel, ging naast het bed staan, keek nog eens goed naar de vrouwenborst op het beeldscherm, sloot mijn ogen en dacht het soort gedachten dat een mens tot een seksuele climax kan brengen. (In tegenstelling tot wat de boeken van feministische kanonnen als Nancy Friday en Shere Hite ons willen doen geloven, fantaseren de meeste mensen – als ze al fantaseren – niet over wilde orgiën, hitsige Duitse herders of bondage, maar gewoon over hun eigen partner, of over partners uit het verleden. Ik vorm op die regel geen uitzondering.)

Het was nog even een gedoe om op het juiste moment het potje op de juiste plek te houden, maar het lukte allemaal zonder morsen. Toen ik de sticker opplakte moest ik hardop lachen. Het was dat ik nog dwars door de wachtkamer moest, waar twee eenzame mannen nadrukkelijk in een blad uit de leesportefeuille waren verdiept, terwijl een keurig stel, dat ik in één oogopslag inschatte als laat-beslissers-in-verband-met-carrière, de geboortekaartjes bestudeerden die een reusachtig prikbord vulden – het was dat ik daar nog langs moest, maar anders had ik vast een liedje gezongen of een deuntje gefloten, zo vrolijk was ik geworden van deze ongebruikelijke zaadopwekking.

Het wachten bij het SEMEN AFGIFTE-loket had mijn vrolijkheid echter snel weer doen omslaan in de zenuwachtige gegeneerdheid waarmee ik de kliniek had betreden. En nu stond ik dus opnieuw oog in oog met de vrouw bij wie ik me had aangemeld, en ik vroeg me af hoeveel minuten er sindsdien verstreken waren en of ik misschien veel te snel klaar was, of er juist zorgwekkend lang over had gedaan, en ik lachte onhandig en zei: ‘Alstublieft.’ En zij zei: ‘Dank u wel.’ En dat was dat.

De arts heeft nog een relativerende mededeling voor me.

‘U bent,’ zegt hij, terwijl hij zijn pen weer in de borstzak van zijn witte doktersjas steekt, ‘niet de enige man die als gevolg van het syndroom van Klinefelter onvruchtbaar is en die desondanks een kind opvoedt. Uit een studie in Engeland bleek dat drie van de twaalf getrouwde patiënten die bij het onderzoek betrokken waren een kind hadden. Eén man had zelfs meerdere kinderen. Of de vrouwen van die mannen nog leefden om uit te leggen hoe dat zo gekomen was, dat weet ik natuurlijk niet.’

Dat laatste mompelt hij voor zich uit, alsof hij zich plotseling realiseert dat deze faits divers mij weinig zullen helpen bij het onder ogen zien van de krankzinnige waarheid dat mijn zoon mijn zoon niet is. En dat de vrouw die dat op haar geweten heeft er niet meer is. (Er is nog een wrede speling van het lot. Het vruchtbaarheidsonderzoek werd uitgevoerd omdat Ellen na twee jaar vergeefs proberen om zwanger te worden de wanhoop nabij was – wat ik wel begreep, maar niet met haar meevoelde. Bij het intakegesprek in het ziekenhuis werd ons gevraagd naar afwijkingen in de familie. ‘Twee ooms en een grootvader van mijn moeders kant,’ zei Ellen, ‘zijn gek geworden en verkommerd in een gesticht. Ik herinner me hoe die oom in een stoel zat te kwijlen als een hulpeloos kind, en steeds maar vroeg: Waar zijn de tumtummetjes? Wie heeft mijn tumtummetjes gezien? Waar zijn de tumtummetjes toch?’ ‘Dan bestaat er een kleine kans,’ zei de arts, ‘dat u erfelijk bent belast met een afwijking die tot krankzinnigheid kan leiden. Voor de zekerheid doen we dus ook maar even een chromosomenonderzoek.’ De uitslag was op het punt van de krankzinnigheid geruststellend: als wij in staat waren geweest kinderen te krijgen, zou dat kind net zo weinig, of net zo veel kans lopen om krankzinnig te worden als ieder ander.)

‘Het lot,’ zeg ik tegen de foto van de twee vrolijke tieners in de alpensneeuw boven het hoofd van de arts, ‘is wreder dan een kampbeul.’

‘Het heeft geen zin om het lot menselijke eigenschappen toe te dichten,’ vindt hij. ‘Het lot is blind, zoals alle natuurwetten blind zijn.’

‘Hoe weet u dat zo zeker?’

‘Nu ja, dat is mijn ervaring. Ik heb nooit enige gerechtigheid kunnen ontdekken in de wijze waarop de een wel en de ander niet door rampspoed en ziekte wordt getroffen. U wel?’

‘Ik had het ook niet over gerechtigheid, maar over wreedheid.’

‘Dat zijn,’ zegt hij, ‘twee kanten van dezelfde medaille. Zonder besef van gerechtigheid bestaat er geen wreedheid.’

‘Natuurlijk, maar de door u geconstateerde afwezigheid van gerechtigheid werpt toch geen enkel licht op de aard van het lot? Die sluit toch niet uit dat het lot wreed zou kunnen zijn? Wie alleen naar de daden van de kampbeul kijkt, kan op grond daarvan niet vaststellen of deze weet heeft van gerechtigheid – en dus ook niet of hij handelt uit wreedheid of uit volstrekte stompzinnigheid.’

‘Nu ja,’ geeft de arts zich gewonnen (er zal wel een nieuwe patiënt op hem wachten), ‘het staat eenieder natuurlijk vrij om hierover te denken zoals hij wil.’

Maar ik heb geen zin om me te laten afschepen met dooddoeners. Niet nu. Niet onder deze omstandigheden.

‘Dat staat eenieder helemaal niet vrij!’ roep ik. ‘Eerst beweert u dat ik het lot geen menselijke eigenschappen mag toedichten. Vervolgens laat ik u zien dat u niks, niemendal over de aard van het lot weet – menselijk of onmenselijk, wreed of stompzinnig: u weet het domweg niet, en dan wilt u zich er met een smoesje van afmaken!’

Ik ben overeind gesprongen en sta tegen hem te schreeuwen als een viswijf – en dat bevalt uitstekend.

‘Nu ja, zo had ik het niet…’ mompelt hij.

‘Ja precies, daar heb je het al! Zo had u het niet bedoeld! Maar hoe bedoelde u het dan wel? Ik ken uw soort, ik weet precies wat u bedoelt. Dag in dag uit moet ik de onbenullige onderzoekjes van al die collega-wetenschappers van u lezen, al die indrukwekkend ogende verhalen over calciumionophoren en endotheliaalcellen en de duvel en zijn ouwe moer. Autotechniek voor gevorderden, meer is het niet. Hoe werkt stofje A in op stofje B en wat doet dat vervolgens met de doorlaatbaarheid van membraampje X. En omdat jullie met je knappe koppen een paar van die verduiveld ingewikkelde probleempjes hebben weten te ontrafelen – waarbij overigens weer een hoop nieuwe en nog ingewikkelder problemen zijn gerezen – uit pure euforie over die prestatie denken jullie nu het hele universum te kunnen verklaren. God is dood! Het noodlot is blind! Alles is toeval! Alles is zinloos, redeloos, stuurloos! Maar zodra iemand de moeite neemt om jullie te vragen die stellingname met kracht van argumenten te verdedigen, dan geven jullie niet thuis. Dan staat het eenieder plotseling vrij om er anders over te denken. God, wat een intellectuele lafheid.’

Ik merk opeens dat ik sta te trillen op mijn benen. De kamer is vloeibaar geworden, de arts zwemt met bureaustoel en al naar het raam en terug.

‘Godverdomme,’ kreun ik, terwijl ik terugval in mijn stoel. Ik krimp ineen. Sla mijn handen voor mijn ogen. Ik voel het zout van tranen prikken in mijn ogen, maar ik weiger nu te gaan huilen.

‘Godverdomme,’ zeg ik nogmaals, en maak me zo snel als mijn slappe benen me kunnen dragen uit de voeten. ‘Meneer Minderhout!’ hoor ik de verbaasde doktersassistente nog roepen. ‘Meneer Minderhout!’

Het ziekenhuis spant tegen me samen. Gangen gaan over in andere gangen, zonder dat ik kom waar ik wil zijn. Borden wijzen me de verkeerde kant op. Liften voeren me naar verkeerde verdiepingen. Ik bots tegen rijdende bedden op. Struikel over een kind dat hard begint te huilen. De moeder scheldt me uit.

Ik vlucht een trapportaal in waar alle trappen naar boven voeren. Ik ren, spring, met drie treden tegelijk omhoog. Ik klim en klim tot ik volkomen buiten adem de hoogste verdieping heb bereikt. Daar is weer een gang. Aan het eind ervan stroomt daglicht naar binnen. Ik strompel erheen. Er staat een bankje naast een koffietafel met wat tijdschriften. Ik val erop neer. Het bloed klopt tegen mijn slapen. Mijn rug is nat van het zweet.

‘Gaat het?’ zegt een vrouwenstem.

Als ik opkijk lig ik, nog volledig aangekleed, op een ziekenhuisbed naast het raam. Ik heb een weids uitzicht over een park, weilanden, een snelweg. In de verte zie ik twee kerktorens. Abcoude. En ik denk aan mijn vader en ik weet opeens heel zeker dat ik hem nooit zal vertellen wat er met mij aan de hand is. Ik zou me weer even minderwaardig voelen als toen ik nog een jongen was en elke keer ineenkromp als hij zei: ‘Wordt het geen tijd dat jij eens achter de meisjes aangaat in plaats van achter de vogeltjes.’

‘Ja pa.’

Een torenvalk hangt als een vlieger in de wind.

‘Een kopje thee zal u goeddoen,’ zegt de vrouwenstem.

Ik draai mijn hoofd naar haar toe. YASMIN AL MUTAWA staat er op het naamplaatje op haar borst.

‘Dankjewel, Yasmin,’ zeg ik, maar mijn mond is zo droog en mijn stem zo zacht dat ik mezelf niet eens kan horen.

Negen

Gisteravond ben ik uit drinken geweest met Dees, voor het eerst in zeven maanden. Na het tweede glas whisky heb ik hem verteld wat er is gebeurd.

‘Mijn God,’ zei Dees. ‘Heeft u voor ons nog twee whisky’s? Dubbele.’

Dees is wetenschappelijk redacteur. We werken voor dezelfde uitgever. Ik ken hem al dertien jaar. Hij is mijn beste vriend. Hij heeft Monika nog gekend.

‘Mijn God, Armin, wie had dat van Monika gedacht?’

‘Ja.’

‘Jezus! En ik heb altijd gevonden dat Bo zo op je lijkt.’

We zitten en zwijgen en drinken onze dubbele whisky’s.

‘Heb je enig idee?’ vraagt Dees. ‘Wie het geweest kan zijn?’

‘Nee. Jij? Ik bedoel.’ We schieten beiden in de lach.

‘Nee. Iemand van dat reisbureau waar ze werkte?’

‘Kan.’

‘Was er niet een of andere ex, die ze nog weleens zag?’

‘Ja. Robbert.’

‘Jezus man!’

‘Ja.’

‘Heb je het Bo verteld?’

‘Nee. Alleen dat ik geen kinderen meer kan verwekken.’

‘Is maar beter.’

‘Weet ik niet.’

Er hangt een televisie boven de bar. Een blonde vrouw ligt op bed. Er branden kaarsen. Ze heeft het laken opgetrokken tot net boven haar borsten.

‘Ga nu maar,’ zegt de ondertitel.

Een man strijkt met zijn hand door zijn haar. Hij staat bij de slaapkamerdeur, doet een stap richting het bed, bedenkt zich dan, draait zich om en vertrekt. De vrouw begint te huilen. In close-up is te zien hoe haar mascara uitloopt.

‘Herinner je je die keer dat we met zijn vieren naar het strand zijn geweest?’ vraagt Dees. ‘Toen Bo nog een baby was?’

Ik knik.

‘Hij zat in zo’n draagdoek bij jou achterop. En je liep maar tegen ’m te lullen, alsof hij vijftien jaar was in plaats van acht maanden. Je raapte schelpen op en stukken drijfhout en liet ’m die zien. Monika en ik bleven staan en keken naar je terwijl je naar de waterlijn liep. En maar praten en maar wijzen. Wat jij niet wist, was dat Bo allang in slaap was gevallen.’

Hij neemt een slok van zijn whisky, kijkt omhoog naar het tvscherm, kijkt omlaag in zijn glas. Hij ziet er vermoeid uit. Hij ziet er altijd vermoeid uit. Zolang ik hem ken, leidt hij het leven van een verstokte vrijgezel. Veel werken. Ongezond eten. Veel drinken. Weinig nachtrust. Vrijgezellen zijn betrouwbaarder vrienden dan mannen met een vrouw, ik ben zelf het levende bewijs: sinds ik vast met Ellen ben, ziet Dees mij aanzienlijk minder vaak dan vroeger. Maar klagen past even slecht bij Dees als het burgermansleven.

Hij zegt: ‘Opeens merk ik dat Monika staat te huilen. Ik kan niet tegen huilende vrouwen. Daar word ik bloednerveus van. Ze pakt mijn hand vast. Ik wil een arm om haar heen slaan, maar dat lukt me niet. Jij rent over het strand met Bo op je rug en hebt niets in de gaten. En ik wacht tot Monika is uitgehuild. Ze laat mijn hand los. Pakt een zakdoek en veegt haar gezicht schoon. Ik wilde vragen waarom ze moest huilen, maar ik kon de juiste woorden niet vinden. Huilende vrouwen, man, dat is nog steeds niks voor mij.’

‘Ja,’ zeg ik. We bestellen nog twee whisky’s en twee bier.

‘Van al dat praten krijg je dorst,’ zegt Dees.

‘Mannen!’ zou Monika gezegd hebben, ‘gek word ik ervan!’

Later op de avond, als we zijn uitgepraat over de toestand van het gras in de Amsterdam Arena, als de huilende blonde vrouw zich allang van een dakrand heeft gestort omdat de man bij de deur haar opnieuw heeft verlaten, en als de barkeeper is overgestapt op Nederlandstalige hits, dan zegt Dees opeens: ‘Het is wel een prachtige casus voor het nature versus nurture-debat.’

‘Wat, het gras in de Arena of de zelfmoord van die vrouw?’

‘Nee, die toestand met Bo.’

‘O, dat.’

‘Ja, ik bedoel: dat Bo zoveel op jou lijkt, terwijl hij niet jouw genen heeft.’

‘O. Ja. Zo had ik het nog niet bekeken.’

Ik had me voorgenomen vanochtend een stapel drukproeven door te nemen, maar in plaats daarvan haal ik de doos met foto’s weer te voorschijn. Er is er een van Monika en Robbert. Hij is gemaakt op een feestje in het huis aan de Ceintuurbaan. Ze heffen samen het glas. Robbert grijnst naar de camera. Monika lacht haar Monika-lach: ingehouden en met een cynisch trekje rond haar mondhoeken. (Er waren mensen die om dat lachje een hekel aan haar hadden, maar die mensen zagen de pijn niet die erachter schuilging.)

Kan hij het zijn, Robbert? Nee, uitgesloten. Uitgesloten? Bo lijkt in niets op hem. Nou ja, hooguit wat de kleur van zijn haar betreft. Waar zou Robbert uithangen tegenwoordig? Waarmee zou een mislukte rechtenstudent de kost verdienen? Een adviesbureautje? Een beetje speculeren op de beurs? Zou hij nog in de stad wonen? Ik ben hem al in geen jaren meer tegengekomen. Ik pak het telefoonboek erbij. Haakman. Humadi. Huisman. Hueber.

Hubeek, H.J.M. mr – onmogelijk.

Hubeek, R.P.F. – verdomd, dat is waar ook. ‘De Reformatorisch Politieke Federatie heeft nog voor je gebeld,’ zei ik tegen Monika als ik Robbert weer eens aan de lijn had gehad. ‘Is Monika thuis?’ was het enige dat hij ooit zei. Hij vroeg nooit hoe het met mij was, of met Bo, maar dat leek me niet meer dan logisch. Hij mocht mij niet en ik hem niet. De enkele keer dat Monika nog weleens met hem uitging, kwam ze altijd terug met verhalen over hoe verschrikkelijk bekrompen hij toch was en wat een burgerlulletje. Hij is een keer bij ons thuis geweest, op dat feestje. We hebben elkaar de hand geschud. Hij was niet op de begrafenis. Of hij een overlijdensbericht heeft gekregen kan ik me niet herinneren.

Hubeek, R.P.F. Ik schrijf het adres en het telefoonnummer achter in mijn agenda. Zo te zien woont hij op stand tegenwoordig.

‘Kan het iemand bij De Kleine Wereld zijn geweest?’ vraag ik ’s avonds aan Ellen.

‘Natuurlijk niet.’

‘Hoezo natuurlijk niet?’

‘Wat werkte daar nou aan mannen.’

‘Weet ik niet.’

‘Je had Chris Verhoeven. Dat was een nicht. Dan had je Chris Winters. Daar viel Monika dus absoluut niet op.’

‘Hoezo niet?’

‘Type bandplooibroek en bootschoenen. Eengezinswoning in Almere zonder gezin.’

‘En verder?’

‘En verder? Eh… Nou ja, Niko natuurlijk.’

‘Precies.’ Ik kende Niko. Reisleider. Bleek gezicht. Sluik, donker haar. Donkere ogen. Beetje verlopen. Zo’n jongen waarvan mannen niet begrijpen waarom zoveel vrouwen voor hem vallen. Stelletjes die een reis bij De Kleine Wereld boekten om hun relatie te redden, konden maar beter niet in een groep van Niko terechtkomen.

‘Niko heeft al menig huwelijk op de klippen doen lopen,’ zei Monika toen ze mij aan hem voorstelde op een bedrijfsborrel. (Dezelfde borrel waar ik Ellen voor het eerst ontmoette. ‘Dit is Ellen,’ zei Monika, ‘als ik je ooit voor iemand anders zal verlaten, zal het voor haar zijn.’)

‘Onmogelijk,’ zegt Ellen. ‘Dat zou ik hebben gemerkt. Ik was zelf verliefd op die jongen, weet je nog wel.’

‘Daarom juist. Dat zou ook verklaren waarom ze het je niet heeft verteld.’

‘Armin, Armin, niet doen. Je maakt jezelf gek.’

‘Helemaal niet. Ik doe juist mijn best om niet gek te worden.’ Ik heb Niko’s naam achter in mijn agenda geschreven. Onder die van Robbert. Ellen heeft geen idee waar Niko tegenwoordig woont of wat hij doet. Maar daar kom ik wel achter: Neerinckx, met ckx, daar kun je er toch niet al te veel van hebben in Nederland.

Tien

Ik geloof dat de eerste woorden die een kind leert, de belangrijkste woorden uit z’n leven zijn.

Het is beter als een kind ‘aap’, ‘noot’, ‘mies’, ‘vuur’, ‘boterham met hagelslag’ leert, dan: ‘Atari’, ‘Nintendo’, ‘Teletubbie’, ‘my first Sony’. Nog beter is het als hij leert: ‘mus’, ‘mees’, ‘meeuw’, ‘merel’, ‘ekster’, ‘koperwiek’. Of: ‘liefde’, ‘is’, ‘als’, ‘wijn’, ‘en’, ‘zalfolie’, ‘allen’, ‘die’, ‘zich’, ‘ermee’, ‘zalven’, ‘genieten’, ‘ervan’.

Bo staat aan de rand van de vijver en gooit broodkorsten naar de eenden. Hij maakt er veel lawaai bij. Vooral als de meeuwen zich in het gewoel op het water storten.

‘Meeuw!’ roept hij dan. ‘Meeuw, mooi!’

Bo is dol op meeuwen. We hebben een vast ritueel voor de zondagochtend: het meeuwenvoerenritueel. Dan gaan we samen op het balkon staan, aan de achterzijde van het huis. De hele week hebben we kapjes brood gespaard. ‘Meeuw!’ roept Bo. ‘Meeuw! Mooi!’ En zodra de eerste kokmeeuw over de daken aan komt zeilen, gooit hij zo hard als hij kan een broodkorst de lucht in. Met een heel klein boogje belandt die eerste korst steevast in de tuin van de benedenburen, maar zelden zal dat de meeuw zijn ontgaan. Binnen de kortste keren is de lucht vervuld van meeuwengekrijs, dat al snel het geroep van Bo overstemt. Hoogtepunt is altijd weer het moment waarop een meeuw een stuk brood in zijn baan naar de aarde met een trefzekere duikvlucht weet te onderscheppen. Dan juichen we samen en klappen onze handen stuk. Ook de wilde achtervolging die altijd op een dergelijk huzarenstukje volgt (door jaloerse meeuwen die net drie keer mis hebben gegrepen), kan immer op onze geboeide aandacht rekenen.

‘Jaloezie,’ zeg ik tegen Bo, ‘is een heel gezonde emotie. Mits die gepaard gaat met zware fysieke inspanning.’

Bo kan heel begrijpend knikken.

Eenden vindt Bo ook wel leuk, maar toch duidelijk minder leuk dan meeuwen. Er is in de vijver een eend met een lamme vleugel. De vleugel hangt in het water als een nagekomen mededeling. Bo vindt dat de gehandicapte eend meer recht heeft op een broodkorst dan de andere. Maar hoe hij ook zijn best doet, een broodkorst krijgt de arme vogel niet. Steeds zijn zijn gezonde soortgenoten of de meeuwen hem te vlug af. Voor het eerst is Bo niet blij met de vliegkunst van de meeuwen.

‘Weg!’ roept hij. ‘Weg!’ Maar de meeuwen laten zich niet verjagen door een peuter. ‘Stomme meeuwen,’ moppert hij. En even later: ‘Stomme eend.’

Het is een kleine stap van mededogen naar verachting. Een stap die zelfs een kind van twee jaar en drie maanden met gemak kan maken.

‘Twee bomen staan er in het paradijs,’ schrijft de evangelist Philippus. ‘De ene brengt dieren voort en de andere mensen. Adam at van de boom die dieren voortbracht. Hij werd een dier en bracht dieren voort.’

Elf

Bo is naar bed. De tv is uit. Ik probeer een boek te lezen over het uitsterven van dieren, geschreven door een eilandenbiogeograaf (dat lijkt me de laatste tijd een erg aantrekkelijk beroep: eilandenbiogeograaf), maar ik kan me niet concentreren. Ellen komt uit de keuken met twee glazen wijn. Ik leg het boek weg.

‘Wat is jouw mooiste herinnering aan Monika?’ vraagt ze als we getoost hebben en van de wijn hebben geproefd.

‘Die eerste keer dat we met ons drieën samen waren,’ zeg ik zonder aarzeling.

‘Echt?’

‘Echt.’

‘Of zeg je dat om mij een plezier te doen?’

‘Doet het je plezier?’

‘Ja.’

‘Maar daar zei ik het niet om. Niemand kon zo delen als Monika.’

‘Hoe herinner jij je die avond?’ vraagt Ellen.

Zo.

Niemand begon. Opeens waren er drie monden die bij elkaar kwamen, drie tongen die elkaar verkenden. Ellens gezicht was nog nat van de tranen. Monika had paneermeel in haar haar. Over de Ceintuurbaan reed een tram die het huis deed schudden. We kusten elkaar met alle tederheid die in ons was, al het verlangen naar liefde en aandacht en geborgenheid van jong-volwassenen. We kusten elkaar uit nieuwsgierigheid.

En zo.

Er zat paneermeel aan Monika’s handen. Op een schaal op het aanrecht lag een zeebaars naar de blauwe tegels van de keukenmuur te staren. De vis was omringd door flessen en potjes met kruiden en olie, kappertjes en olijven. Er stond een aangebroken fles cognac en een pak bitterkoekjes. Er lag een plastic zak met perziken. Er was een schaal met vreemde, gesneden groentes. Op de ovenplaat lagen verse sardines. De ovenplaat stond, wegens gebrek aan ruimte, boven op de koelkast.

‘In Toscane hebben ze grotere keukens,’ zei Monika verontschuldigend.

‘Kan ik helpen?’

‘Nee.’

In de voorkamer was de tafel al gedekt, voor drie personen. Bij elk bord lag een kaartje van geschept papier waarop ze in sierlijke letters het menu had geschreven. Het voorgerecht bestond uit crostini’s met mosselen en sarde alla griglia. Daarna stond er spaghetti met olijfolie en knoflook op het menu, gevolgd door branzino aromatizzato al forno. Als groente zou er finocchio gratinato worden geserveerd. Het nagerecht was een Toscaanse verrassing, pesche con amaretti.(Een van die menukaartjes vond ik terug in de doos met foto’s. Er zat een vetvlek op. Een traan, dacht ik sentimenteel.)

‘Drinken we rood of wit?’ riep ik naar de keuken.

‘Rood vooraf, wit bij de vis. En ik heb nog een dessertwijn gekocht.’

‘Je moet wel heel veel van ons houden.’

‘Of gewoon aan de drank zijn.’

Ellen kwam met verwaaide haren en een rood hoofd.

‘Wind tegen,’ zei ze verontschuldigend.

Monika omhelsde haar. ‘Ik ben zó blij je weer te zien. God, je ziet er goed uit! Wil je iets droogs aan? Je zweet helemaal. Kom hier, kom mee, ik heb wel wat voor je.’ Ik ging de wijn ontkurken.

Misschien kun je zeggen dat het daarmee begon: met Monika die Ellen in haar eigen kleren stak. Ze moeten voor de passpiegel hebben gestaan en het ene na het andere kledingstuk hebben uitgeprobeerd – het bed lag later bezaaid met kleren. Ze giechelden en schaterden.

‘We komen zo, hoor!’ (Ellen.)

‘Schenk de wijn maar vast in!’ (Monika.)

Ik keek naar de drie jonge eksters die elkaar achterna zaten in de top van een kastanje. De boom schudde in de wind. Het huis vulde zich met vrolijkheid.

‘Kijk!’ zei Monika. ‘Is ze niet prachtig?’

Ellen draaide een rondje op de bal van haar voet. Ze was prachtig. Ze droeg een gebroken-witte jurk, mouwloos en met korte rok. De jurk was een verjaarscadeau van Monika’s moeder geweest. ‘Echt iets voor mijn moeder om me een jurk te geven waarin ik bleek en spichtig lijk,’ had ze gefoeterd. Ze had het ding nooit gedragen.

Ellen was bruinverbrand, met haar donkere haren zag ze er veel meer uit als een vrouw om Monika te heten dan Monika.

‘Je mag hem houden. God, wat ben je toch mooi, vind je niet Armin?’

‘Ja.’

Ik reikte de wijnglazen aan.

‘Op een prachtige avond.’ (Ellen.)

‘Op een behouden thuiskomst.’ (Monika.)

‘Op ons.’

‘Hoe was Ecuador?’

Het was die vraag die Ellen aan het huilen maakte.

Dit is het Ecuador waar zij ons mee naar toe nam die avond. Een hooggebergte met eeuwige sneeuw op de toppen. IJle lucht. In de stenige grond wil nauwelijks iets groeien. De indianen dragen wollen poncho’s en zwarte hoeden. De Heilige Maagd huilt op elke straathoek. Veranderingen voltrekken zich traag als het verweren van het gesteente.

‘We waren naar de markt in Otavalo geweest,’ zei Ellen, ‘de beroemdste markt van heel Zuid-Amerika. Je kunt er mooie indiaanse spullen kopen: kleden en manden, sieraden van glas en goud. We waren vroeg in de ochtend gearriveerd met de bus uit Quito, en tegen twaalven wisten we genoeg: de markt van Otavalo komt zeker in ons Ecuador-programma.’ (‘We’ dat waren Ellen en haar collega Niko Neerinckx, op wie zij verliefd was, maar die haar liefde niet beantwoordde – maar dat hoorden we pas veel later die avond, toen dat soort intimiteiten geen intimiteiten meer leken en heel vanzelfsprekend werden gedeeld.)

‘Niko had wat souvenirs gekocht,’ vertelde Ellen, ‘en wilde terug naar het hotel om zijn aantekeningen uit te werken en kaarten te schrijven. Ik besloot naar het klooster van San Francisco te gaan, een enorm koloniaal bouwwerk in het centrum van Quito. Voor het beeld van Jodocus Rijke, de man die het klooster stichtte, zat een vrouw te bedelen. Naast haar zat een jongetje van een jaar of tien, met grote, lege ogen. Ik gaf haar wat kleingeld, en we raakten aan de praat. Het geld had ze nodig voor haar zus, zei ze. Die zat in de cárcel de mujeres, de vrouwengevangenis, in het noorden van de stad. Waarvoor ze daar zat, vroeg ik. Handel in drugs, zei de vrouw. Ze zat er nu drie jaar, en moest er nog zeven. Al die tijd staarde het jongetje mij aan. Dat is haar zoon, zei de vrouw. Sinds zijn moeder in de gevangenis zat had hij geen woord meer gesproken. Als ik wilde, zei de vrouw, kon ik tegen het einde van de middag wel met haar meegaan om haar zus te bezoeken. Ze zou het vast leuk vinden om een etranjera op bezoek te krijgen. Ik stemde toe en beloofde na mijn bezoek aan de kerken en kapellen van het klooster terug te komen naar het standbeeld. Bid voor mijn zuster, zei de vrouw. Ze heet Felicia.’

Ellen nam een slok van haar wijn en staarde enige tijd zwijgend voor zich uit. Toen ze verder sprak was haar stem veranderd. Breekbaarder. ‘In de kapel voor Señor Jesús del Gran Poder,’ zei ze, ‘heb ik een kaarsje gebrand voor Felicia. En later ben ik haar op gaan zoeken in de cárcel, samen met haar zus en de zwijgende zoon. Het was zo… Het was zo afschuwelijk.’

Ze begon geluidloos te huilen. Monika kwam naast haar zitten, sloeg een arm om haar heen.

‘Die vrouw was een levend lijk. De ratten hadden ’s nachts aan haar tenen geknaagd en de wonden waren… Die lucht, die zal ik nooit vergeten… En dat arme joch, dat zat daar maar. Hoe die naar zijn moeder keek! En zij wilde hem niet zien. Ze vermeed zijn ogen.’

Ellen drukte haar gezicht tegen Monika’s borst.

‘Meisje,’ zei Monika, ‘meisje toch.’ En Ellen huilde en Monika kuste haar haar en wenkte mij met haar ogen. Ik ging aan de andere kant naast Ellen zitten en streelde haar schouders, haar hals, en ik sloeg mijn armen om hen beiden heen en Monika zei: ‘Dat is beter.’ En Ellen keek op en glimlachte door haar tranen heen.

We kusten tot de tranen opdroogden. Toen gingen we aan tafel. Zo begon het.

‘Ja,’ zegt Ellen. ‘Zo begon het.’

Het is alsof we samen een kamer zijn binnengelopen en achter ons de deur in het slot is gevallen. We zitten heel stil naast elkaar op de bank. We luisteren naar het tikken van de klok. De klok tikt de seconden van veertien jaar geleden weg.

Onder de tafel zetten onze voeten de verkenningen voort. Boven tafel spraken onze ogen een andere taal dan onze monden. Monika vertelde de laatste roddels van De Kleine Wereld. Ik zei iets over biotechnologie en over een experiment met de bacterie Escherichia coli. Maar Monika vond dat dat haar eetlust bedierf en vroeg Ellen naar de culinaire gewoontes in de Andes. Ook die bleken de eetlust te bederven. (De populairste gerechten uit de Ecuadoriaanse keuken zijn yaguarlocro, een soep met stukjes bloedworst, en cuy, geroosterde cavia.)

We aten en dronken en spraken verder over niks. We dronken de dessertwijn op de grond, Monika en ik met onze ruggen tegen de bank, Ellen tegenover ons. Monika legde haar benen over Ellens knie. Ellen legde een hand op mijn been. Ik legde mijn hoofd tegen Monika’s schouder. Kaarsen brandden, de wind bracht regen, het was begin augustus maar de avond rook naar herfst.

Toen de dessertwijn op was, vroeg Monika aan Ellen: ‘Wil je blijven slapen?’

‘Dat is goed,’ zei Ellen.

Ik maakte nog een fles rode wijn open en zette een plaat op. Joan Armatrading zong: ‘It could have been better’, maar beter kon het niet geweest zijn.

‘Je kunt,’ zei Monika toen de wijn op was en alleen een tram op weg naar de remise de stilte nog doorbrak, ‘op de bank slapen. Maar je mag ook bij ons in bed.’

Ellen keek naar mij. ‘Natuurlijk,’ zei ik.

‘Dat is goed dan,’ zei Ellen.

‘Op dat moment wist ik al wat er ging gebeuren,’ zegt Ellen.

‘Echt?’

‘Ja. Jij niet dan?’

‘Nee… nee, absoluut niet.’

‘Wat kende je Monika toch slecht.’ Het is eruit voor ze er erg in heeft. Ze legt gauw haar hand op mijn been. ‘Dat bedoelde ik niet zo,’ zegt ze zacht. Maar ik laat me niet uit het verleden wegrukken, ik laat de pijn van nu niet toe, niet nu ik me juist wentel in de onschuld van toen.

‘Hoe gebeurde het?’ vraag ik. ‘Wat herinner jij je?’

‘Monika zei dat jullie altijd bloot sliepen, maar dat jullie wel wat aan wilden doen, als ik dat liever had. En ik zei, nee, dat hoeft niet. Dan kan ik ook lekker bloot.’

‘Mij werd niks gevraagd,’ zeg ik.

‘Nee,’ zegt Ellen. ‘Het was Monika’s feestje. De hele avond was Monika’s feestje.’

‘Ja.’

Nooit meer heb ik sindsdien iemand ontmoet die zo dwingend kon zijn, maar die er tegelijkertijd voor zorgde dat er niets gebeurde tegen je zin. (Al gebeurde er ook niet altijd wat je wél wilde, doordat je er niet aan toe kwam bij jezelf te bepalen wat dat was. Veel later heb ik weleens gedacht dat ik me daardoor soms tekortgedaan voelde, maar toen was Monika al dood. En door haar dood voelde ik me nog veel meer tekortgedaan. Haar dood maakte al haar tekortkomingen volslagen onbetekenend – allemaal behalve één, weet ik nu. Maar ook die gedachte verdring ik.) Ik zeg: ‘Ik vond het mooi hoe wit je borsten waren, vergeleken bij de rest van je lijf.’

‘En jij had een zachtere huid dan ik had verwacht van een man. En Monika was zo mooi wit, bijna doorschijnend.’

‘Ja. Bijna doorschijnend,’ zeg ik. En dan: ‘Zij zal wel begonnen zijn.’

‘Nee,’ zegt Ellen. ‘Ik.’

‘Jij? Echt?’

‘Ja. Ik lag in het midden. Ik kon jouw benen strelen en haar…’

‘Haar wat?’

‘Haar… eh…’

‘Is het zo begonnen?’

‘Ja. Mijn hand kwam toevallig precies op haar… eh… schaamhaar terecht. Ik merkte dat ze dat lekker vond. En ik merkte ook dat jij het lekker vond dat ik aan je been zat.’

‘Weet je,’ zeg ik, ‘dat ik voor die nacht nog nooit met een andere vrouw naar bed was geweest dan met Monika?’

‘Nee! Dat meen je niet! Echt? Jezus, wat lief…’

‘Het was toch Monika die zei dat ík in het midden moest gaan liggen?’

‘Ja. Het bleef haar feestje. En misschien vond ze het ook een beetje bedreigend, haar beste vriendin zomaar naast haar vriend, bloot in bed.’

‘Ja,’ zeg ik, ‘dat heeft ze me later ook wel verteld. Dat ze bang was dat ik verliefd op je zou worden. Ze was zelf verliefd op je, maar dat was anders, zei ze. Ik vond dat ook niet bedreigend. Gek eigenlijk.’

‘Monika vond het opwindend om te kijken hoe ik aan je zat,’ zegt Ellen.

‘Ze vond het ook altijd opwindend als ik aan mezelf zat.’

‘Echt waar? O, dat heb ik helemaal niet.’

‘Nee, dat weet ik.’ Daar moeten we allebei om lachen. Het is een opgeluchte lach. Ik schenk onze glazen nog eens vol. Maar de deur is nog steeds in het slot, we zijn nog steeds gevangen in de gebeurtenissen van veertien jaar geleden.

‘Ik vond haar kussen heel opwindend. Ze bewoog haar tong heel langzaam, maar heel… hoe zeg je dat… determined.’

‘Ik vond het opwindend om te kijken hoe jullie kusten,’ zeg ik. ‘Ik had Monika nog nooit met een ander zien kussen. Gelukkig.’ En weer verdring ik alle gedachten van nu. Ik wil denken zoals ik toen dacht, voelen wat ik toen voelde.

‘Monika vroeg of ik wilde zien hoe jij en zij het deden,’ zegt Ellen.

‘Ja, daar schrok ik wel een beetje van.’

‘Maar het was Monika’s feestje, dus…’

‘Ja.’

‘Ik vond het heel mooi, zoals jullie het deden. Zo voorzichtig.’

‘Dat was ook wel een beetje omdat jij erbij was. Zo voorzichtig deden we het natuurlijk niet altijd.’

‘Ik vond het mooi dat jullie niet klaar wilden komen.’

‘Nee, dan hadden we jou buitengesloten.’

‘Ja.’

‘Jij bent toch ook niet klaargekomen, toen?’

Ellen zwijgt. Neemt een slok van haar wijn.

‘Wat!? Ben jij toen… Nee, echt?’

Ellen verslikt zich bijna in haar wijn. ‘Jahaaa!’ giert ze. ‘Jahaaa, ik wel! Maar ik had een maand lang vergeefs lopen hunkeren in Ecuador, weet je nog, naar die verschrikkelijk aantrekkelijke, maar o zo onbereikbare Niko. En toen ik jullie zo bezig zag… Jezus, Armin, neem me niet kwalijk, maar toen moest ik aan hem denken, en toen…’

‘Vandaar dat je daarna nog over die jongen begon!’

‘Ja. Vandaar.’

‘Lief vond ik dat.’

‘Ja?’

‘Ja.’

Toen Ellen verteld had van haar onbeantwoorde liefde, zei Monika: ‘Ik moet jullie ook nog iets vertellen.’

Er speelde weer dat kleine glimlachje om haar lippen, dat glimlachje dat anderen tot woede dreef, maar waar ik evenveel van hield als van haar onbeschaamdheid.

‘Ik ben zwanger,’ zei Monika.

Ellen en ik keken haar aan, keken elkaar aan.

‘Ik ben twee weken over tijd,’ zei Monika. ‘Vanochtend heb ik een test gedaan. Ik ben in verwachting.’

‘Jezus, Monika! Echt?’

‘Ja, echt!’

‘Waarom heb je dat niet…’

‘Dit is toch een veel mooier moment.’

‘Mijn hemel!’

‘Gefeliciteerd.’

‘Dank je wel.’

‘O! Oooo!’

‘Waar is de wijn? Daar moet op gedronken worden!’ Maar de wijn was op en Monika zei dat ze de komende zeveneneenhalve maand geen druppel meer zou drinken.

We hebben ons hoofd op Monika’s buik gelegd, eerst ik, toen Ellen. We hebben geluisterd en zachte woorden gesproken. Ik heb haar kut gekust. Haar mooie meisjeskut.

‘Ja,’ zegt Ellen. ‘Ze had een mooie meisjeskut.’

De deur gaat open. Het is Bo. ‘Ik kan niet slapen,’ zegt hij.

‘Wil je een glaasje wijn?’ vraagt Ellen. (Wat is het snel gegaan, denk ik. Bo drinkt wijn!)

‘Yep,’ zegt Bo. Hij draagt een oversized T-shirt (I’m Bart Simpson, who the hell are you?) en een joggingbroek. Hij gaat in een stoel zitten en vouwt zijn benen onder zich. Hij wordt lang. Hij wordt vast langer dan ik. Hij neemt een slok van de wijn.

‘Niet slecht,’ zegt hij. En dan: ‘Stoor ik?’

‘Nee hoor, je stoort niet.’

Twaalf

Het is met kinderen net als met auto’s: vrouwen houden niet meer of minder van ze dan mannen, maar wel anders. Monika was vaker boos op Bo dan ik, maar ze kon hem ook makkelijker vergeven. En als ik haar in een situatie bracht waarin ze moest kiezen tussen hem of mij, dan koos ze zonder aarzeling voor hem. (Waarop ik opzichtig in een hoek ging zitten treuren, alsof niet Bo maar ik het kind was dat haar onvoorwaardelijke liefde nodig had – en misschien was dat ook wel zo.)

Monika hield ook zielsveel van haar kanariegele Renault 5, waarmee ze ooit uit haar verstikkende Roermondse jeugd was ontsnapt. Maar dat ik die auto op een dag total loss reed op een splinternieuwe BMW 524 Turbo Diesel was toeval en had met afgunst niets te maken.

Ik was met Bo naar het Spanderswoud geweest, waar we ons hadden beziggehouden met paddestoelen, elfenbanken, kabouters, mestkevers en spinnenwebben, en hoe we erop gekomen waren weet ik niet meer, maar tegen de tijd dat we Amsterdam weer binnenreden hadden we het over de liefde. Ik zei: ‘Liefde is wat leven maakt. Zonder liefde gaat alles dood. Dat is wetenschappelijk bewezen.’

Bo zat op de achterbank, veilig ingegespt in het kinderzitje. Vermoedelijk keek hij naar het langsrazende verkeer, of speelde hij met een kastanje. Ik wil zelfs niet uitsluiten dat hij sliep: onze conversaties wilden nog weleens de vorm aannemen van lange, ononderbroken monologen mijnerzijds (‘oeverloos geouwehoer’, volgens Monika).

‘Er is ooit een gruwelijk experiment gedaan met jonge aapjes,’ zei ik. ‘Sommige aapjes werden direct na hun geboorte weggehaald bij hun moeder en in een kaal hok gezet, met niets anders erin dan een fles met een tuutje waaruit ze konden drinken. Andere aapjes werden in zo’n zelfde hok gezet, maar kregen een pop die met een zacht stuk vacht was omwikkeld, als een soort namaakmoeder. De derde groep aapjes mocht gewoon bij hun moeder blijven. En wat bleek? De aapjes in de kale hokken zonder pop dronken van de melk en zaten verder doodsbang in een hoekje te verkommeren. De aapjes die een pop hadden gekregen, hielden zich daar krampachtig aan vast – zo krampachtig dat ze zelfs niet bereid waren de pop even los te laten om wat te drinken. Ze verhongerden liever dan dat ze het zonder hun namaakmoeder moesten stellen. Later is ook onderzocht hoe die aapjes zich verder ontwikkelden. Het slechtst af waren de aapjes uit de kale hokken. Die bleken niet met andere apen overweg te kunnen en kregen het eerst last van ziektes. De aapjes die een pop hadden gehad, haalden na het experiment hun groeiachterstand weer in, maar helemaal goed kwam het ook met hen niet meer. Alleen de aapjes die niet van hun moeder werden gescheiden groeiden op tot normale, gezonde apen.’

We kruisten de Vrijheidslaan.

‘Papa,’ zei Bo opeens, ‘papa, er zit een kabouter in de tas.’

‘Echt waar?’

‘Echt waar.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Hij beweegt.’

‘Echt?’

‘Echt. De tas beweegt.’

‘O-o.’

Op de achterbank naast Bo lag een plastic tas, met een stronk hout erin waarop kleine, goudgele paddestoeltjes groeiden. ‘Zullen we die meenemen voor mama?’ had ik voorgesteld. Dat vond Bo een goed idee.

‘Hiiiiii!’ gilde Bo opeens. Ik schrok van zijn schrik, Bo schrok niet gauw ergens van. Ik keek achterom om te zien wat er aan de hand was. Ik probeerde de plastic tas te pakken.

‘Huuuuu!’ krijste Bo.

Het volgende moment boorden we ons in de kofferbak van een dubbelgeparkeerde, glanzendzwarte BMW.

‘Een kabouter?!’ zei de verbijsterde eigenaar van de BMW, met een half-opgegeten broodje bal nog in zijn hand.

‘Een kabouter?’ vroeg de agent van de verkeerspolitie.

‘Een kabouter,’ mompelde de chauffeur van de takelwagen en hees de bekneld geraakte voorwielen van Monika’s auto van de grond.

Ik nam de tas in mijn ene hand, Bo in de andere. Het was niet ver meer lopen naar de Ceintuurbaan. Thuis haalden we het stuk hout te voorschijn. Er was geen kabouter te zien. Wel waren de paddestoelen afgebroken.

‘Toch was er een kabouter,’ hield Bo koppig vol. ‘Ik heb hem zelf gezien.’

Ik stond onder de douche om het zweet en het vuil en de schrik van mijn lijf te spoelen, toen Bo zijn hoofd om de hoek van de deur stak. ‘Kom!’ fluisterde hij. Hij hield een vinger tegen zijn lippen gedrukt. ‘De kabouter is er weer!’

Druipend kwam ik de douche uit. Op de koffietafel lag het stuk hout. Naast het stuk hout scharrelde een spitsmuis wat versuft in de rondte. Bo schaterde het uit! ‘Zie je wel! Zie je wel!’ De muis kroop van schrik terug in het donkere gat waarin hij zich verscholen had gehouden terwijl wij in het bos de paddestoelen bestudeerden.

‘Een kabouter?’ zei Monika toen ze thuiskwam.

‘Ja, een kabouter,’ zei Bo. ‘Kijk maar.’

Monika bleef drie dagen chagrijnig tegen me.

‘We kopen een grotere,’ zei ik.

‘Daar gaat het niet om.’

‘Een mooiere. Een nieuwere. Eentje die veiliger is.’

‘Daar gaat het niet om.’

‘Waar gaat het dan wel om?’

‘Een auto is geen ding, een auto is een plek. Zoals een huis dat is. De waarde ervan wordt bepaald door de herinneringen die je aan die plek bewaart.’

Ik zei: ‘Eigenlijk was het Bo’s schuld.’

Niemand kon zo honend lachen als Monika.

Dertien

Robbert Hubeek woont niet op stand, zoals zijn adres doet vermoeden. Hij woont in het meest verwaarloosde huis in het meest verwaarloosde stuk van een straat die maar voor de helft tot het chicste gedeelte van Amsterdam-Zuid gerekend kan worden. Hij betaalt ongetwijfeld een veel te hoge huur (vanwege de locatie) en heeft ongetwijfeld het adres prominent op zijn visitekaartje staan (vanwege de verkeerde indruk die erdoor wordt gewekt).

‘R. Hubeek & RPF Consultancy’ staat er op het naambordje. Ik druk op de bel, die scheef op de deurpost is geschroefd.

‘Armin, jongen, leef jij nog?’ had Robbert door de telefoon geroepen toen ik hem belde. ‘Wat leuk om weer eens wat van je te horen!’ Ik negeerde zijn jovialiteit.

‘Ik wil je spreken,’ zei ik. ‘De laatste tijd word ik nogal geplaagd door herinneringen aan mijn tijd met Monika. Er zijn wat dingen die ik niet goed meer weet, en waarvan ik denk dat jij er misschien licht op kunt werpen.’

‘Mijn hemel, arme jongen!’ riep hij uit. ‘Wil ze je nog steeds niet met rust laten? Maar je bent natuurlijk van harte welkom. Wat herinneringen ophalen, met een glas en een sigaartje erbij, natuurlijk, natuurlijk, kom langs zou ik zeggen! Wat een verrassing! Ik moet je eerlijk zeggen, ik heb lang niet meer aan jullie gedacht, aan jou en Monika bedoel ik. En hoe is het met die kleine van jullie, kom, hoe heet hij ook weer?’

‘Bo.’

‘Ja, Bo, altijd een rare naam gevonden.’

‘Goed,’ zei ik. ‘Met Bo gaat het uitstekend.’

‘Groot geworden natuurlijk.’

‘Ja, groot geworden.’

‘Nou, je moet me er alles over vertellen. Wanneer kom je?’

Het leek erop dat zijn agenda hem weinig beperkingen oplegde, want eigenlijk, zo zei hij zelf, kon hij altijd. We spraken af in de namiddag. (‘Dan kunnen we er wat bij drinken, al mag dat wat mij betreft ook om elf uur ’s ochtends al hoor, hahaha!’) Het verschafte mij een goed excuus om niet te lang te hoeven blijven.

Robbert moet de trap af komen om de deur open te doen. Hij posteert zich pontificaal in de deuropening, armen over elkaar, brede grijns op zijn gezicht.

‘Zo, zo, zo,’ zegt hij, me aandachtig opnemend. ‘Ook niet helemaal jeugdig meer, zie ik. Al doe je nog aardig je best om dat te verbergen.’ Hij wijst met een bleke, vlezige hand naar mijn schoenen. ‘Rode All-stars. Die heb ik sinds Monika niet meer over de vloer gehad. Kom d’r in!’

Hij gaat me voor de trap op. Een beige corduroy broek, leren pantoffels. Zijn overhemd hangt nonchalant over zijn broek, maar dat kan niet verhullen dat hij nog altijd geen billen heeft. (‘Zie je nou,’ had Monika gezegd, toen we hem op een avond tegenkwamen in een café, ‘qua billen ben ik er flink op vooruitgegaan. Alleen al daarom zou ik hem nooit meer terug willen.’ Maar toen had ze al flink gedronken, en als ze gedronken had wilde ze later seks, en als ze seks wilde begon ze me complimentjes te maken.) Er ligt geen loper op de trap en de verf is gebladderd. In de muur zitten diepe krassen van te grote voorwerpen die naar boven zijn gesleept. Iemand heeft met een zwarte viltstift een davidster op de muur getekend en er ‘fuck de boeren Ajax forever!’ onder geschreven.

‘Treed binnen in mijn nederig stulpje,’ zegt Robbert bij een openstaande deur op de eerste overloop. Het huis ruikt naar verschaald bier en sigarenrook en doet ook in andere opzichten denken aan een studentenflat. In de woonkamer staat een kolossale bank met bruine ribfluwelen bekleding vol vlekken. Tegenover de bank een al even kolossale tv en een eikenhouten herenfauteuil met oren. Overal slingeren lege bierflesjes rond. En oude kranten, tijdschriften, ongeopende post, een tv-gids van Veronica. In de boekenkast staan een paar boeken die aan de afgebroken studie rechten herinneren, een zes jaar oude Snoecks-agenda, twee planken vol stripalbums, en het complete oeuvre van A.F.Th. van der Heijden. De enige wandversiering is een ingelijste omslag van de Privé met een onscherpe foto van prins Willem-Alexander en een blond meisje. ‘ ONTHULLEND! De geheime liefde van de kroonprins. Wordt deze blondine straks koningin?’

Ik wil iets zeggen over de tijd die heeft stilgestaan, maar Robbert is me voor. ‘Ik weet wat je denkt,’ zegt hij. ‘De eeuwige student! En zo is het. Ik maak een studie van de nutteloosheid van het leven. En ik kan je vertellen: dat is verdomd interessant. En passant vermaak ik mezelf met een leuke consultancy, waar zo af en toe ook nog wat pecunia uit voortvloeit – dus wat wil een kerel nog meer. Nu ja, een lekker wijf natuurlijk, maar zelfs daarin wordt zo nu en dan voorzien. En bovendien: jij weet als geen ander hoeveel problemen dat kan opleveren, de meer intensieve omgang met het vrouwvolk bedoel ik – hoe lang zijn jullie nu uit elkaar? Kom,’ zegt hij, voordat ik op zijn vraag kan reageren. (Uit elkaar? Het kan toch niet dat hij niet weet…) Hij draait zich om en loopt terug naar de overloop. Daar blijkt een tweede deur toegang te geven tot een kamer die tot onberispelijk kantoor is omgebouwd. Glazen tafel, glazen bureaublad, een computer, een parketvloer, een abstract werkje aan de muur, zwartleren stoelen met verchroomde poten.

‘Wie consulteren jou in godsnaam?’ vraag ik.

‘Niet zo schamper doen, hè,’ grinnikt hij. ‘Middenstanders. Kleine zelfstandigen. Buitenlandse handelsfirma’s met namen als Asia Trading International en Kabul Trans. Kleurrijk volk dat ik een beetje wegwijs maak in de jungle van de Nederlandse wet- en regelgeving. Genoeg om ze tevreden te houden, niet genoeg om zonder mij verder te kunnen.’

We keren terug naar de woonkamer met de bank vol vlekken. ‘Wat zal het zijn,’ vraagt hij, ‘whisky, wodka of bier?’

‘Whisky.’

‘Een Glenfiddich voor een oude vriend met hartzeer. Zelf hou ik het ’s middags tegenwoordig bij de nationale verslaving van onze Russische vrienden. Proost.’

We drinken. Ik zoek naar de juiste woorden om aan de ondervraging te beginnen, maar weer is hij me voor.

‘Voor de draad ermee, wat zit je dwars? Welke herinneringen houden je uit je welverdiende slaap?’

‘Ik heb onlangs reden gekregen,’ begin ik omslachtig, ‘om te denken dat ik in de jaren dat ik met Monika was, om het zo maar eens te zeggen, niet de enige man in haar leven ben geweest.’

‘Ho, ha, als ik het niet dacht!’ zegt Robbert. ‘Heb je een brief gevonden die ze om niet meer te achterhalen redenen wel geschreven, maar nooit verstuurd heeft? Word je lastig gevallen door een anonieme beller die je midden in de nacht uit je bed belt en in je oor hijgt dat hij zo lekker met Monika kon neuken en dat hij haar zo mist? Hahaha!’

Hij heeft reuzeplezier in zijn eigen welsprekendheid en schenkt zichzelf als beloning nog een glas wodka in. ‘Jij nog? Wel doordrinken, hoor, geen beter medicijn tegen hartzeer dan een flinke alcoholverdoving.’

‘Wat ik wil weten,’ zeg ik, ‘is of ze met jou weleens gesproken heeft over een ander. Of ze ooit iets in die richting heeft gezegd.’

‘Neu, neu…’ Hij kijkt peinzend voor zich uit. ‘Waar praatten wij over, in die tijd? We hadden meestal ruzie, dat weet ik wel. Altijd maar weer die linkse, feministische praatjes van d’r. Wat dat betreft was ik blij dat ik haar aan jou was kwijtgeraakt, dat mag je gerust weten. Al voelde ik mij natuurlijk danig in mijn mannelijke eer aangetast, maar dat zul je nu ook wel beter begrijpen dan destijds, hahaha.’ Hij zit me recht aan te kijken, met dezelfde grijns op zijn gezicht als waarmee hij me begroette in de deuropening – een grijns die een tomeloze agressie in me oproept. Het is dezelfde grijns, realiseer ik me, als die waarmee hij op de foto naast Monika staat. Welke reden had hij toen, op ons feestje, in ons huis, om zo te grijnzen?

‘Ben jij nog met haar naar bed geweest in de tijd…’

‘In de tijd dat ze met jou neukte? Jazeker, mijn beste vriend. Jij neukte al met haar toen ze nog bij mij was, of toen ik dacht dat ze nog bij mij was, weet je wel?’

Ik had er rekening mee gehouden dat dit zou komen, en toch… Ik voel me opeens heel klein, in verlegenheid gebracht.

‘Daar heb ik spijt van,’ zeg ik zwakjes, ‘dat dat gebeurd is.’ Maar ik meen het niet, en hij weet het, en hij weet dat ik weet dat hij het weet. Hij schenkt mijn glas nog eens bij en laat een lange stilte vallen. Boven onze hoofden steekt iemand de kamer over met dreunende passen.

‘Ik zal je iets vertellen,’ zegt hij dan, ‘dat je niet leuk zult vinden.’ Zijn stem is veranderd. Er klinkt een ingehouden woede in door. Maar ook iets van een stille triomf. Van wraak. Ik voel de Glenfiddich branden in mijn maag.

‘Herinner jij je dat ik een keer bij jullie op een feestje ben geweest? Hoe lang waren Monika en ik toen al uit elkaar? Zeker anderhalf jaar, misschien wel twee. Zij was een paar maanden zwanger, dat weet ik nog wel, want ze dronk niet meer. En toch, gek genoeg, was het er die avond opeens weer, die aantrekkingskracht tussen mannetjesdier en vrouwtjesdier zal ik maar zeggen, de oudste emotie op aarde.’

Weer kijkt hij me recht aan. Er speelt een dun, vilein lachje rond zijn lippen. ‘Ik kan je,’ vervolgt hij, ‘niet eens zeggen waaraan ik het merkte, maar het was er. Iets in haar blik. Iets in de manier waarop ze aan me zat. Ze had me al zeker een jaar niet meer spontaan aangeraakt. Wat dat betreft kan ik je geruststellen: toen ze eenmaal de moed had om me te vertellen dat ze met een ander neukte, was het ook meteen gedaan met de intimiteit tussen haar en mij. Hoe ik ook aandrong, wat ik ook voor zinnige argumenten bedacht – ik had toch minstens recht op een fatsoenlijke af-scheidswip leek mij: ze wilde er niets van weten. Dat heb ik je nog flink kwalijk genomen.’

Hij drinkt zijn glas leeg, schenkt zichzelf nog eens bij. En dan is opeens de grijns weer terug op zijn gezicht. ‘Ze heeft me die avond naar de halte van de nachtbus gebracht. Wist je dat?’

Ik wist het niet.

‘We liepen over de Ceintuurbaan. Ze liet toe dat ik mijn arm om haar heen sloeg. Ik was natuurlijk dronken. En ik was zo geil als een… als een… Dat zei ze ook: Je bent dronken, zei ze. En je bent geil. Ik zweer het je, ze begon er zelf over. Ik zeg: Ja, ik wil met je neuken. Heel hard en heel lang. Ik had in maanden niet geneukt, ik was er ernstig aan toe. Ze zegt: Dat kan niet. Ik zeg: Dat kan wel. Dat kan niet, zegt ze. Maar wat misschien wel kan… En ze duwt me zo een portiek in. Het was naast een schoenenwinkel, dat weet ik nog. Een soort donkere hoek tussen de winkelingang en een deur met bellen van de huizen daarboven. Daar heeft ze me afgetrokken. Ik wilde dat ze me pijpte, maar dat wilde ze niet. Maakte niet uit. Ik geloof niet dat ik ooit zo snel ben klaargekomen als toen. Dat was nog wel jammer eigenlijk. Dat het zo snel voorbij was. Is dat een antwoord op je vraag?’

Weer die grijns.

Later, in de kroeg, met Dees, sla ik uit pure frustratie met mijn vuist op tafel. Waardoor er een bierglas omvalt. Waardoor het bier van het tafelblad stroomt. Waardoor ik een enorme natte vlek in mijn kruis krijg. Waardoor ik nog bozer word dan ik al ben.

‘De klootzak! De arrogante lul! Je had hem moeten zien zitten. Toen ’ie eindelijk klaar was met z’n onthulling van niks stak ’ie er een sigaar bij op. Hoe is het met die zoon van je, God, hoe heettie nou ook weer? vroeg ’ie. De ellendeling. Hij heeft gewoon misbruik gemaakt van de situatie. Monika was hartstikke labiel in die dagen. Dat hebben zwangere vrouwen. Smeerlap dat ’ie is!’

Maar Dees zegt niks. Pas als ik ben uitgescholden en als er weer nieuw bier op tafel staat, zegt hij: ‘Je weet nu in ieder geval dat hij niet Bo’s vader is. Dat is reden voor enige opluchting, zou ik zeggen. En mocht het waar zijn wat hij zegt, dan zou ik denken: zulke dingen gebeuren nu eenmaal. Wie doet er nu geen dingen die je liever niet van jezelf wilt weten? Zou jij je laagste zonden willen opbiechten aan een jury van alle vrouwen waar je ooit het bed mee hebt gedeeld?’

‘Maar ik heb er toch niet om gevraagd Monika’s laagste zonden over me uitgestort te krijgen door de een of andere gefrustreerde, sigaren rokende, wodka zuipende nepconsultant?’

‘Dat heb je wel.’

‘Ja?’

‘Ja.’

‘Ja, misschien ook wel.’

‘Hoe doen jullie dat eigenlijk met dat kind?’ had Robbert nog gevraagd.

‘Wat?’ vroeg ik.

‘Nou, ik begrijp dat jullie uit elkaar zijn. Voed jij hem dan op of Monika?’

Hij wist het dus niet.

‘Ik,’ zei ik.

‘En Monika?’ vroeg hij.

Ik stond op, deed mijn jas aan en vertrok.

‘Eerlijk gezegd,’ vervolgt Dees, ‘geloof ik geen reet van dat verhaal over dat wegbrengen naar de bushalte, en van dat rukken. Klinkt me veel te veel als de ultieme gefrustreerde-knaapjesfantasie.’

Ik ben heel blij dat Dees mijn vriend is.

Veertien

De dood kondigde zich aan zoals nieuw leven dat doet: met misselijkheid. Op een kille ochtend in april (de eksters waren al weer bezig met het repareren van hun nest) zat ik gebogen over de roles of alpha- and beta-adrenergic receptors in liver cells toen Monika plotseling thuiskwam. Ze zag bleek en haar lippen voelden koud aan toen ze me kuste.

‘Ik ben niet lekker,’ zei ze. ‘Misselijk. Hoofdpijn. Ik kruip meteen in bed.’

Ik zette een pot lindebloesemthee, maar toen ik haar die kwam brengen was ze al in diepe slaap. Ik maakte mijn werk af en Monika sliep. Ik bracht Bo naar een vriendje waar hij twee keer in de week ging spelen en Monika sliep. Ik haalde hem weer op en Monika sliep. Vroeg in de avond werd ze eindelijk wakker. Ze voelde zich nog zieker dan die ochtend. Ik zette een nieuwe pot thee en ze dronk twee koppen leeg. Toen wankelde ze naar het toilet, waar ze zeker twintig minuten bleef zitten.

‘Ik wil kotsen, maar het lukt niet,’ zei ze toen ze eindelijk weer te voorschijn kwam. Haar gezicht was asgrauw. Ze had donkere kringen onder haar ogen en haar anders zo springerige haar hing in futloze slierten omlaag.

‘Je hebt griep,’ zei ik.

‘Ja, en niet zo’n beetje ook.’

‘Mama heeft griep,’ zei Bo.

‘Heb je koorts?’ vroeg ik.

‘Ik denk het.’

Ik legde mijn hand tegen haar hals, voelde aan haar voorhoofd, maar ze leek me eerder koud dan warm. Even later gaf de thermometer een temperatuur aan van 40,2. Monika rilde. Ik legde een extra deken over haar heen.

‘Mama heeft griep,’ zei Bo. ‘Mama moet slapen.’

‘Ja, mama moet slapen.’

Ik nam hem mee naar de woonkamer, installeerde hem op de bank met een kussen en zijn nieuwe Bert en Ernie-dekbed dat hij van Monika’s ouders had gekregen voor zijn derde verjaardag.

‘Voorlezen?’

‘Ja, voorlezen.’

‘In een afgelegen nauw bergdal,’ las ik, ‘ergens hoog in het noorden van Schotland, zat Leta, een fraaie steenarend, op haar enorme, uit takken en twijgen gebouwde nest te broeden op haar twee grote, gevlekte eieren. Deze zouden spoedig uitkomen, en zij was er blij om.’ Tegen de tijd dat de jongen inderdaad uit het ei waren gekropen en de vader-arend erop uit ging om een sneeuwhoen voor zijn kinders te verschalken, was Bo in slaap gevallen. (Dit was in de dagen vóór zijn nachtmerries, toen hij nog met gesloten ogen sliep. Zijn ogen vielen langzaam dicht, schoten weer open in een laatste poging de slaap te verdrijven. Maar dan werd hij toch overmeesterd, met een zucht gaf hij zich over – het mooiste moment van de dag.) Fulgor de steenarend en Timur de tijger waren Bo’s favoriete boeken, terwijl hij van Kra de baviaan alleen de omslag mooi vond, vanwege de wilde luipaard die vanaf een rots de baviaan besprong. Verder was het een stom boek, al kon hij me niet vertellen waarom.

Terwijl Bo sliep las ik nog even door tot aan Fulgors eerste jachtlessen – Bo’s favoriete passage. ‘Fulgor was uitgelaten van blijdschap toen hij zijn eerste muis ontdekte,’ las ik. ‘Met stijf uitgestrekte poten liet hij zich vallen en plotseling voelde hij iets zachts en wolligs in heftige doodsstrijd onder zijn rechterklauw bewegen. Een seconde later was het diertje dood en een paar minuten lang speelde de jonge arend ermee zoals een kat dat doet, het voortrollend over het gras en het weer grijpend, het daarna een eindje meenemend en weer vallen latend, totdat hij uiteindelijk besloot het op te eten, hetgeen hij in één gulzige hap deed.’

Volgens Monika was Bo nog veel te klein voor dit soort boeken. Maar Bo was het daar niet mee eens en ik trouwens ook niet.

‘De dood hoort bij het leven, Mo,’ had ik gezegd, ‘daar is niks vreemds of wreeds aan. Straks wil dat joch een hamster, en zo’n beestje gaat natuurlijk veel te snel dood, dus kan hij maar beter vertrouwd zijn met het feit dat dieren doodgaan. En mensen trouwens ook.’ (Hoe kon ik weten wat er te gebeuren stond? Bovendien: ik kende toen de tekst uit het evangelie van Philippus nog niet die luidt: ‘In deze wereld is er goed en kwaad. Maar het goede in de wereld is niet werkelijk goed. En het slechte in haar is niet werkelijk slecht. Maar in deze wereld is er één kwaad dat werkelijk kwaad is. Het wordt het midden genoemd. Het is de dood.’ Ik heb Bo nooit meer voorgelezen uit Fulgor de steenarend.)

De volgende ochtend voelde Monika zich nog altijd niet beter. De koorts was wel wat gedaald, maar het leek of alle levenslust uit haar was weggezogen. Ze staarde me aan met holle ogen en het enige wat ze zei was: ‘Jezus, wat voel ik me beroerd.’ Ze dronk haar thee, maar alleen na lang aandringen. En ze wilde niets eten.

‘Als je vanmiddag nog niet bent opgeknapt, bel ik de dokter,’ zei ik.

‘Heeft mama nog steeds griep?’ vroeg Bo met een lichte verontwaardiging in zijn stem.

‘Ja, mama heeft nog steeds griep.’

’s Middags kwam de dokter, zij het niet van harte. (‘Kunt u het niet nog een dagje aankijken?’ ‘Nee, ik kan het niet nog een dagje aankijken. Zo heb ik haar nog nooit gezien.’ ‘Hoeveel koorts heeft ze?’ ‘Dat weet ik niet, ze is zo beroerd dat ze zichzelf niet kan temperaturen. Maar gisteravond had ze 40,2 en vanochtend 39,9.’ ‘Ik zou zeggen…’ ‘Ik zou zeggen dat u vanmiddag even langskomt.’ Hij kwam.)

Ik had de man nooit eerder ontmoet, maar ik kon zien dat hij schrok toen hij Monika zag. De kregeligheid waarmee hij me de hand had geschud was op slag verdwenen. Hij ging op de rand van het bed zitten en sprak haar aan. Haar linkerarm lag wit en breekbaar op de dekens. Ik zag opeens dat er kleine rode vlekjes op zaten.

‘Monika?’ zei de arts zacht. ‘Monika?’

Het duurde even voor ze reageerde. Toen het eindelijk tot haar doordrong dat ze geroepen werd, opende ze slechts heel even haar ogen. Haar lippen vormden een woord, maar er klonk geen geluid.

‘Hoe voel je je, Monika.’

‘Slecht,’ klonk het nu, heel zwak.

‘Heb je hoofdpijn?’

Ze knikte, nauwelijks waarneembaar.

‘Misselijk?’

‘Niet meer.’

‘Waar zit de pijn?’ Hij zette zijn vingertoppen voorzichtig op haar rechterslaap. ‘Hier?’ Ze schudde van nee.

‘Hier? Hier?’

‘Ja.’ Iets links van het midden.

‘Wanneer is het begonnen?’ vroeg hij aan mij.

‘Gisterochtend. Om een uur of halfelf kwam ze terug van haar werk. Ze was misselijk, zei ze. En ze had hoofdpijn. Ze heeft de hele middag geslapen. En ook bijna de hele avond. En vannacht. En vandaag vrijwel de hele dag. Maar ze lijkt er absoluut niet van op te knappen.’

‘Ik wil toch even de temperatuur opnemen,’ zei de arts. ‘Dat kan oraal.’

Hij haalde een thermometer uit zijn tas, sloeg hem af op zijn handpalm, deed er een plastic hoesje omheen en boog zich over haar heen. ‘Wil je deze even in je mond nemen, Monika?’

Ze deed haar mond open. Hij bracht de thermometer in. Zelfs het op elkaar doen van haar lippen leek haar moeite te kosten. De arts bleef over haar heen gebogen zitten. Hij legde nogmaals zijn hand tegen haar voorhoofd. Bestudeerde haar gezicht.

‘Mag ik even?’ zei hij en pakte heel voorzichtig haar arm en bestudeerde die zorgvuldig. Terwijl hij wachtte tot het kwik in de thermometer was opgelopen, lieten zijn ogen haar geen moment los. De manier waarop hij haar zijn onverdeelde professionele aandacht schonk, was geruststellend en verontrustend tegelijk. Het ‘ts-ts-ts’ waarmee hij de temperatuur van de thermometer las, was alleen maar verontrustend.

‘Het is beter, Monika,’ zei hij, ‘als we je voor de zekerheid even naar het ziekenhuis brengen. Het kan zijn dat je een vervelende infectie hebt. En dat kunnen ze in het ziekenhuis beter vaststellen dan hier. Bovendien kunnen ze er daar makkelijker iets aan doen. Heeft u een auto?’ vroeg hij mij.

‘Niet meer.’

‘Hmm. Ze is eigenlijk te ziek om in een taxi te zitten. Ze heeft bijna 42 graden koorts. Kan ik even uw telefoon gebruiken?’

‘Natuurlijk.’

Ik wees hem de telefoon. Hij belde het ziekenhuis, legde in het kort de situatie uit en vroeg om een ambulance.

‘Er is geen reden voor al te grote ongerustheid, hoor,’ zei hij toen hij had opgehangen. ‘Het is goed dat u mij heeft laten komen. Ik wil graag wat dingen uitsluiten. Het lijkt me dat ze een infectie heeft opgelopen. Dat kan van alles zijn. Het gaat er vooral om waar die infectie zit. Daar wil ik zekerheid over krijgen. Als u wilt kunt u met haar mee in de ambulance, dan neem ik die kleine jongen wel mee. Ik rijd achter u aan.’

Hij glimlachte, maar zonder overtuiging.

‘Wil je dat, Bo?’ vroeg ik.

Bo klampte zich vast aan mijn broekspijp en zei niks.

‘We zullen zien,’ zei de arts.

Ik liep terug naar de slaapkamer en begon wat kleren voor Monika in een tas te stoppen.

‘Waar gaat mama naar toe?’ vroeg Bo.

‘Mama gaat even in het ziekenhuis logeren.’

‘Waarom?’

‘Omdat ze ziek is. En omdat ze haar daar sneller beter kunnen maken dan hier thuis.’

‘O,’ zei Bo. ‘En ga jij ook naar het ziekenhuis?’

‘Ja, maar alleen even om mama weg te brengen. Daarna gaan we weer naar huis.’

‘Mag ik mee?’

‘Ja. Maar dan moet je wel met de dokter meerijden. Want in de ziekenauto is geen plaats voor ons allemaal.’

‘Ik wil niet met die meneer mee.’

‘En als ik ook met die meneer meerijd?’

Ja, dan was het goed.

‘Kan dat?’ vroeg ik aan de arts.

‘Maar natuurlijk.’

Ik legde aan Monika uit wat er ging gebeuren. Er verscheen een begin van een lachje om haar lippen en ze knikte nauwelijks zichtbaar met haar hoofd. Toen ze haar de ambulance in droegen, greep een wurgende angst me bij de keel.

De auto van de arts stonk naar sigarettenrook.

Vannacht heb ik in bed aan die arts liggen denken – urenlang. Hoe goed kende hij Monika? Ik dacht aan hoe hij de thermometer in haar mond deed, hoe hij zijn vingers tegen haar voorhoofd legde, hoe hij tegen haar sprak. Zou het mogelijk zijn? Zou hij daarom eerst hebben voorgesteld dat Bo met hém meereed en ik met de ambulance? Zou het kunnen dat hij even alleen wilde zijn met zijn zoon, zijn buitenechtelijk kind? Tientallen keren heb ik die gedachten als belachelijke paranoia van de hand gewezen. Het was helemaal niet waarschijnlijk dat de vader van Bo (wie het ook was) wist dat hij de vader was, al kon het natuurlijk zijn dat hij een vermoeden had. Maar hoe vaak las je niet in de krant dat artsen ongepaste intieme relaties aangingen met patiënten?

Toen de eerste merel begon te zingen was ik er vast van overtuigd dat ik de dader had gevonden, en ik besloot dat er niets anders op zat dan hem op te zoeken en hem met mijn bevindingen te confronteren. Om de een of andere reden vond ik dat je een huisarts dit soort zaken gewoon recht op de man af kon zeggen, zodat de ontmoeting niet zo moeizaam en pijnlijk hoefde te verlopen als die met Robbert. (Bovendien hoefde ik niet bang te zijn voor sterke verhalen die om geen andere reden waren verzonnen dan om wraak te nemen.) En mocht hij toch zelf de vader niet zijn, dan had hij misschien wel een idee over wie het wel was. Misschien had Monika hem in vertrouwen genomen, hij was tenslotte door zijn beroepseed aan geheimhouding gebonden. En die eed zou toch zeker nu niet meer gelden? Ik kon hem er altijd op wijzen dat het belang van een levende jongen boven dat van zijn dode moeder ging en dat Bo er dus recht op had te weten wie zijn vader was, als hij over die kennis beschikte.

Vanochtend heb ik in het telefoonboek gekeken. Hij houdt nog steeds praktijk op dezelfde plek. Volgende week dinsdag kan ik bij hem terecht. Hij klonk verbaasd noch argwanend. Maar ik weiger erover na te denken of dat iets betekent.

‘Bacteriële meningitis,’ zei de arts in het ziekenhuis.

‘Is dat ernstig?’

‘Dat kan heel ernstig zijn. We moeten hopen dat we er op tijd bij zijn.’

‘Want anders?’

‘Anders kan het fataal aflopen.’

Ze waren er niet op tijd bij. Drie dagen heeft Monika in het ziekenhuis gelegen. En elke dag ging het slechter. Op de middag van de tweede dag was ze heel even bij kennis. Ik zat naast het bed. Ze zei: ‘Armin, ik ga dood, hè?’

Ik zei: ‘Nee, Monika, je gaat niet dood. Natuurlijk niet.’

‘Ik ga dood. Het spijt me.’

Dat is het laatste dat ze tegen me gezegd heeft. ‘Ik ga dood. Het spijt me.’

De drie dagen waren een nachtmerrie. En de week daarna ook. Vervolgens ben ik twee maanden lang als een gek gaan werken.

‘Waar is mama?’ vroeg Bo af en toe.

‘Mama is dood,’ zei ik dan.

‘O ja. Mama is dood.’

Twee jaar geleden is mijn moeder overleden aan darmkanker. Ze was tweeënzeventig jaar. Mijn vader belde, ’s ochtends om halfzes. ‘Mama is dood,’ zei hij. En ik dacht aan Bo en aan Monika en toen de tranen kwamen wist ik niet om wie ik huilde.

‘Ze is in vrede gestorven,’ zei mijn vader.

Vijftien

Ze loopt aan de overkant van de straat. Haar gezicht en haar handen wit als sneeuw, haar rode haar als een waarschuwing.

‘Pas op!’ roept ze.

Ik volg haar blik en zie een kind aan mijn kant van de straat bij de stoeprand staan. Het wil oversteken, maar er is te veel verkeer. Ik loop ernaar toe, het is een meisje van een jaar of zes, met kort blond haar en blauwe ogen die doen denken aan de eerste mooie dag in maart.

‘Kom maar,’ zeg ik en pak haar hand. Ze lijkt angstig noch verbaasd. Ze glimlacht naar me. We steken samen over.

‘Dank je wel,’ zegt zij, als ik het kind aan haar heb overgedragen.

‘Dank u wel,’ zegt het kind.

‘Het was niks.’

Als ik naar huis loop blijf ik aan haar denken. Groene ogen. Of grijze… Ik weet het al niet meer. Ze had een mooie stem. Zelfverzekerd, maar ook vriendelijk. Zacht, maar niet meisjesachtig zacht.

Twee weken gaan voorbij, waarin de herinnering aan haar vervaagt. Dan, opeens, is ze daar weer. Ze stapt de tram in op het Leidseplein. De witte huid, het rode haar. Ze komt vlak naast me staan. Groene ogen. Of eigenlijk: groengrijs.

‘Hoe is het met dat kleine blonde meisje?’ vraag ik. ‘Past ze tegenwoordig wat beter op bij het oversteken?’

Ze kijkt me verbaasd aan. Dan schiet ze in de lach. ‘Mijn buurmeisje, bedoel je. Vanwege zo’n kind zou je toch alle auto’s uit de stad willen verbannen?’

Ze lacht en de tram schudt, maar het een heeft niets met het ander te maken, behalve in mijn hoofd.

‘Dat je me herkende,’ zegt ze.

‘Meteen,’ zeg ik.

‘Mijn haar.’

‘Je ogen.’

‘Natuurlijk.’ Weer lacht ze. Ze heeft een mooi, gelijkmatig gebit.

‘Waar ga je naar toe?’

‘Naar de Bijenkorf.’

‘Mag ik mee?’ Het is eruit voordat ik het weet, en het verbaast me zelf waarschijnlijk nog meer dan haar.

‘Je lijkt mijn buurmeisje wel,’ zegt ze.

De tram schokt en schudt opnieuw hevig. In de bocht bij het Spui verliest ze bijna haar evenwicht. Met één hand pakt ze mijn jas vast en trekt ze zichzelf weer in balans.

‘We kunnen boven koffiedrinken. Met appelgebak,’ zeg ik.

‘Oké dan,’ zegt ze met een plagerige zucht.

Op de Dam komt ze dicht tegen me aan lopen.

‘Ik ben bang voor duiven.’ Zoiets raars heb ik nog nooit gehoord. Maar dat zeg ik niet.

‘Hoe heet je eigenlijk?’

‘Monika.’

‘Armin.’

‘Ar-min,’ zegt ze, alsof ze de lettergrepen wil proeven in haar mond. ‘Armin. Apart.’

In het restaurant van de Bijenkorf drinken we koffie en eten appelgebak met slagroom. Ze vertelt me over haar buurmeisje. Dat ze er vaak samen op uitgaan, naar het park, naar het museum als het regent, of naar Artis.

‘Wat zijn haar favoriete dieren?’ vraag ik.

‘De olifanten.’

‘Heb je haar al verteld dat olifanten kunnen huilen?’

‘Nee. Kunnen olifanten huilen?’

‘Ja. In de jaren vijftig was er een circusolifant, Sadie, die niet snel genoeg haar circuskunstjes leerde. De olifantentrainer strafte haar voor haar domheid door met een stok tegen de zijkant van haar kop te slaan. Tot zijn verbijstering begon ze verschrikkelijk en hartverscheurend te huilen. Hij heeft haar nooit meer geslagen. En ze heeft toch braaf al haar kunstjes geleerd.’

‘En als mijn buurmeisje nou een ander favoriet dier had gehad?’ vraagt ze. ‘Had je daar dan ook wat over weten te vertellen?’

‘Vast wel. Wat is jouw favoriete dier?’

Ze denkt even na. Zegt dan, met die spottende glimlach van haar die mij al volledig voor haar heeft gewonnen: ‘De goudvis.’

‘De goudvis?!’

‘Ja.’

Ik fluit tussen mijn tanden en lach. ‘In een alcoholoplossing van 3,1 procent verliest een goudvis binnen zes tot acht minuten zijn vermogen om rechtop te zwemmen.’

‘Je liegt! Dat verzin je ter plekke.’

‘Helemaal niet. Goudvissen zijn jarenlang gebruikt als proefdieren om de effecten van alcohol op het leervermogen te onderzoeken. Als je een goudvis een kunstje leert in licht alcoholisch water, dan blijkt hij dat kunstje in gewoon water te vergeten, terwijl hij het wel blijkt te kunnen herhalen als hij opnieuw dronken wordt gevoerd. Die proef hebben ze later bij mensen herhaald. En daar werkte het precies zo.’

Ze kijkt me nog steeds ongelovig aan. ‘En wat voor kunstjes leerden ze die goudvis dan?’

‘Door een eenvoudig doolhof zwemmen, bijvoorbeeld. Je gelooft me niet, maar het is echt waar.’

Ze zegt: ‘Je zou een goeie vader zijn.’ (Dat ben ik nooit vergeten. Ik was net twintig geworden en had nog nooit over mezelf nagedacht als potentiële vader – vader zijn dat was iets voor mijn vader, en zeker niet voor mij. Dat ze dat zo zei, vond ik verbazingwekkend en opwindend en ontroerend tegelijk. En ik dacht: misschien heeft mijn vader wel gelijk: misschien wordt het tijd dat ik eens achter de meisjes aanga, in plaats van achter de vogels.)

Na de koffie zijn we nog naar de afdeling met damesmode gelopen. Ze paste twee bloesjes, terwijl ik geduldig wachtte bij de ingang van de paskamers, alsof we elkaar al jaren kenden.

‘Hoe vind je ’m?’ heeft ze twee keer gevraagd.

De eerste blouse stond haar niet, en dat had ze al van mijn gezicht gelezen voor ik iets kon zeggen.

‘Laat maar,’ zei ze. ‘Ik weet genoeg.’

De tweede stond haar prachtig. ‘Je bent beeldschoon,’ zei ik.

‘Slijmerd.’ Weer lachte ze erbij.

Toen ik haar naar de tram bracht, vroeg ze: ‘Wil je m’n telefoonnummer?’

Zo was het begonnen. Even onverwacht als het was afgelopen.

Zestien

In de eerste acht weken na Monika’s dood verrichtte ik de tekstredactie voor twee lijvige studieboeken. Het ene ging over Photosynthetic mechanisms and the environment, het andere behandelde Pancreatic islets. Als ik die boeken nu uit de kast pak, zijn ze me vreemd. Hele hoofdstukken zijn gewijd aan begrippen die absoluut nieuw voor me zijn. Gedurende die eerste acht weken moet de dronken archivaris van mijn geheugen in coma hebben gelegen.

Als ik de laatste correcties van het boek over de pancreas op de uitgeverij kom inleveren, zegt Dees tegen me: ‘Het komend halfjaar heb ik geen werk meer voor je.’

‘Dat lieg je,’ zeg ik.

‘Ja. Maar ga toch maar naar huis. Bel als je me nodig hebt, maar laat de eerstkomende maanden je gezicht hier niet meer zien. Jij moet heel andere dingen doen dan met je neus in de manuscripten zitten.’

Ik ga naar huis, maak het avondeten klaar, dat we voor de televisie opeten, stop Bo in bed, lees hem voor uit Jip en Janneke (waar hij niets aan vindt) en zeg dat hij toch moet proberen te slapen ook al is hij nog niet moe. Daarna drink ik vier glazen whisky, ga op bed liggen en staar net zo lang naar het plafond tot de pijn in mijn ogen mij waarschuwt dat het hoornvlies dreigt uit te drogen. Dan knipper ik een paar keer, en begin opnieuw.

Om vier uur ’s ochtends maak ik licht in de woonkamer. Het park is nog in nachtelijk duister gehuld, maar aan de oostelijke hemel gloort een nieuwe dag. Een eerste merel kondigt de ochtend aan. Ik loop naar de boekenkast, sluit mijn ogen en laat mijn vinger langs de ruggen van de boeken glijden. Zonder mijn ogen te openen pak ik een boek van de plank, ga zitten en sla het open.

Ik lees: ‘Niemand zal een voorwerp van grote waarde in een kostbaar ding verstoppen, maar vaak heeft iemand ontelbare duizenden verborgen in een ding dat nog geen stuiver waard is. Zo is het ook met de ziel. Zij is een kostbare schat, maar ze is in een nederig lichaam gekomen.’

Daar denk ik over na tot het licht is. Dan zet ik het boek (dat een aantal apocriefe bijbelboeken blijkt te bevatten en waarvan ik niet wist dat Monika het had) terug in de kast en kleed me aan. Ik wek Bo, maak brood en warme chocolademelk, en stop die in een rugzak. Ik trek hem dikke kleren aan en laat hem zijn regenlaarzen aandoen. Even later lopen we hand in hand de nog stille stad in.

‘Waar gaan we naar toe?’ vraagt Bo.

‘We gaan mama zoeken.’

We lopen de Ceintuurbaan af tot aan de Amstel. Op de brug blijven we even staan om naar de vogels te kijken. Een fuut duikt onder en komt weer boven met een vis in zijn bek. Bo klapt in zijn handen. De vogel schrokt de vis naar binnen en verdwijnt opnieuw onder water. Zo gestroomlijnd is zijn lichaam dat hij nauwelijks een rimpeling achterlaat. We zien hem niet meer bovenkomen.

‘Misschien heeft ’ie daar beneden wel een nest,’ zegt Bo, ‘en zit ’ie nu te broeden.’

Langs de Weesperzijde laat een slonzige blonde vrouw twee dobermannpinchers uit. Voor de zekerheid gaat Bo aan de andere kant van me lopen. Bij de Berlagebrug slaan we linksaf. Onder de spoorbrug blijven we net zo lang wachten tot er een trein voorbijkomt. Bo staat met zijn hoofd in zijn nek omhoog te turen.

‘Misschien,’ zegt hij, als het geraas van de trein is verstomd, ‘zit mama in de trein.’

Op het Amstelstation koop ik een dagkaart, zodat we onbeperkt kunnen reizen. Terwijl we op het perron wachten op de eerste intercity naar Nijmegen, drinken we warme chocolademelk. Een man in een pak en een trenchcoat komt naast ons zitten.

‘Is het lekker?’ vraagt hij aan Bo.

Bo kijkt naar hem op, maar zegt niks. De man pakt een krant uit zijn koffer. (‘Moskou siddert’ meldt de voorpagina. Ik ben blij dat Bo zich niet inlaat met AD-lezers.) Als de trein arriveert wachten we tot de man opstapt en naar de dichtstbijzijnde deuren loopt. Wij lopen twee deuren verder.

‘Ik zag mama,’ zegt Bo als we metrostation Holendrecht voorbij zijn geraasd, waar het perron volstaat met mensen op weg naar hun werk. Hij zit bij me op schoot en tuurt ingespannen uit het raam.

‘Hoe zag ze eruit?’

‘Ze had een groene jas aan. En ze had een paraplu.’

‘Niks voor haar om een paraplu mee te nemen als het niet regent,’ zeg ik.

‘Nee,’ giechelt Bo, ‘dat is niks voor haar, hihi.’

Op het station in Utrecht zien we Monika opnieuw. Ze is zojuist uit de trein gestapt en loopt over het perron onze kant op. Dit keer draagt ze een spijkerjack en in plaats van een paraplu heeft ze in haar hand een roltas van indiaanse stof uit Guatemala of Mexico. Op haar jack draagt ze een button met de beeltenis van Che Guevara. Haar rode haar staat in stekeltjes overeind. Ze is net naar de kapper geweest. Als ze langs ons raampje loopt knijp ik mijn ogen half dicht en volg haar door mijn wimpers – zo wordt de illusie niet verstoord.

‘Wat is haar haar kort,’ zegt Bo.

Ik wil hem vragen of hij het mooi vindt, maar er komt geen geluid uit mijn mond. ‘Wat is er met die duif gebeurd?’ vraagt Bo.

In het zand aan de voet van een vliegden liggen de resten van een houtduif. Dat wil zeggen: de veren.

‘Die is opgegeten door een havik,’ zeg ik.

‘Wat is een havik?’

‘Dat is een roofvogel. Zoiets als Fulgor de steenarend, maar dan kleiner.’

‘Waarom lees je me nooit meer voor uit Fulgor de steenarend?’ vraagt Bo. Dan geeft hij zelf het antwoord: ‘Omdat mama vindt dat ik er te klein voor ben.’

‘Ja,’ zeg ik. ‘Omdat Monika vindt dat je er te klein voor bent.’

Op de hei van het Planken Wambuis hebben we Monika nog niet gezien. We hebben brood gegeten en de laatste chocomel opgedronken en Bo begint moe te worden. Hij zegt: ‘Ik wil dat mama terugkomt.’

‘Mama komt niet meer terug. Maar ze is ook niet echt weg.’

‘Mama is dood!’ zegt hij boos en schopt met zijn gelaarsde voetje tegen de duivenveren.

‘Ja,’ zeg ik. ‘Monika is dood. Maar we zullen haar nog heel vaak zien.’

‘Ik wil haar niet meer zien!’

Daar weet ik niets op te zeggen. Ik til hem op en neem hem op mijn rug. Aan het schokken van zijn kleine lichaam voel ik dat hij huilt. Ik steek de hei over en als ik de bosrand heb bereikt is hij in slaap gevallen. Voorzichtig zet ik hem op de grond, met zijn rug tegen een berkenstam. Ik spreid mijn jas uit over mos en pijpenstro. Bo is wakker geworden.

‘Kom maar liggen,’ zeg ik.

Naast elkaar vallen we in slaap in de zon. Het laatste dat ik hoor is het klaaglijke miauwen van een buizerd.

In mijn droom loop ik door een stille straat waar geen eind aan lijkt te komen. Ik kijk door de ramen naar binnen en zie overal mensen aan eettafels zitten. Mannen en vrouwen en kinderen. Ieder huis is anders ingericht, maar toch lijken de huizen precies op elkaar. Overal staat de tafel op dezelfde plek. Overal zit een man aan het hoofd van de tafel, de vrouw en drie kinderen wisselen van plaats – maar steeds zijn er twee jongens en een meisje. De mensen zijn zo verschillend als mensen kunnen zijn, maar toch lijken ook zij op een vreemde manier op elkaar: de ouders zijn allen van dezelfde leeftijd, en ook de kinderen zijn aan alle tafels even oud. Allemaal kijken ze, als ik voorbij kom lopen, op van hun borden en staren mij na. Ik loop langs de even kant van de straat. De eerste keer dat ik op de huisnummers let, bevind ik me ter hoogte van nummer 26. Bij nummer 244 is het eind van de straat nog altijd niet in zicht. Ik ga steeds sneller lopen. Ik durf nauwelijks nog naar binnen te kijken, maar ik kan het tegelijkertijd niet laten. Steeds weer die vijf gezichten die opkijken van hun borden: een man, een vrouw, twee zoontjes en een dochter. Een man, een dochter, een vrouw en twee zoontjes. Plotseling hoor ik iemand snikken. Ik kijk om mij heen, maar de straat is leeg. Ik werp een blik op het huis waarvoor ik stil ben blijven staan. Weer de vijf gezichten. Maar niemand die huilt. Het snikken wordt harder. Dan schrik ik wakker. Het snikken komt van Bo.

‘Bo! Wat is er?’

Hij ligt op zijn buik, zijn handen in vuisten gebald onder zijn gezicht.

‘Wat is er Bo?’

‘Ik… ik… ik heb zo naar gedroomd.’

‘Wat droomde je dan?’

‘Dat ik van de wereld viel.’

‘Dat je van de wereld viel?’

‘Ja. De wereld was vierkant. En heel ver weg. En ik viel. Ik viel steeds verder weg van de wereld.’

Ik help hem overeind en laat hem dicht tegen me aan zitten. Hij snikt nog wat na, haalt een paar keer zijn neus op. Ik geef hem mijn zakdoek.

Zwijgend zitten we een tijdje naast elkaar. Ik kijk naar de buizerd die nog altijd hoog boven de hei in de lucht hangt. Hij cirkelt op bewegingloze vleugels. Altijd weer bekruipt mij bij het zien van een buizerd het verlangen om zo stil te kunnen rondzweven en neer te kijken op de wereld.

Wat een vreemde droom, denk ik. Dat ’ie van de wereld viel. Het beklemmende gevoel van mijn eigen droom is verdwenen.

‘Zullen we gaan?’ vraag ik. Ik krijg geen antwoord. Bo zit voorovergebogen op de rand van mijn jas. Een heel klein hoopje mens onder een hoge Ruysdael-lucht.

‘Wat doe je?’

‘Niks.’

Ik kom overeind en kijk wat hij aan het doen is. Met zijn kleine vingertjes pulkt hij een braakbal uit elkaar.

‘Kijk!’ zegt hij. Hij houdt een minuscuul stukje bot omhoog, met twee scherpe tandjes eraan.

‘De bovenkaak van een muis,’ zeg ik.

‘Is dit poep?’

‘Nee. Het is een braakbal.’

‘Wat is dat?’

Ik leg het hem uit

‘Was het leuk in de buik van de uil?’ vraagt Bo aan de muizenkaak. ‘Nee hè? Had je maar beter moeten opletten.’

We pluizen de bal verder uit elkaar. We vinden nog een stuk van een muizenschedel, restjes van veren en kleine botjes die van muizen of vogels kunnen zijn.

‘Wat is dit?’ vraagt Bo.

Hij houdt een zwart ovale voorwerp tussen zijn vingers. ‘Dat is het schild van een kever,’ zeg ik. Er liggen nog meer braakballen rond de boom waar Bo deze heeft gevonden.

‘Zo te zien zijn ze van een bosuil,’ zeg ik. De ballen zijn langwerpig en onregelmatig van vorm met een spits uiteinde, zoals de meeste uilenballen. Ze lijken me te dik voor die van de ransuil en velduilen zitten hier niet. ‘Misschien zit ’ie wel in deze boom.’

We kijken omhoog. Bo is de eerste die de vogel ontdekt. Hij zit dicht tegen de stam gedrukt, zijn verenkleed is nauwelijks te onderscheiden van de bast. Hij heeft één rond oog geopend en kijkt ons daarmee indringend aan.

‘Hij is wakker!’ fluistert Bo.

We blijven een tijdje staan kijken. De uil doet zijn oog weer dicht.

‘Hihihi,’ giechelt Bo. ‘Slaap lekker.’

Het is twaalf uur en ik heb honger. Monika zou geweten hebben waar we hier in de buurt goed kunnen lunchen. Ze kende overal in het land de beste adresjes – hoe ze die kennis had verworven, wilde ze me nooit vertellen. Maar ook in het bos komen we Monika niet meer tegen. We lopen over een modderig pad, tot we aan een verharde weg komen. Een witte paddestoel zegt dat het naar Ede nog 2,1 kilometer is.

We eten pannenkoeken met appel en stroop. Bo neemt ijs toe, ik koffie met cognac. Er staat een papieren parapluutje in Bo’s ijs.

‘Hé, dat is de paraplu van mama,’ zegt hij.

Buiten is de zon weer achter de wolken verdwenen. De serveerster, een meisje met een pony en twee vlechten en puistjes in haar nek, komt het waxinelichtje aansteken dat tussen ons in op tafel staat.

‘Is het ijsje lekker?’ vraagt ze aan Bo, met een kinderachtig stemmetje.

‘Dat is de paraplu van mijn moeder,’ antwoordt hij.

‘Als je moeder daar maar onder past.’

‘Ja hoor, makkelijk. Want mijn moeder is dood.’

Het meisje maakt zich haastig uit de voeten.

Ik staar een tijdje zwijgend naar het gele vlammetje, terwijl Bo zijn ijsje opeet. Als hij klaar is veeg ik zijn wangen schoon.

‘Waar gaan we nu naar toe?’ Zijn vermoeidheid is helemaal verdwenen.

‘Waar je maar heen wilt.’

Hij trekt een diepe denkrimpel in zijn voorhoofd. ‘Ik wil naar Roermond.’ In Roermond wonen Monika’s ouders. ‘Dan kan oma Paradies vanavond voor ons koken,’ zegt hij.

‘Dat is een goed idee.’

In de vestibule gooi ik twee kwartjes in de telefoon en bel naar Monika’s ouders.

‘Paradies,’ zegt haar vader.

‘Met Armin. Hoe is het?’

‘Armin,’ zegt hij alleen maar.

‘Bo wil graag komen eten vanavond.’

‘Bo wil komen eten,’ herhaalt hij, kennelijk tegen zijn vrouw. Ik hoor haar zeggen dat het goed is.

‘Dat is goed.’

‘Tot vanavond dan.’

‘Ja.’ Hij hangt op.

Ik heb ze sinds de begrafenis niet meer gesproken en ik bedenk me dat ik geen idee heb wat ik tegen ze moet zeggen.

‘Jij moet straks het woord maar doen,’ zeg ik tegen Bo.

‘Wat?’

‘Jij moet het woord doen bij opa en oma Paradies.’

Zeventien

Er ligt een vel papier op mijn bureau waarop een lijst met vragen staat.

Waarom?

Was het passie?

Was het liefde?

Was het wellust?

Was het wraak?

Was het verveling?

Was ze dronken?

Was ze boos?

Waar was ze?

Was ze buiten?

Was ze binnen?

Wat had ze aan?

Wat deed ze uit?

Was het licht aan?

Was het donker?

Was er voorspel?

Was er naspel?

Kwam ze klaar?

Soms merk ik dat ik opgewonden word als ik over die vragen nadenk. Dan haat ik mezelf.

Achttien

‘Meneer Minderhout?’

De arts steekt heel even zijn hoofd om de hoek van de deur van de wachtkamer. Ik leg de Story weg waarin ik heb zitten lezen over de liefdesbaby van Linda de Mol. Liefdesbaby, denk ik. Was Bo een liefdesbaby?

Als ik de spreekkamer binnenstap staat hij naast zijn bureau, met uitgestrekte hand.

‘Meneer Minderhout, dat is lang geleden.’

Hij draagt een hoornen bril, zijn haar is grijs geworden. Hij moet inmiddels een flink eind in de vijftig zijn. Als hij in zijn stoel gaat zitten hoor ik iets kraken in zijn knieën.

‘Tien jaar,’ zeg ik.

‘Neem plaats, wat kan ik voor u betekenen? Of laat ik eerst even vragen: hoe is het met die kleine jongen, Bo, was het niet?’

‘Ja, Bo. Die is niet zo klein meer.’

‘Hoe oud is hij nu?’

‘Dertien.’

‘Dertien. Lastige leeftijd. Maar hij maakt het goed?’

‘Ja, hij maakt het goed.’

‘En u?’

‘Bent u Bo’s vader?’

‘Wat zegt u?’

‘Of u Bo’s vader bent.’

Hij kijkt me niet-begrijpend aan. Zegt dan, heel langzaam, me geen moment loslatend met zijn ogen: ‘U vraagt… of ik… de vader ben… van Bo.’

‘Ja, dat vraag ik.’ Is hij geschrokken? Nee, ik geloof van niet – of hij is een meester in het verbergen van zijn emoties. Artsen zijn daar vast geoefend in. Maar aan de andere kant: de verbazing is duidelijk van zijn gezicht te lezen.

‘Het antwoord op die vraag,’ zegt hij, ‘luidt nee. Maar misschien wilt u mij uitleggen waarom u denkt, of vermoedt, dat ik de vader van uw zoon zou zijn.’

‘Omdat ik de vader niet ben. En dus iemand anders de vader moet zijn.’

‘U bent Bo’s vader niet?’

‘Nee. Ik heb het syndroom van Klinefelter. Ik ben onvruchtbaar. Altijd geweest.’

Hij tuit zijn lippen, perst de lucht uit zijn longen. ‘ Pfffffuuut.’

‘Ik heb sinds een aantal jaren weer een vriendin. We wilden graag samen kinderen. Dat blijkt onmogelijk te zijn.’

‘Mijn hemel,’ zegt de arts. ‘En nu bent u op zoek naar de vader. De man die…’

‘Ja.’

‘En toen dacht u…’

‘Ja, waarom niet.’

‘Ja, waarom ook niet. Het komt voor. De relatie arts-patiënt kan zeer vertrouwelijk zijn en dat dat uit de hand kan lopen lezen we regelmatig in de krant.’ Hij pakt een glazen presse-papier van zijn bureau en draait het ding rond tussen zijn vingers.

‘Meneer Minderhout,’ zegt hij dan, ‘ik kan u met de hand op mijn hart verzekeren dat er nooit enige ongepaste intimiteit tussen uw vriendin zaliger en mij heeft plaatsgevonden. Zij was ook beslist niet iemand die daar op aanstuurde.’

‘Heeft zij u ooit iets gezegd, destijds, toen ze hier kwam voor haar zwangerschap? Iets opgebiecht?’

‘Nee, nooit. Mijn hemel. Het begint langzaam tot mij door te dringen wat dit voor u moet betekenen. Neemt u mij niet kwalijk, maar ik kon alle consequenties niet direct overzien.’

‘Weet u dat zeker, dat ze nooit iets heeft gezegd?’

‘Ja… ja… dat zou ik mij toch moeten herinneren. Ik heb een goed geheugen, voor zover een mens een goed geheugen kan hebben. Maar daar weet u inmiddels ongetwijfeld alles van.’

Hij slaat een dossiermap open die al die tijd op tafel heeft gelegen. Hij kijkt op de patiëntenkaart. Bladert wat door de papieren. Ik zie een briefhoofd van het ziekenhuis waar Monika is overleden. Hij zucht.

‘Alles komt nu natuurlijk bij u terug.’

Maar daar wil ik het niet over hebben. Ik hoef geen medelijden. ‘Als u mij niet verder kunt helpen,’ zeg ik, ‘dan spijt het mij dat ik u hiermee heb lastig gevallen. Ik kan u dus geloven als u zegt dat u niet de vader bent van Bo?’

‘U móét me geloven. Ik kan u zeggen… nee, dat zijn uw zaken niet, wat er in mijn praktijk in de loop der jaren is voorgevallen. Niemand is brandschoon, meneer Minderhout, ook ik niet, al is het gelukkig nooit zo ver gekomen dat… Maar waar het Monika betreft, ik kan u recht in de ogen kijken: er is nooit, nimmer iets van dien aard voorgevallen tussen haar en mij. En ik ben dus ook niet de vader van uw zoon.’

Ik stap op. ‘Dank u wel. En mocht u zich nog bedenken…’

‘Ik zal mij niet bedenken. Er valt niets te bedenken. Mag ik u nog iets vragen?’

Ik sta al met de deurknop in mijn hand. Hij is opgestaan en staat weer naast zijn bureau, zijn hand naar mij uitgestrekt, alsof ik net ben binnengekomen.

‘Heeft u het aan uw zoon verteld?’

‘Nee. Was dat alles?’

‘Ja. Ja, neemt u mij niet kwalijk. Het is natuurlijk mijn zaak niet.’

Ik laat hem naast zijn bureau staan, met zijn uitgestoken hand, en trek de deur achter me dicht.

Negentien

Monika’s ouders hebben mij haar dood altijd kwalijk genomen, al weet ik niet precies waarom. Misschien omdat ze niet konden accepteren dat er niemand schuld aan had dat hun enig kind maar vijfentwintig jaar mocht leven. Ze waren er de mensen niet naar om de artsen de schuld te geven. Aan het gezag werd niet getornd, zeker niet aan het gezag dat zich in witte jassen hult. (Zij hadden gewild dat Monika medicijnen ging studeren, maar in plaats daarvan koos ze voor culturele antropologie, een studie die ze na een jaar voor gezien hield. Ook daarvan gaven haar ouders mij de schuld.)

Het enige goede dat ik in hun ogen ooit heb gedaan, althans waarvan zij dachten en waarvan ik dacht en waarvan iedereen dacht dat ik het deed, was het verwekken van Bo. Ze waren, toen Bo werd geboren, beiden nog geen vijftig jaar oud, maar wilden niets liever dan grootouders zijn.

‘Ze zijn blij dat ze eindelijk een jongetje hebben om te verpesten,’ zei Monika. ‘Dat hebben ze altijd gewild. Een dochter was second best.’

Bij Monika’s ouders was het geen vrije keus dat hun kindertal tot één beperkt bleef, zoals bij de mijne. (Mijn moeder vond zichzelf met negenendertig jaar te oud voor een tweede en ook mijn vader heeft er nooit blijk van gegeven nog graag een tweede kind te hebben gehad. Hij had bewezen waartoe hij in staat was. Dat was hem genoeg.)

‘Mijn ouders hebben het hele medische circuit afgelopen,’ zei Monika, ‘maar een oorzaak is nooit gevonden. En de artsen konden toen natuurlijk nog niet wat ze nu kunnen.’

Op een middag, toen haar ouders bij ons op bezoek waren en onze kleine behuizing hadden bekritiseerd, en de manier waarop wij Bo overal mee naar toe namen, en onze weinig aanzienlijke werkkringen, en ons gebrek aan materiële goederen, en onze politieke opvattingen, en onze denkbeelden over het huwelijk – toen er eindelijk niets meer te bekritiseren over was en ze op het punt stonden naar huis te gaan, toen zei haar moeder opeens: ‘Was ík nu nog maar jong geweest, dan had ik IVF gedaan. Dan had ik ook een jongetje gehad.’

’s Nachts had Monika in mijn armen liggen huilen. En ik had tegen Bo gezegd: ‘Zorg dat je uit de buurt blijft van die enge mensen.’ Maar natuurlijk luisterde hij niet. Opa en oma Paradies werden zijn favoriete grootouders.

‘Zo jongen,’ zegt Monika’s moeder tegen Bo, ‘heeft je vader het eindelijk aangedurfd om ons weer onder ogen te komen?’

Maar Bo hoort haar niet en is al onderweg naar de bijkeuken, waar opa Paradies zit te werken aan een bouwpakket van een VOC-schip. Hij laat een spoor van zand na op de pas geboende vloer. Zo meteen zal hij vast het VOC-schip omgooien of nog veel grotere schade aanrichten, maar boos zullen ze niet op hem worden, zijn favoriete opa en oma. Boos zijn ze alleen op mij. Uit principe. Of uit lafheid. Maar dat is meestal hetzelfde.

‘Dag,’ zeg ik tegen de vrouw bij de deur en ze kust me stijfjes en met voelbare tegenzin.

‘Hallo,’ zeg ik tegen de rug van de man aan de keukentafel, maar hij hoort me niet, hij luistert naar zijn kleinzoon, die iets vertelt over een gouden munt en een zeeroverschat en over de smaak van zand. (Vlak bij het station was de straat opgebroken. Bo had in het gele zand iets zien glinsteren. Het bleek een chocolademunt te zijn en hij stond erop dat hij die op mocht eten. Het zand knisperde tussen zijn tanden.)

Het bezoek duurt vier uur en vijfendertig minuten. We praten wat. We eten wat. We lachen wat. Als ik vraag hoe het ze is vergaan sinds de begrafenis, geven ze geen antwoord. Over hoe het met mij is, vragen ze helemaal niets. Alleen over Bo willen ze alles weten en hoe minder ik zeg, hoe meer vragen ze stellen, en hoe meer vragen ze stellen, hoe meer ik weg wil, weg uit dat verschrikkelijke huis, met zijn steenstripmuren en zijn namaakplafondbalken, en zijn namaak-Hollandse meesters, en zijn ingelijste diploma’s van de detailhandelsschool en de slagersvakschool en de vergeelde onderscheidingen van de vakorganisatie voor de vleeshouwerij, en die ene foto, die ene foto waar ik niet naar kan kijken maar waar ik steeds naar kijken moet – die foto waarop Monika staat afgebeeld als een engelachtig meisje, het rode haar keurig gekamd, de randen van het beeld onscherp in een romantische softfocus. (‘Ik was dertien en net ontmaagd, ik haat die foto!’ zei Monika. Maar natuurlijk niet waar haar ouders bij waren.)

Ze zijn nadien nog een paar keer in Amsterdam geweest. Maar toen ik bleef weigeren om die bezoekjes te honoreren met een tegenbezoek, stuurden ze me ten slotte een woedende brief.

‘We willen niets meer met je te maken hebben. Je hebt ons afgenomen wat ons het dierbaarste is dat wij ooit hebben gehad: onze kleine Bo. Wij hopen dat als hij oud genoeg is, hij de moed zal hebben om zijn vader te trotseren en het contact met ons zal herstellen. Hij zal altijd welkom zijn, maar voor jou doen wij onze deur nooit meer open.’

Toen pas, toen ik die brief had gelezen en herlezen, toen ik hem in honderd stukken had gescheurd en in de gootsteen had verbrand – toen pas kwamen de tranen. Dat ze met geen woord over Monika repten, dat ze Bo het dierbaarste noemden dat ze ooit hadden gehad, dat brak uiteindelijk het schild dat ik had opgebouwd.

Ik huilde tot de tranen op waren. En daarna huilde ik nog veel meer.

Twintig

Niko Neerinckx woont in Haarlem, met een vrouw en drie kleine kinderen – twee jongens en een meisje. Hij is nog altijd veel op reis, niet meer voor reisbureaus, maar voor ideële organisaties die in verre landen goede dingen doen voor de mensheid, en die daar via de modernste communicatiemiddelen ruchtbaarheid aan willen geven. Niko Neerinckx heeft een videoproductiebedrijf, genaamd Wandering Eyes. (Detectivewerk is saai, maar ook verrassend eenvoudig. Ik wil er wel mijn beroep van maken.)

Vanochtend heb ik besloten dat ik eerst eens wil kennismaken met zijn vrouw. Het is een beslissing die min of meer uit nood is geboren, doordat Niko nog drie weken op Borneo verblijft – dat heeft een vriendelijke medewerkster van Wandering Eyes me verteld. Maar het is ook een beslissing die mijn hart sneller doet kloppen en me klamme handen geeft. Sinds het vergeefse bezoek aan Monika’s oude huisarts is bij mij de overtuiging steeds sterker geworden dat Niko Neerinckx de man is die ik zoek. Ik heb daarvoor drie redenen, die ik in mijn agenda heb gezet bij de dag dat ik hem lokaliseerde. Er staat:

N.N. was spannend.
N.N. was veilig (veel in buitenland).
N.N. had voorkeur voor bezette vrouwen.

Nu ik weet dat hij niet thuis is, en ik zijn vrouw kan leren kennen voor ik hem opnieuw ontmoet, ontspinnen zich in mijn hoofd allerlei wilde scenario’s. Van mijn bezoek aan Robbert Hubeek heb ik geleerd hoe belangrijk het is om op een of andere manier te kunnen vaststellen of iemand liegt of niet. Om te beginnen moet ik er nu dus voor zorgen dat mevrouw Neerinckx (die Anke heet) niet weet wie ik werkelijk ben, zodat meneer Neerinckx (Niko) niet zal weten dat ik haar gesproken heb. Op die manier kan ik zijn verhalen afzetten tegen de hare en eenvoudig achterhalen wanneer hij liegt. En als hij liegt… bij de gedachte daaraan krijg ik onmiddellijk de gruwelijkste wraakfantasieën. Maar zo ver is het nog niet. Ik moet kalm blijven. Nadenken. Scherp zijn. Ik moet een strategie bedenken om haar aan de praat te krijgen. Daartoe sluit ik mezelf een paar uur op in mijn werkkamer, met een kan sterke koffie. Als de koffie op is, weet ik precies wat me te doen staat.

Tegen Ellen zeg ik dat ik vanavond uit drinken ga met Dees. Ik weet dat ze zich zorgen maakt over mijn hernieuwde drankzucht, dat ze vreest dat het weer net zo erg zal worden als in het jaar na Monika’s dood – het jaar waaruit zij me heeft gered. Maar ik heb de periodieke verdoving van de alcohol nodig om overeind te blijven, en ook de ruimte die het excuus van kroegbezoek me verschaft. Het is alsof ik Ellen en Bo van me afduw om ruimte te creëren voor wat komen gaat, wat komen móét, wil ik niet gek worden van wanhoop en verwarring.

In de loop van de middag wordt het tot mijn vreugde vreselijk slecht weer. Loodgrijze wolken jagen laag over de stad en de wind zwiept hagel en regen tegen de ramen, geselt de fietsers en wandelaars. De kans dat Anke Neerinckx mij in ieder geval even binnen zal laten, wordt daarmee aanzienlijk vergroot. (Dat verbaasde me, dat ze zich Neerinckx noemt – het verbaast me altijd dat vrouwen van mijn eigen leeftijd hun naam opgeven voor die van hun echtgenoot. Ik heb Ellen plechtig laten beloven dat zij dat niet zal doen, anders zal ik nooit met haar trouwen. Maar misschien heette Anke Neerinckx wel Naaktgeboren van zichzelf, of Planken. Je moet nooit te vroeg oordelen. Ze had in ieder geval een heldere, zelfverzekerde stem toen ik haar aan de telefoon kreeg. ‘Ik ben op zoek naar de familie Demircioglu,’ zei ik. ‘Die woont hier niet,’ zei zij. ‘Neemt u mij niet kwalijk, dan moet ik verkeerd gedraaid hebben. Is dit nummer…’ En ik noemde haar nummer maar veranderde het laatste cijfer. ‘Nee,’ zei ze. ‘U heeft op het eind een vier gedraaid en geen vijf.’ ‘Neemt u mij niet kwalijk.’)

Als ik na het avondeten, dat ik slechts met de grootste moeite naar binnen kon krijgen, eindelijk in de trein naar Haarlem zit, komt er een weldadige kalmte over me. Vanavond zal ik slechts doen wat ik doen moet, zonder aarzeling en met een doortastendheid die ik niet meer heb gekend sinds die eerste keer dat ik samen met Monika in de tram stond en haar vroeg of ik haar mocht vergezellen naar de Bijenkorf. Vanavond zal ik mijn leven weer in eigen hand nemen. Misschien, denk ik bij mezelf, zal dat uiteindelijk het nut van deze nachtmerrie zijn: dat ik wakker schrik uit de halfslaap waarin ik al zo lang verkeer, eigenlijk al sinds de dood van Monika.

Ik kijk naar de nieuwe kantoren en fabrieken van het westelijk havengebied, die langzaam worden opgeslokt door het invallend duister, en ik zeg (zo hard dat de vrouw aan de andere kant van het gangpad even mijn kant op kijkt): ‘This is your wake-up call from the other side of the river Styx.’

Ik sta aan de overkant van de straat in een portiek en kijk naar de verlichte ramen van huize Neerinckx. Moeder brengt de kinderen naar bed. Tenminste: dat maak ik op uit wat ik zie. In de woonkamer brandt een schemerlamp maar er is niemand te zien. Op de bovenverdieping waren zojuist nog drie ramen verlicht, nu nog twee: één klein raampje van wat vermoedelijk een douche of een wc is, de ander van een slaapkamer. De gordijnen zijn dicht, maar er valt een streep licht door een kier en de gordijnstof laat een flauw schijnsel door. Af en toe zie ik een schaduw bewegen over het geelgroene vlak. Het badkamerraam wordt plotseling een zwart gat. Even later verschijnt er een vrouw in de woonkamer. Ze loopt naar de achterkant van de kamer en verdwijnt uit zicht. Na een kleine minuut komt ze weer te voorschijn met een mok in haar hand. Ze heeft donker haar, dat ze heeft opgestoken. Ze draagt een groene trui en een zwarte broek of rok, dat kan ik niet goed zien. Ze gaat zitten op een bank die loodrecht op het raam tegen een lange muur staat. Voorzichtig neemt ze een slok, ze houdt de mok aan haar lippen. Dan neemt ze opnieuw een slok. En nog één. Ze staat op en trekt de gordijnen dicht (toch een broek, geen rok). De gordijnen zijn gebroken wit. Nog even zie ik haar schaduw, dan beweegt er niets meer.

Het waait nog steeds flink, maar het is opgehouden met regenen. Ik besluit nog een kwartier rond te gaan lopen. Het is even over achten. Misschien kijkt ze naar het Journaal. Het weerbericht lijkt me een geschikter moment om aan te bellen. Bovendien heb ik zo nog wat tijd om mijn verhaal nog één keer door te nemen. De omstandigheden hebben mij deze buitenkans in de schoot geworpen, ik mag hem nu niet verknoeien.

‘Goeienavond, mijn naam is Aldenbos, Erik Aldenbos.’ ‘Goeienavond, sorry dat ik u lastig val.’ Nee, niet lastig val. ‘Sorry dat ik u stoor.’ Nee, toch eerst voorstellen, dat wekt vertrouwen. ‘Goeienavond, Aldenbos is de naam. Erik Aldenbos.’

‘Goeienavond, ik ben Erik Aldenbos. Sorry dat ik zo plompverloren bij u op de stoep sta, maar ik kon uw achternaam niet achterhalen en zodoende kon ik niet eerst even bellen.’

Ik was niet van plan geweest om dit te gaan zeggen, maar toen ik voor de deur stond zag ik nergens een naambordje en toen Anke Neerinckx opendeed kwam deze tekst als vanzelf over mijn lippen rollen.

Ze kijkt me afwachtend aan, de deur niet verder open dan nodig is om mij goed te kunnen opnemen. Ze heeft het buitenlicht aangeknipt, ik knijp een beetje met mijn ogen tegen het felle licht. Ik ben bang dat ik daardoor een onbetrouwbare indruk wek.

‘Ik heb hier vroeger gewoond,’ zeg ik vlug. ‘Als kind. Jaren geleden. Er is toen iets gebeurd. Het is een lang verhaal. Maar waar het om gaat, is dat ik toen op zolder een brief heb verstopt. En die brief, nou ja, ik zei al: het is een lang verhaal, maar nu is mijn moeder onlangs overleden en moest ik denken aan die brief, en ik dacht: wat zou het mooi zijn als ik die kon terugvinden. En toen dacht ik: waarom probeer ik het niet gewoon. Zodoende.’

Ik spreid mijn armen in een gebaar van hulpeloosheid en glimlach naar haar.

‘Hier op zolder?’ zegt ze.

‘Ja. Tussen twee balken. Hij zat goed verstopt. We zijn nogal plotseling verhuisd, destijds. Ik heb er niet aan gedacht hem te voorschijn te halen. En toen ik erachter kwam dat ik hem was vergeten, had ik de moed niet om de nieuwe bewoners erover lastig te vallen. Er is veel dat je als kind durft, maar als volwassene nooit meer zou doen. Maar er is ook veel dat je dan niet durft, maar waarvan je later denkt: waarom zou ik het niet proberen, nietwaar?’

Ze glimlacht, maar ik heb haar nog niet waar ik haar hebben wil. Ze zegt: ‘Ik zou het prettiger hebben gevonden als u overdag was gekomen.’

‘Natuurlijk,’ zeg ik. ‘Ik was ook niet van plan om nu aan te bellen. Ik zocht het naambordje, zoals ik al zei, zodat ik eerst kon bellen.’

‘De naam staat op de brievenbus, bij het tuinhek. Neerinckx. Met ckx.’

‘Och, neemt u mij niet kwalijk!’ Ik kijk naar het tuinhek, waar inderdaad een groene brievenbus staat. Als ik daadwerkelijk van plan was geweest om alleen het naambordje te zoeken, had ik die brievenbus zeker niet over het hoofd gezien. Ik had me gewoon aan mijn ingestudeerde tekst moeten houden, en niet opeens over dat naambordje moeten beginnen. Ik voel de vastberadenheid verkruimelen.

‘Kan ik u dan,’ vraag ik, ‘morgen misschien even bellen?’ Ik voel me belachelijk. Een leugenaar. Ik ben ervan overtuigd dat ik morgen niet eens de moed zal hebben om haar nog te bellen.

‘Dat heb ik liever, ja. Ik zal het nummer wel even voor u opschrijven.’

Ze wil de hal inlopen, maar de deur waait achter haar open en ze draait zich weer om. Ik zie dat ze aarzelt, ze is te netjes opgevoed, te aardig om de deur voor iemands neus dicht te doen.

‘Komt u anders maar even binnen,’ zegt ze. ‘Het is zulk rotweer.’ En ze glimlacht en houdt de deur voor me open. Ik loop langs haar heen de gang in. Zodra ik over de drempel stap voel ik mijn zelfvertrouwen terugkeren.

‘Ik zat naar het Journaal te kijken. Het weerbericht was net begonnen. Ik geloof niet dat ze veel verbetering verwachten voor de komende dagen.’

Vanwaar ik sta kan ik de televisie niet zien, maar ik hoor de vertrouwde stem van Erwin Kroll. Anke Neerinckx loopt naar de keuken, waar ik haar eerder haar koffie of thee vandaan heb zien halen, en keert terug met een blocnote en een pen.

‘Aan die blauwe vlekken,’ zegt Erwin Kroll, ‘ziet u dat er nog steeds zo hier en daar een flinke bui valt, met regen en zelfs hagel. In de loop van de nacht zullen die buien nog heviger worden en ook de wind zal nog in kracht gaan toenemen.’

Op dat moment slaat de wind tegen het raam in de woonkamer, als een grote platte hand. Er klinkt een geruis dat langzaam aanzwelt tot een luid geklater en dat vervolgens vermengd raakt met een scherp tikkend geluid. Het is weer gaan hagelen. Anke Neerinckx loopt naar het raam, schuift het gordijn een stukje opzij en zucht.

‘Wat een weer,’ zegt ze. ‘Dit is het nummer.’

Ik sta in de deuropening tussen gang en kamer. Ze overhandigt me een papiertje met het nummer dat ik al ken. ‘Dank u wel,’ zeg ik.

‘Zeg maar je. Ik voel me altijd zo oud als mensen u tegen me zeggen.’

‘Ja, dat herken ik wel. Meneer, dat is het allerergste. Als ze meneer tegen je zeggen.’

Buiten slaat opnieuw de hagel tegen het raam.

‘Als je me morgen aan het eind van de ochtend belt, dan ben ik zeker thuis.’

‘Jullie hebben het mooi verbouwd. Of was dat al zo toen jullie er introkken?’

Ze kijkt de kamer rond. ‘Nee. Nee, dat hebben wij gedaan. Hier stond een muur. Het waren twee kamers, één voor, één achter, en de gang liep door naar de keuken. Maar dat hoef ik jou niet te vertellen natuurlijk.’

‘Het moeten kleine kamers zijn geweest. Maar als kind heb ik dat nooit zo ervaren.’

‘Als kind neem je de wereld nog zoals die is.’

‘En als kind vind je de hele grotemensenwereld groot.’

Ik maak aanstalten om op te stappen.

‘Nogmaals, sorry dat ik je gestoord heb.’

‘Waar moet je eigenlijk naar toe? Woon je hier in Haarlem?’

‘Nee, in Amsterdam. Ik heb hier in de stad wat gegeten met een vriend van me van vroeger. Dat heeft weer alles te maken met die brief. Maar goed. Ik moet dus naar het station.’

‘Ja, het is niet dat ik vervelend wil doen, of dat ik je niet vertrouw of zo,’ zegt ze, ‘maar ik heb drie kleine kinderen, die boven liggen te slapen. En als ze dan ineens voetstappen horen op de zolder schrikken ze zich dood. Dan duurt het uren voor ik ze weer stil heb.’

‘Drie,’ zeg ik. ‘Wat leuk. Hoe oud?’ Ze noemt de leeftijden van de kinderen (anderhalf, drie en vijf), en de namen (Pim, Sam en Bo).

‘Bo!’

‘Ja.’

‘Dat… ja, nou, dat is ook toevallig.’ Ik wil zeggen: zo heet mijn eigen zoon ook, en ik wil nog veel meer zeggen, maar ik zeg het niet. Bo! Jezus! Ze hebben hun oudste zoon Bo genoemd!

‘De zoon van die vriend van me,’ zeg ik, omdat ik toch iets moet zeggen, ‘die vriend met wie ik vanavond uit eten ben geweest, die heet ook Bo. En ik zei nog tegen hem dat ik niet wist dat het ook een jongensnaam was. Ik kende alleen Bo Derek.’ Ik sta er zelf verbaasd van hoe snel de leugens me over de lippen rollen vanavond. Maar het doel heiligt de middelen. Dat had ik al eerder voor mezelf vastgesteld.

‘Dat had ik ook, hoor,’ zegt zij toegeeflijk. ‘En ik vind Bo Derek een vreselijk mens. Het was mijn mans idee. En hij bezwoer me dat het niks met Bo Derek te maken had. Dat het eigenlijk een jongensnaam was. En we hadden afgesproken dat hij de naam voor een jongetje mocht kiezen en ik voor een meisje. Zodoende. Sam was mijn idee. En dat vond hij juist weer een jongensnaam. We hebben het dus eerlijk verdeeld.’

Ze moet aan me gezien hebben dat ik me geen houding weet te geven, al denkt ze waarschijnlijk dat het komt doordat ik nog steeds met mijn jas aan op de drempel van haar woonkamer sta. Voor het eerst in mijn leven ervaar ik dat het mogelijk is om aan de grond genageld te staan.

Bo! Het was mijn mans idee!

Ze zegt: ‘Als je nog even wilt wachten tot de regen wat minder is, dan mag je er wel even bij gaan zitten, hoor. Zal ik je jas aannemen? Wil je koffie?’

‘Ja. Ja. Jajaja.’

Ik ben blij als ik zit. Ik ben blij dat ze even wegblijft.

‘Iets erin?’ roept ze vanuit de keuken.

‘Nee, niets. Alleen koffie.’

Op de televisie maakt een klein jongetje in voetbaltenue vreugdedansjes op het veld. Hij heeft goed gekeken hoe zijn professionele helden zich gedragen als ze een doelpunt hebben gescoord. De reclame (voor Calvé pindakaas) is vertederend – zelfs als je geen kinderen hebt, zelfs als je zoon je zoon niet is, maar de zoon van de man bij wiens vrouw je nu in de kamer zit.

Jezus!

Ik zal moeten wachten met het opdrinken van mijn koffie tot mijn handen niet meer trillen. Ik wil weg. Ik wil het hele huis van onder tot boven onderzoeken. Ik wil de straat op rennen, de regen in, de nacht in, het donkere water van het Spaarne in. Ik wil haar kinderen wakker maken om te zien hoeveel Bo op Bo lijkt. Ik wil tegen Anke Neerinckx zeggen dat haar man een leugenaar is, een vreemdganger, de vader van een bastaard, een perverseling die zijn oudste zoon vernoemt naar het kind dat hij verwekt heeft bij de vrouw van een ander. Ik wil mijn hoofd op haar borst leggen en haar smeken me te omhelzen, me te strelen, me mee te nemen naar haar bed en met me te slapen. Ik wil haar tegen het aanrecht aansmijten waar ze koffie voor me inschenkt, en haar zwarte joggingbroek omlaag sjorren en haar verkrachten tot ze bloedt.

‘Ben je niet lekker?’ vraagt ze geschrokken.

‘Wat?’

‘Je ziet helemaal bleek.’

‘Ik denk,’ zeg ik mat, ‘dat het de plotselinge overgang is, van de kou buiten naar de warmte binnen. Ik heb een laag bloedsuikergehalte.’ Ik zeg maar wat.

‘Zal ik dan niet toch wat suiker in je koffie doen?’

‘Neenee.’

‘Chocolaatje? Ja, pure chocola. Verricht wonderen. Weet ik sinds mijn zwangerschappen alles van.’

Ze lacht naar me. Ze heeft een mooie lach. Niko Neerinckx heeft een mooie vrouw getrouwd. Maar ik had ook niet anders verwacht. Anke is het soort vrouw dat ik vroeger onmiddellijk als onbereikbaar zou hebben gekwalificeerd. Te mooi. Het soort van mooi waar veel mannen op vallen, maar waar de meesten tegelijkertijd door worden geïntimideerd. Ze moet voor Niko de ideale uitdaging zijn geweest. Ze was vast bezet toen hij haar voor het eerst ontmoette.

Ik neem het chocolaatje van haar aan. Ze zet de tv uit en installeert zich op de andere helft van de L-vormige bank, op dezelfde plek waar ik haar eerder van haar koffie heb zien drinken. Dat het zo gemakkelijk zou zijn! Dat ik zo snel al zou weten wat ik weten wil! Het duizelt me nog, maar zij heeft gelukkig niets in de gaten. Ze nestelt zich behaaglijk in de zachte kussens van de bank, als een kat, haar benen onder zich opgetrokken.

‘Hoe zat dat nou, met die brief?’

Eenentwintig

Voor Rotterdam maken we een uitzondering, omdat de stad zou ophouden te bestaan. Maar voor de rest van het land zijn we onverbiddelijk: alles van na 1945 moet weg.

‘Zie je dat benzinestation? Weg ermee! Die kantoorkolos? Opblazen!’

Boerenschuren, viaducten, elektriciteitshuisjes, woonerven, magazijnen, opritten, afritten, telefooncellen, doe-het-zelfmarkten, galerijflats, bushaltes, stoplichten, golfbanen, verkeerstorens, skiheuvels, billboards, doorzonwoningen, scholengemeenschappen, karttracks, vakantiechalets, varkensstallen, ministeries – afbreken, neerhalen, vernietigen!

We zitten in de trein en we ruimen Nederland op.

‘Wat komt ervoor terug?’ vraagt Bo.

‘Voor die weg daar, grasland. Voor dat kantoor, een boerderij. Voor die woonwijk, tuinderijen.’

We graven nieuwe oude sloten. Geven rivieren de ruimte. We slopen lichtreclames en sierluifels van oude gevels. We herstellen klassieke puien met glas-in-lood in het bovenlicht en hardhouten kozijnen. Kilometers asfalt spitten we onder de Hollandse klei.

Research voor beleid. Niks daarvan. Nokia Copiers. Weg ermee.

‘Waar gaan we naar toe?’ had Bo gevraagd.

‘Een tijdreis maken. Naar het Nederland waarin opa is opgegroeid.’ Mijn vader was dertien in 1940, twee keer zo oud als Bo op deze stralende voorjaarsdag.

‘We kunnen de sloten herbevolken,’ zeg ik tegen Bo, halverwege Leiden en Den Haag. ‘Nu het land niet meer wordt overbemest, is het water helder en gezond.’

‘Er moeten grote vette snoeken in,’ zegt Bo.

‘En bittervoorns,’ zeg ik.

‘Staafwantsen.’

‘Stekelbaarsjes.’

‘Geelgerande watertorren.’

Bo heeft een voorkeur voor rovers en bandieten. De staafwants, die met zijn snorkel omhoog bewegingloos onder het wateroppervlak hangt, loerend naar andere waterinsecten, die hij met een enkele beet van zijn sterke kaken doodt. De geelgerande watertor, die niet bang is vissen te lijf te gaan die drie keer zo groot zijn als hijzelf. En zijn al even vraatzuchtige larve, die als het zo uitkomt graag een salamandertje eet. (Via zijn holle kaken spuit hij maagsap in de prooi, om hem vervolgens leeg te zuigen.)

‘Elritsen,’ zeg ik.

‘Waterspinnen,’ zegt Bo.

‘Schaatsenrijders.’

‘Schrijvers.’ (Met de ene helft van zijn oog speurt de schrijver de hemel af, om bij naderend gevaar te kunnen onderduiken; met de andere helft tuurt hij omlaag in het water, op zoek naar eetbare passanten. Als hij onderduikt neemt hij een luchtbel mee, om verdrinking te voorkomen. Volmaakt design op de vierkante millimeter.)

‘Er kunnen weer zwarte sterns nestelen.’

‘En ooievaars rondlopen.’

‘Er komen wel minder blauwe reigers.’

‘Geeft niks.’

‘Nee, geeft niks.’

In Den Haag halen we tienduizend auto’s van de weg.

‘Wat reden er voor auto’s in de jaren dertig?’

De Peerless V16, met een 7,6 liter-motor en een motorkap waar geen eind aan leek te komen. Op het Mathenesserplein in Rotterdam kon je ze in de showroom zien staan bij Peerless Motor Import, die ze uit Cleveland, Ohio, haalde. Zo duur en exclusief was de Peerless dat er eind jaren dertig in het hele land nog maar achtendertig van rondreden. Toen de Amerikaanse president Roosevelt de drooglegging ophief, en overal in Amerika weer alcoholhoudende dranken verkocht mochten worden, stapte de fabrikant over op de productie van bier – daar viel meer geld mee te verdienen.

‘En welke nog meer?’

Rapides uit België. Gebouwd in Antwerpen naar een ontwerp van de Amsterdamse constructeur Silvain de Jong. Het goedkoopste type was de 12 pk, die voor 5400 gulden van de hand ging. In 1936 ging de Rapide-fabriek failliet door de moordende Amerikaanse concurrentie van met name Ford.

‘Hoeveel kostte een Ford?’

Een Ford V-8 had je al voor 1025 gulden. De open modellen waren iets duurder, vanaf 1190. Voor 135 gulden kreeg je er een ingebouwde autoradio bij. Toen de oorlog uitbrak reden er in Nederland 22 duizend 937 Fords rond. Daar konden andere fabrikanten alleen van dromen, van zulke aantallen.

‘Wat zal het stil zijn geweest op straat,’ zegt Bo.

‘In veel dorpen,’ zeg ik, ‘mocht je met de auto alleen komen als de veldwachter voor je uitliep om de voetgangers te waarschuwen voor het naderend gevaar.’

‘Hadden ze bij opa thuis een auto?’

‘Bij opa Minderhout niet. Maar bij opa Paradies wel. En de moeder van opa Paradies had een motorfiets. Ze was de eerste vrouw in Nederland met een motor.’

‘Jammer dat we die nooit meer zien, opa en oma Paradies,’ zegt Bo.

‘Ja,’ zeg ik.

Bij Rotterdam zijn we stil. Bo weet van de oorlog en van het bombardement. Daarom doet Rotterdam niet mee – het zou ongepast zijn de stad opnieuw weg te vagen. We stoppen bij het Centraal Station. Passeren station Blaak. Dan rijden we over de oude Hef, met veel geratel. De rivier is donkergrijs en druk bevaren als altijd. De aanblik van het glinsterende water roept hevige verlangens op, naar verre kusten, vreemde steden. We houden van Rotterdam, Bo en ik. We gaan zelfs weleens naar thuiswedstrijden van Feyenoord. (Een paar jaar later wordt de spoortunnel onder de Maas in gebruik genomen. Het mooiste stuk spoorlijn van Nederland wordt een nutteloze hoop roest. Bij Feyenoord wordt een oud-Ajacied aangesteld als trainer. Nog nooit werd er in de Kuip zo beroerd gevoetbald.)

Vlak voor Dordrecht laten we een enorme scheepswerf in de Merwede zinken.

‘Opgeruimd staat netjes.’

Een rechthoekig stuk grond vol rijen troosteloze takken die voor fruitbomen moeten doorgaan, spitten we zonder pardon om. We zetten er hoogstammen voor in de plaats: de Triomphe de Vienne, een pracht van een peer, die vrijwel uit Nederland is verdwenen omdat hij te snel beurs wordt en bovendien rijpt op een moment dat het perenaanbod op zijn grootst is, en dus de prijs op zijn laagst.

In de Biesbosch laten we het getij terugkeren en maakt het bos weer plaats voor rietland.

‘Sneu voor de bevers.’

‘Heel sneu.’

Een visser controleert zijn fuiken en plukt een zalm uit het net.

‘Hoe kun je nu weten waar je naar toe wilt,’ zeg ik tegen Bo, ‘als we niet eens weten waar we vandaan komen?’

En Bo drukt zijn neus tegen het raam en blaast de raffinaderijen bij Moerdijk op. Een zoon van zijn vader, denk ik trots – dacht ik trots.

Tweeëntwintig

Het verhaal van de brief is een oud verhaal dat ik van Monika heb geleend. Een feitelijke gebeurtenis verwerkt tot leugenachtige fictie, zoals de Golfoorlog.

Toen ik (Monika) acht jaar oud was, heb ik een brief geschreven aan mijn moeder. Ik was vaak met mijn moeder alleen thuis, omdat mijn vader werkte in een stad ver bij ons vandaan, waardoor hij ’s avonds pas laat thuiskwam. Ik heb geen broertjes of zusjes. Als ik met mijn moeder alleen thuis was, negeerde ze mij zoveel als ze maar kon. Het liefst had ze dat ik een boek las of stil in een hoek zat te spelen, zolang ik maar geen geluid maakte en haar niet lastig viel met vragen of met verhalen over wat ik had meegemaakt op school.

Nu maakte ik nooit veel mee op school en vragen stellen aan mijn moeder had ik allang afgeleerd. Ze begreep nooit wat ik bedoelde, of ze begreep niet dat ik zelf het antwoord op de vraag niet wist. In ieder geval gaf ze me nooit gewoon antwoord. Daarom bewaarde ik mijn vragen voor een vriendje op school, die ze dan aan zijn moeder stelde en die soms ook zelf het antwoord wist, wat hem met trots vervulde, en mij ook, omdat het onze vriendschap nog hechter maakte.

Omdat ik mijn moeder dus nooit wat mocht vragen besloot ik op een dag om haar een brief te schrijven. Dat was nog niet zo makkelijk, want in een brief moet je heel precies de waarheid schrijven. Als de ander je verkeerd begrijpt kunnen er vreselijke misverstanden ontstaan, zoveel begreep ik toen al wel. Ik nam dus flink de tijd voor het schrijven van die brief. Elke dag werd hij langer. Elke dag waren er meer dingen waarvan ik dacht: eigenlijk wil ik dat mijn moeder die weet, dat ze weet hoe ik daarover denk. Er kwam ook steeds meer in te staan over wat ik vond van haar en van mijn vader. Ik weet nog dat ik sommige zinnen wel tien keer overlas, om zeker te weten dat er precies stond wat ik bedoelde.

Op een dag besloot ik dat de brief af was. Ik schreef: ‘Dit wilde ik zeggen.’ En zette mijn naam eronder.

Toen kwam dus het moment waarop ik de brief aan mijn moeder moest geven, en dat durfde ik niet. Ik heb hem eerst een tijdje in een schoolschrift bewaard. Maar een enkele keer controleerde mijn vader of moeder onverwacht mijn huiswerk, dus daar was hij niet veilig. Toen heb ik bedacht dat ik hem het beste op zolder kon verstoppen. Ik speelde vaak op zolder, waar een kist vol oude kleren stond. Boven die kist was een plek waar twee dakbalken elkaar kruisten. Tussen die balken zat een kier. Daar heb ik de brief tussen gestopt. En zoals dat gaat wanneer je kind bent: vervolgens ben ik hem vergeten.

Dat is het verhaal van Monika dat ik nu vertel aan Anke Neerinckx, de vrouw van de vader van mijn zoon – want dat hij het is die Monika heeft bezwangerd, daaraan twijfel ik niet meer. Bo! hamert het in mijn hoofd. Bo! Wat een lef!

‘Een paar weken geleden,’ zeg ik tegen Anke, ‘is mijn moeder overleden. En toen moest ik weer denken aan die brief. Het is opeens heel belangrijk voor me om te weten wat daarin stond. Hoe ik toen tegen haar aankeek.’

‘Je komt nooit helemaal van ze af,’ zegt ze, ‘van je ouders.’

Het is stil in de kamer. Buiten rijdt een auto door de plassen. De banden sissen. Het lijkt niet meer zo hard te regenen.

‘Neem nog een bakje koffie,’ zegt Anke. ‘Of wil je iets sterkers? Neem iets voor tegen de kou. Dan heb ik ook een excuus om te drinken. Ik drink nooit als ik alleen thuis ben.’

‘Gebeurt dat vaak?’ vraag ik en ik heb meteen spijt. ‘Sorry,’ zeg ik gauw. ‘Maar zo bedoelde ik het niet.’

Ze lacht. ‘Het gebeurt vrij vaak. Niko, mijn man, zit veel in het buitenland. Hij is cameraman en regisseur. Heeft een eigen videobedrijf. Ik heb rode wijn, witte wijn, bier, whisky, cognac, Blue Curaçao, jonge jenever en Baileys.’

‘Maak je wijn open?’

‘Met alle plezier. Liefst een rode.’

‘Klinkt goed. Doe mij ook maar.’

Ze brengt de wijnfles mee naar de kamer. Haalt twee glazen uit een antieke kast.

‘Heeft Niko meegenomen uit Sri Lanka. Stond er opeens een container vol koloniale meubels op de kade in Rotterdam.’

Ze vraagt of ik verstand heb van wijnen en laat me de fles zien. Een corbières.

‘Niks bijzonders zeker?’ vraagt ze.

‘Nee, niets bijzonders, maar wel lekker hoor. Een licht zurige afdronk met een vleugje aarde.’

‘Huuh,’ gruwt ze.

‘Ik zeg maar wat. Ik weet niets van wijn.’ (Heel even overweeg ik nog om haar te vertellen van mijn vaders wijncollectie. Maar ik ben bang dat ik fouten ga maken, dat ik mezelf ga tegenspreken als ik te veel over mezelf vertel. Dus zeg ik niets.)

Ze maakt de fles open en schenkt twee glazen in.

‘Bo, Sam en…’

‘Pim,’ zegt ze.

‘Leuke namen.’

‘Dank je. Het zijn ook leuke kinderen.’

‘Bo,’ zeg ik. ‘Had hij een speciale reden om hem Bo te willen noemen?’

‘Hij kende een jongetje dat zo heette, geloof ik. Ik weet het niet precies. Hij vond het gewoon een mooie naam, zei hij. En lekker kort. Al denken sommige mensen dat je het b-e-a-u schrijft, maar het is dus gewoon Bo: b-o.’

Monika’s ouders waren zeer ontstemd geweest over onze naamkeuze. ‘Bo?’ zei haar moeder aan de telefoon. (Monika lag nog bij te komen in het kraambed en had mij met één blik duidelijk gemaakt dat ze haar moeder nog niet wilde spreken.) ‘Hoe schrijf je dat? B-e-a-u?’

‘Nee, gewoon: Bo, b-o,’ zei ik.

‘Bo.’ Zoals ze het uitsprak klonk het als Bôh.

‘Boe,’ zei ik.

‘Wat?’

‘Boe! Grapje.’

‘Mag ik Monika?’

‘Die slaapt.’

‘Je liegt en ik weet dat je liegt, maar dat is nu eenmaal je aard. Ik kan alleen maar hopen dat Bôh niet te veel naar zijn vader zal aarden.’ En alsof ze toch even schrok van haar eigen onaardigheid op dit voor mij zo heuglijke moment, voegde ze eraan toe: ‘Nu ja, wij zijn natuurlijk niet meer van deze tijd, zoals jullie. Jullie zullen wel weten wat het beste is, nietwaar?’

Het meest onrechtvaardige aan die hele geschiedenis met Bo en mijn onvruchtbaarheid is dat niet de ouders van Monika maar mijn vader in feite zijn enige kleinkind is kwijtgeraakt. Nog geen moment heb ik ook maar overwogen om het hem te vertellen – het zou zijn hart breken. (Sinds de dood van mijn moeder kan zijn hart niet veel meer hebben. Hij werkt nog altijd elke dag in het schuurtje achter hun huis, dat nu zijn huis is – wat hij verschrikkelijk vindt. Hij knapt oude meubels op die hij vervolgens weggeeft aan bejaardenhuizen of aan het Leger des Heils. Soms denk ik dat hij zo alsnog een plaatsje wil verwerven in de hemel, of in een van die bejaardentehuizen. Maar dat zeg ik niet. ’s Avonds drinkt hij een glaasje rode wijn en leest een boek of kijkt naar een voetbalwedstrijd op tv. Als ik met Ellen en Bo op visite kom leeft hij helemaal op. Daar word ik verdrietig van.)

Ik heb de afgelopen weken vaak gedacht: als het Monika’s ouders waren geweest van wie de bloedbanden met Bo zo plotseling waren doorgesneden, dan had ik het ze met alle plezier van de wereld verteld. Dan was ik in de auto gesprongen, in mijn beste pak, en dan had ik bij hen aangebeld, met een grijns op mijn gezicht. En mochten ze niet opendoen, dan kalkte ik het nieuws met grote letters op de straat. ‘BO IS UW KLEINKIND NIET, HAHAHA!’

Maar hoe zou Bo niet hun kleinkind kunnen zijn?

Misschien is dat wel het belangrijkste verschil tussen moederliefde en vaderliefde: een moeder weet altijd honderd procent zeker dat haar kind ook werkelijk haar kind is. En dus hoeft een moeder zichzelf niets te bewijzen.

‘Waar zat die spleet precies, tussen die balken?’

Ik schrik van haar stem, alsof ze me een verhoor afneemt. Maar als ik haar aankijk heeft ze weer die vriendelijke lach om haar mond, die haar zo aantrekkelijk maakt. Ze is een pleaser, denk ik bij mezelf. Zoals zoveel mooie vrouwen – haar soort mooie vrouwen.

‘Eerlijk gezegd weet ik dat niet meer precies,’ zeg ik. ‘Ik bedoel, ik kan me die spleet zo voor de geest halen, maar niet waar die zich nou precies op de zolder bevond. Waar het was ten opzichte van het trapgat, bijvoorbeeld.’

Ik heb geen idee wat voor trapgat ik me erbij moet voorstellen. Hebben ze een luik met een uitschuifladder, of is er echt een trap? Is er een zolderraam? Niet aan de straatkant in ieder geval.

‘Er zit een luik, met zo’n ladder, aan de linkerkant van de zolder. Tegen die muur, zeg maar.’ Ze wijst naar een hoek in de woonkamer.

‘Nou, dat is dan in ieder geval niet veranderd.’

We drinken een tijdje zwijgend van onze wijn. En juist als ik denk dat ik maar eens op moet stappen (ik kom tenslotte nog terug, en ik moet nu voorzichtig manoeuvreren, ik wil Bo zien – de andere Bo!) komt ze uit de bank overeind, en zegt: ‘We hebben foto’s van voor de verbouwing. Misschien herken je het dan weer.’

Ze loopt naar een tweede antieke koloniale kast en haalt er een fotoalbum uit. Ze legt het album voor me op de glazen koffietafel (het mahoniehouten onderstel is ongetwijfeld ook afkomstig uit die container op de Rotterdamse kade) en gaat er zelf op haar knieën naast zitten. Als ik me voorover buig om met haar mee te kijken, ruik ik haar parfum. Cacharel. Daar had Monika een hekel aan. ‘Wee,’ zei ze. Maar ik vond het lekker. En dat vind ik nog steeds.

Anke Neerinckx bladert met haar goed verzorgde handen door het fotoboek. Ik zie een man in een overall met verfspatten. Niko? Ik herken hem niet. Een kind speelt tussen een stapel planken in een modderige tuin. Bo?

‘Hier,’ zegt ze, en schuift het boek wat meer mijn kant op. ‘Dat herken je vast. Dat kwam te voorschijn toen we het behang van de vorige bewoners eraf stoomden.’ Ik zie een muur met grijs behang met groene strepen. Zoiets lelijks heb ik nog nooit gezien.

‘Verdomd,’ zeg ik. ‘Hoe is het mogelijk.’ En ik lach er schaapachtig bij. ‘Mijn vader had een vreselijke smaak. M’n moeder trouwens ook. God hebbe haar ziel.’

‘We hebben er veel werk aan gehad,’ zegt Anke. Er is een pluk losgeschoten van haar donkere haar, dat ze met een exotische speld (Sri Lanka?) heeft opgestoken. De punten strijken langs haar wang. Ze veegt de pluk weg met haar hand, maar hij valt meteen weer terug. Het is een mooi gebaar, juist vanwege de vergeefsheid.

Ze laat me nog twee foto’s zien van kamers die ik niet herken, maar ik knik bevestigend.

‘Ja, zo was het. Ik was het vergeten, maar nu herken ik het meteen. Zo zag het er bij ons vroeger uit.’

En dan gebeurt het.

Ze slaat een bladzijde van het album om. Er glijdt een foto tussenuit. De foto valt op de grond, met de rug omhoog. Ze pakt de foto op. Slaat de bladzijde opnieuw om. Er is een lege, witte vlek waar de foto heeft gezeten. Ze legt de foto weer op z’n plaats, duwt de hoeken aan en slaat het boek dicht. Het duurt niet langer dan een paar seconden.

Als we gedag hebben gezegd bij de deur (ze steekt haar hand uit en ik ben zo beduusd dat ik hem bijna vergeet te drukken, ‘Bel me morgen, dan spreken we wat af’), als ik de straat uit ben gelopen en de hoek ben omgeslagen, als ik zeker weet dat ik niet meer binnen gehoorsafstand ben, dan schreeuw ik het uit: ‘MOOONIKAAAA!’

En dan zet ik het op een rennen. Ik ren dwars door plassen, dwars door het verkeer, dwars door een menigte die zich ophoudt voor een deur van een dancing of een moskee of een theater, ik heb geen idee, ik ren tot ik helemaal buiten adem ben, en dan ren ik nog wat meer.

Het is dus waar.

Niko Neerinckx is de vader van mijn zoon.

Waarom zou hij anders een foto van Monika bewaren in het familiealbum?

Drieëntwintig

Cijfers. Feitjes. Weetjes. Je hebt mensen die alles weten van dure automerken. In welk jaar kwam welk type op de markt? Hoeveel vermogen had de motor? Hoeveel cilinders? En wat kostte de optionele gazellelederen bekleding? Jarenlang hadden Bo en ik geen auto, er kwam pas weer een auto toen Ellen bij ons introk. In de tussenliggende tijd verzamelden we een grote hoeveelheid nutteloze kennis over oude en exclusieve auto’s. Nog altijd kunnen we geen Hyundai van een Toyota onderscheiden, maar vraag Bo of mij naar de diverse typen Morris Minor die in de loop der jaren het licht hebben gezien, en je krijgt gedetailleerd antwoord. Wat je zelf niet hebt maar graag zou willen hebben, daar wil je alles van weten. Zo weet ik tegenwoordig alles over sperma. En over mannelijke (en vrouwelijke) viriliteit en vruchtbaarheid. Cijfers. Feitjes. Weetjes.

Wereldwijd is een op de tien kinderen niet verwekt door de man waarvan men aanneemt dat hij de vader is. Dat cijfer is in de westerse wereld niet anders dan elders.

Een gezonde volwassen man van rond de dertig die twee keer per week met een vaste partner naar bed gaat, produceert elke keer dat hij klaarkomt 300 miljoen zaadcellen. Maar gaat hij een keer vreemd met een vrouw van wie hij weet dat zij een vaste partner heeft, dan zal hij twee keer zoveel spermatozoïden in die vrouw achterlaten: ruim 600 miljoen.
In een zaadlozing van 600 miljoen spermatozoïden zijn er maar 1 miljoen die in staat zijn een eicel te bevruchten. De overige driftige zwemmertjes zijn killer-spermatozo ïden (500 miljoen) en blockers.

Elke zaadlozing is een oorlogsverklaring. Killer-spermatozoïden verkennen als een leger soldaten de omgeving op zoek naar vijanden. Komen zij zo’n vijand tegen (een zaadcel van een andere man, die zij herkennen aan een andere chemische structuur) dan scheiden zij een kwalijk zuur af dat de celwand van de vijandelijke zaadcel aantast, waardoor deze openbarst en de cel sterft. Ondertussen verschansen de blocker-sperma-tozoïden zich in de nauwe doorgangen van het baarmoederslijm om zo de opmars van eventuele vijanden in de richting van het felbegeerde doel (de eicel) te verhinderen. Oorlogvoeren zit de mens dus wel degelijk in de genen.

Hoe langer een man geen geslachtsgemeenschap met zijn vaste partner heeft gehad, hoe groter het aantal spermacellen dat hij zal afvuren wanneer het er weer eens van komt. Reden: hoe langer hij zijn vrouw niet seksueel heeft bevredigd, hoe groter de kans dat zij hem ontrouw is geweest en hoe groter dus het leger dat hij nodig zal hebben om de eventuele vijand te verslaan. Dat geldt overigens niet als hij haar ondertussen geen moment uit het oog heeft verloren. Dan is de kans dat zij is vreemdgegaan praktisch nihil en volstaat een onderhoudsdosis van 100 tot 300 miljoen spermatozoïden.

Volgens een recente Engelse studie is 4 procent van de bevolking het product van een actieve, full blown spermaoorlog. Dat wil dus zeggen dat een op de vijfentwintig concepties plaatsvindt terwijl zich in de baarmoeder van de betrokken vrouw minstens twee verschillende spermalegers bevinden. De liefde is met recht een slagveld.

Als Monika zich heeft gehouden aan wat de statistici van het moderne seksuologisch onderzoek voorschrijven, dan heeft het spermaleger van Bo’s natuurlijke vader (het spermaleger van Niko Nee-rinckx!) de simpelste overwinning behaald uit de geschiedenis van de krijgskunst. Zelfs de Golfoorlog, waarvan het grondoffensief in zesendertig uur tijd was beslecht, was vergeleken met de walk-over van de troepen van Neerinckx een zwaarbevochten overwinning. Het róók op Monika’s slagveld wel naar een vijandig leger, en er waren ook wel trucks die de troepen hadden moeten aanvoeren, maar er waren geen soldaten. Niet één.

Vierentwintig

Dees is er stil van.

‘En nu?’

‘Ja, dat vraag ik me ook de hele tijd af. En nu?’

‘Wanneer komt ’ie terug?’

‘Over anderhalve week.’

‘Wie had dat gedacht, een beetje speurwerk, en hup daar is de dader boven water. Niko… hoe heette die ook weer?’

‘Neerinckx. Met c-k-x.’

‘Wat een duurdoenerij. Niko Neerinckx. Bo Neerinckx. Mijn God, wat een toestand. Whisky?’

De volgende dag had ik haar gebeld, zoals we hadden afgesproken – de vrouw met het opgestoken haar en de joggingbroek, de vrouw die gezelschap nodig had om van zichzelf te mogen drinken, de vrouw van de man die de vader was van Bo, van twee Bo’s zelfs. Anke Neerinckx.

‘Kun je vanmiddag?’ vroeg ze.

Ik kon.

Ze droeg deze keer een zwarte spijkerbroek en een wit herenoverhemd dat haar goed stond, zoals bijna alles haar wel goed zou staan. Ze ging me voor naar de zolder. Op de trap keek ik naar haar billen (ze dansten vlak voor mijn gezicht naar boven – mooie, strakke billen). Ze trok het luik omlaag, de ladder kwam naar beneden met kleine droge tikjes.

‘Ga je gang,’ zei ze.

De zolder stond vol met het soort spullen waarmee zolders vol horen te staan. Koffers en dozen en ski’s en een oude geoorde fauteuil. Ik keek naar de balken die het dak ondersteunden. Er waren weinig kieren. Ze kwam achter me aan naar boven.

‘Herken je het?’

‘Nee,’ zei ik, naar waarheid. ‘Er stonden veel meer spullen in toen wij hier woonden. Het was een soort doolhof. Daarom kwam ik er ook zo graag. Ik kon me er in een andere wereld wanen.’ Mijn vermogen om haar met leugens te overspoelen was nog niet minder geworden. Ik inspecteerde de dakconstructie en vond ten slotte een kier op een plek waar twee balken elkaar kruisten, precies zoals ik het me had voorgesteld.

‘Verdomd,’ zei ik. ‘Hier is het.’

Ze kwam vlak bij me staan. Weer rook ik haar parfum. Ik bracht mijn ogen vlak bij de spleet.

‘Ik zie niks.’

Ik deed een stap terug, zodat ze ook kon kijken. Haar arm raakte mijn arm.

‘Nee,’ zei ze. ‘Maar wacht even.’

Ze liep naar een grote hutkoffer, die vlak naast het trapgat stond, maakte hem open en pakte er een zaklamp uit. ‘Hier, neem deze.’

Ik pakte de lantaarn van haar aan en knipte hem aan. Hij deed het niet.

‘O ja, vergeten,’ zei ze en ze lachte naar me. Ik gaf haar de lamp terug en ze schroefde hem open, haalde de bovenste batterij eruit en stopte hem omgekeerd terug. ‘Zekerheidje van Niko,’ zei ze. ‘Die draait altijd de batterij om, zodat het ding niet per ongeluk aan kan blijven staan.’

‘Handig,’ zei ik.

‘Helemaal niet.’ Ze lachte erbij alsof ze iets heel stouts had gezegd. Ze flirt, dacht ik. Zo’n vrouw is het ook, een teaser en een flirt. Maar wee de man die daaruit de verkeerde conclusies trekt. Ze gaf me de lamp weer en ik scheen ermee in de spleet. Er was niets te zien. En weer kwam ze naast me staan om ook te kunnen kijken. Ze bracht haar gezicht vlak bij het mijne. Ik voelde de lok, die vandaag, net als gisteren, weer was losgeschoten, langs mijn wang strijken. Er trok een rilling over mijn rug.

‘Wat jammer!’ zei ze en ze keek me aan met een blik waaruit oprechte teleurstelling leek te spreken. ‘Hè, wat jammer!’ zei ze nogmaals. Ik schaamde me dat zij nu teleurgesteld was, terwijl ik zelf natuurlijk niets voelde – behalve de verwarrende opwinding die haar nabijheid bij me opriep. Ik liep nog even rond door de zolder, alsof ik nog twijfelde aan de plek. Misschien was het een andere spleet geweest? Maar die was er niet.

‘Ik was vroeger altijd bang voor zolders,’ zei ze opeens.

‘Waarom?’

‘Ik was bang dat er vreemde mannen verstopt zaten. En kijk me nu eens staan… Neem ik zo maar een vreemde man mee naar de zolder.’

‘Ik ben ongevaarlijk.’

‘Dat weet je maar nooit.’

We gingen de ladder weer af, eerst ik, toen zij, zodat ik weer naar haar billen keek, dit keer dansend naar omlaag.

‘Wil je de kinderkamers zien?’ vroeg ze, toen ik de ladder voor haar omhoog had geschoven en het luik had gesloten. ‘Waar sliep je zelf vroeger?’

‘Aan de achterkant.’

‘Dat is Bo z’n kamer.’

Als ik het niet dacht. Ze ging me voor de kamer in. Die leek in niets op de kamer van mijn eigen Bo (mijn eigen Bo?!). Bo kreeg pas een eigen kamer toen hij vier was. Niet lang na Monika’s dood kon ik een ander huis krijgen, via een zakenrelatie van mijn vader. ‘Het is niet goed als je hier blijft wonen,’ had mijn vader gezegd. Ik geloof dat mijn ouders wel wisten dat ik mijn verdriet verdronk in de kroeg. Maar ze zeiden er nooit rechtstreeks iets van. Wel vroegen ze geregeld hoe het met me ging, en nodigden ze me uit voor het eten, of voor een fatsoenlijk glas wijn, zoals mijn vader zei. Ik ging niet vaak op hun uitnodigingen in. Het valt me ook nu nog moeilijk om uit te leggen waarom niet, maar het had te maken met schaamte. Ik had het gevoel dat ik had gefaald. Mijn vader en moeder waren al zo lang bij elkaar, en al maakten zij elkaar misschien niet meer echt gelukkig, ongelukkig maakten zij elkaar toch ook niet. En ik? Wat kon ik daar tegenover stellen? Krap vijf jaar waren Monika en ik samen geweest. En natuurlijk was het mijn schuld niet dat ze stierf, zoals haar ouders mij wilden doen geloven, maar toch… Als ik de dokter eerder had gewaarschuwd, zou ze dan nog geleefd hebben? Ik heb die gedachte heel ver weggestopt, maar helemaal uitbannen kan ik hem niet. Het gevoel gelijkwaardig te zijn aan mijn vader, dat ik had gekregen toen Monika zwanger werd, dat gevoel was met haar begraven. Ik was teruggevallen. Ik was weer zoon geworden. Het deed me pijn om mijn moeder teleur te stellen, maar ik kon de woorden niet vinden om haar uit te leggen wat er in me omging.

Bo’s kamer in ons nieuwe huis was niet erg groot geweest, niet veel groter dan de kamer van die andere Bo, waarin ik nu stond. Maar de twee kamers konden nauwelijks méér verschillend zijn. Hier lag brandweerrood linoleum op de vloer, bij mijn Bo (mijn Bo?) ruwe sisal. Hier stond een bed met een Ajax-dekbedovertrek, en hing aan de knalgele muur tegenover het raam een grote poster van Bert en Ernie. Bo had een matras op de grond, op zijn uitdrukkelijk verzoek. (‘De wereld is het mooist dicht bij de grond,’ zei hij.) De sprei was een lappendeken die mijn moeder voor hem maakte. Aan de muren van Bo’s kamer hingen tientallen foto’s van vreemde dieren uit de National Geographic. Vervaarlijke spinnen met harige poten, een zeekoe met haar jong, een buidelrat, een vliegende hond, veel hagedissen. In al die jaren is er in zijn kamer niet veel veranderd. De lappendeken is vervangen door een Zuid-Amerikaanse doek, die Ellen ooit meebracht van een van haar reizen. (Bo’s muizen hadden op de deken gepiest en een cavia had er gaten in geknaagd.) De hagedissen aan de muur kregen op den duur gezelschap van hagedissen in een heus terrarium, toen Bo de muizen-en-caviafase was ontgroeid. Toen hij tien was verving hij de platen aan de muur door een serie posters van dinosaurussen. Die posters hangen er nog steeds. En naast het terrarium staat inmiddels een groot aantal glazen potten en plastic bakken, waarin hij insecten kweekt als voer voor de hagedissen en als studieobject. Van al het speelgoed dat ik zag in de kamer van deze Bo, de Bo van Niko en Anke Neerinckx, was er niets waar mijn Bo ooit mee speelde.

‘Het is vast een vrolijk joch,’ zei ik, om toch iets te zeggen.

‘Dat heeft ’ie van mij,’ zei ze, ‘en niet van zijn vader.’

De andere kinderkamer was een kopie van die van Bo, behalve dat het brandweerrood en kanariegeel hier waren vervangen door kobaltblauw en appelgroen. En in plaats van één bed stonden er twee. Beide met een Ajax-dekbed.

‘Ik wilde geen meisjeskamer voor Sam,’ zei ze. ‘En Pim vindt het leuk om met zijn zusje op een kamer te slapen. Leuker dan met Bo, want dan is hij steeds de kleinste. Nu kan ‘ie toch de grote broer uithangen.’ Haar gebabbel over de kinderen maakte ons samenzijn haast ongepast intiem. Maar de slaapkamer van haar en Niko bleef voor mij gesloten. En ik kon zogauw geen smoes verzinnen waarom ik ook die had willen zien.

‘Heb jij eigenlijk kinderen?’ vroeg ze toen we weer beneden waren.

‘Nee,’ zei ik. En ik dacht: Je liegt de waarheid.

‘Ik wil je iets zeggen waar je misschien niet blij mee zult zijn.’

Dees heeft een hele tijd gezwegen en twee glazen whisky gedronken. Onderwijl dacht ik aan Anke Neerinckx en aan de foto’s die ze me liet zien (weer had ze zichzelf een excuus verschaft om een glas wijn te drinken – om twee uur ’s middags nog wel).

‘Ik denk dat je er beter aan doet,’ zegt Dees, ‘om hem niet te confronteren. Wacht, wacht, wacht nou even! Ik zei toch dat je niet blij zou zijn met wat ik je wilde zeggen, maar ik ben je beste vriend. Geef me op z’n minst de kans om uit te spreken.’

Ik ga achteruit zitten in mijn stoel en vouw mijn armen over elkaar.

‘Het onwillig oor,’ zegt Dees, ‘zo zouden ze die houding moeten noemen. Maar probeer je eens voor te stellen, Armin, wat er gaat gebeuren als jij hem vertelt wat je hebt ontdekt.’ (Als Dees me Armin gaat noemen is het menens.)

‘Om te beginnen kan hij vaderschapsrechten gaan claimen.’

‘Waarom zou hij dat doen na al die jaren?’

‘Omdat zijn eigen huwelijk naar de knoppen gaat, bijvoorbeeld. Hoe denk je dat die Anke zal reageren als ze erachter komt dat hij hun oudste zoon heeft vernoemd naar een kind dat hij verwekte bij een andere vrouw! Ik denk niet dat ze dat lichtvaardig zal opnemen. Dus hij zal vinden dat je zijn huwelijk hebt verpest. En de enige manier om er dan toch nog iets aan te hebben dat hij dat kind nu eenmaal heeft verwekt, is door vaderschapsrechten te gaan claimen.’

‘Hij zou voor de rechter geen schijn van kans maken.’

‘Ten eerste weet ik dat zo net nog niet, maar wat me belangrijker lijkt: wil jij dat het tot een rechtszaak komt? Wil je dat jezelf aandoen? En Bo? En Ellen?’

Ik neem een slok van mijn whisky. Er zit veel waars in wat hij zegt. Het ís ook veel verstandiger om de zaak verder te laten rusten.

‘Maar ik wil antwoorden, Dees,’ zeg ik. ‘Ik wil weten hoe en waarom en wanneer en waar en nog veel meer.’

‘Wil je dat echt? Zal het je helpen als je weet hoe Monika zich voor hem uitkleedde? Wil je werkelijk weten of ze klaarkwam? Of het bij jullie thuis gebeurde of bij hem, of op een tafel vol kleurige vakantiefolders bij dat treurige reisbureau? Schiet je er iets mee op om te weten of hij opgewonden werd van dat litteken op haar buik? Ik bedoel maar, Armin, als je eenmaal met hem gaat praten, als je hem gaat uithoren, dan heb je niet meer in de hand wat je wel en wat je niet te horen krijgt. Denk aan de praatjes die die Robbert je op de mouw probeerde te spelden. Het kan heel goed zijn dat met de antwoorden nog moeilijker te leven valt dan met de vragen. Dat wilde ik maar gezegd hebben. Mogen wij nog twee keer hetzelfde?’

Eerlijkheid is de basis van alle vriendschap, maar zij kan een vriendschap evengoed vernietigen. Net als de liefde.

Anke Neerinckx heeft mij een foto laten zien van haar oudste zoon.

‘Hoe oud is hij hier?’

‘Vijf.’

‘En nu?’

‘Bijna negen.’

De vijf jaar oude Bo zit op een plastic tractor. De tractor staat voor een tuinhek. De jongen tuurt over het hek de wijde wereld in. Er ligt een groot verlangen in zijn blik.

‘Zo klein als hij is,’ zegt de trotse moeder, ‘is hij toch al echt een man. Dromend van grote avonturen.’

‘Dromen vrouwen dan niet van avonturen?’

‘Jawel. Maar anders dan mannen zoeken ze die avonturen dicht bij huis.’

‘Living on the edge at home.’

‘Precies.’

En haar blik vangt de mijne. En onze lichamen raken elkaar, heel licht. Op de bank, met het fotoalbum tussen ons in, dat op haar schoot ligt en ook een beetje op de mijne.

Ellen heeft mij ooit een non-threatening male genoemd. ‘Daarom win jij zo gemakkelijk het vertrouwen van vrouwen,’ zei ze. Ik heb nooit kunnen besluiten of ik daar nu blij mee moest zijn of juist niet, maar nu bekruipt me voor het eerst in jaren de lust om dat vertrouwen op een verschrikkelijke wijze te beschamen. Maar ik doe niets. Ik verroer me niet. Ik kijk naar de foto van het jongetje op zijn tractor. En het moment gaat voorbij en zij slaat de bladzijde om en samen kijken we naar een foto van haar en Niko, lachend in de weer met verfkwasten.

Het leven is een eindeloze aaneenschakeling van verbouwingen.

Vijfentwintig

Op de ochtend van Bo’s achtste verjaardag stond ik om vijf uur op. Ik maakte licht in de keuken, zette water op, nam een douche. Met natte haren bakte ik eieren met spek, vulde een grote thermos met koffie en een kleinere met thee. Ik staarde naar mijn spiegelbeeld in het raam terwijl de boter spatte in de pan. ‘Je krijgt een ouwe rotkop,’ zei ik tegen mezelf. Toen ging ik Bo wekken.

‘Bo! Bo! Gefeliciteerd!’

We zaten zwijgend aan een ontbijt van müsli en fruit, en terwijl Bo zich aankleedde maakte ik hartige sandwiches met eieren en spek, en mayonaise in plaats van boter, en veel zout, precies zoals Bo ze het lekkerst vond.

Pas in de auto werd Bo wakker.

‘Waar is mijn cadeau? Krijg ik geen cadeau?’

‘We gaan uit vissen, is dat geen cadeau?’

In de vijf jaar dat ik met Monika was, heb ik geen enkele keer gevist. Het was de enige werkelijke opoffering die ik mezelf voor haar moest getroosten. Ze zou het me nooit hebben vergeven. ‘Voor je lol een levend dier een haak door zijn bek slaan,’ zei Monika toen ze in een hoek van mijn kamer mijn hengels ontdekte. ‘Dat is wel zo’n beetje het laagste waartoe ik een mens in staat acht.’

‘Is het reden om je te bedenken?’ vroeg ik. Ze had juist aan haar vriendje Robbert opgebiecht dat er een andere man in haar leven was gekomen. (Haar woorden, niet de mijne – als het om de liefde ging was Monika gek op hoogdravende teksten. Monika zei ook nooit ‘neuken’, maar ‘de liefde bedrijven’ of ‘met iemand slapen’. Terwijl wat zij deed, wat wij deden, in mijn ogen nou juist echt neuken was.)

‘Het zou reden moeten zijn om me te bedenken,’ zei ze. ‘Maar ik vrees dat het vlees ook dit keer weer sterker is dan de geest.’

‘Zou het helpen als ik beloof dat ik niet meer vis zolang jij in mijn leven bent?’

‘Dat zou zeker helpen,’ zei Monika. En aldus geschiedde. Ik ging pas weer vissen toen Bo vijf jaar oud was en alleen omdat hij het zo graag wilde. Zelf vond ik dat ik het tegenover Monika niet kon maken om weer onschuldige vissen te gaan martelen alleen maar omdat zij het ongeluk had gehad vroegtijdig dood te gaan. Die dood had al voor genoeg leed in de wereld gezorgd, daar hoefde het leed van die vissen niet ook nog eens bij. (Want natuurlijk is vissen een vorm van dierenbeulerij – alleen: het is zo’n mooie vorm, bijna net zo mooi als stierenvechten, waar ik heimelijk ook warme gevoelens voor koester.)

Bo keek me onderzoekend aan toen ik hem vertelde dat het vissen toch ook een cadeau was. Maar ik hield mijn blik op de weg, die nevelig was en nog grotendeels in duisternis gehuld, en zweeg. De oostelijke hemel was diepviolet toen we bij de bootverhuur arriveerden. Aarzelend kreeg het land zijn eerste kleuren.

‘Je hengel!’ riep ik uit toen ik de achterklep had geopend. ‘We zijn je hengel vergeten!’

Bo zweeg.

‘Dan moet je maar af en toe met de mijne vissen.’

Bo staarde naar de grond.

‘Kom.’

Hij aarzelde, maar niet te lang.

‘Hé,’ zei ik, toen de man van de bootverhuur ons de boot had gewezen. ‘Wat is dat nou?’ Er lag een donkergroen, langwerpig voorwerp op de bodem van de boot, met een gele strik eromheen.

‘Mijn cadeau!’ riep Bo verbaasd.

En zo roeiden we de plas op. De oevers waren leeg en we visten in stilte, en alleen een waterhoen zag ons en schrok en trok zich weer terug in het riet. Bo’s jongenshand omklemde zijn nieuwe hengel. Zijn knokkels waren wit. Af en toe schoten onze dobbers onder. Af en toe borrelde het en spetterde het.

Om negen uur roeide ik de boot naar de oever, waar een koffiehuis zojuist zijn deuren had geopend. Daar belde ik naar Bo’s school.

‘Mijn zoon is ziek.’

‘Niks ernstigs, hoop ik?’

‘Nee, niks ernstigs.’

‘Wilt u hem dan een prettige verjaardag wensen?’

Aan het eind van de dag hadden we samen elf blankvoorns, vier bleien, zes brasems en een spiegelkarper gevangen. De spiegelkarper ving Bo. Het was de eerste karper uit zijn leven en het was een wonder dat zijn lijn het hield. Toen de vis op de bodem van de boot lag en met zijn grote, rubberen mond naar lucht hapte, boog ik me voorover en snoof de lucht op.

‘Wat ruik je?’ vroeg Bo.

‘Ruik zelf maar.’

Hij boog zich over de vis en snoof.

‘Ik ruik vis.’

‘En de wonderlijke geur van het waterrijk,’ zei ik.

Hij snoof nog eens en knikte toen. ‘Ja,’ zei hij, ‘de wonderlijke geur van het waterrijk.’

Volgende week wordt Bo veertien. Voor het eerst heb ik geen idee wat ik hem zal geven.

Zesentwintig

‘Licht en duisternis, leven en dood, rechts en links zijn broers van elkaar,’ schrijft de evangelist Philippus. ‘Zij kunnen niet van elkaar worden losgemaakt. Om die reden zijn noch de goeden goed, noch de slechten slecht, noch is leven alleen maar leven, noch is dood alleen maar dood.’

Monika bedroog Robbert P.F. Hubeek met mij. Monika bedroog mij met Niko Neerinckx. Ik bedroog Monika met Ellen. Ellen bedroog Monika met mij.

Eén keer.

Het gebeurde een halfjaar na de nacht waarin Monika ons vertelde dat zij zwanger was. Op een koude zaterdagavond in januari ging ik alleen de stad in. Door de zwangerschap was Monika de laatste dagen moe en prikkelbaar. Ze lag op de bank met een deken over zich heen naar de televisie te kijken, haar buik bolde op onder de Schotse ruit.

‘Dag,’ zei ik en kuste haar voorhoofd.

‘Veel plezier.’

De lucht was helder en de bomen van het park stonden bewegingloos in de stille winteravond. Langs de randen van de vijver vormde zich het eerste ijs. Een eend kwaakte. Ik besloot om mijn fiets te laten staan en naar de binnenstad te lopen. De stad kan mijn grootste vijand zijn (als de straten dichtslibben met auto’s en brommerkoeriers en ongeduldige, chagrijnige voetgangers, en fietsers die alleen nog oog hebben voor hun eigen overleving), maar ook mijn beste vriend. Die avond hielp de stad mij om het onbehagen te verdrijven waarmee ik al enkele dagen rondliep en dat in het huis aan de Ceintuurbaan hing als oude sigarettenrook.

In café De Kerk dronk ik twee glazen bier en luisterde naar een warrig gesprek tussen Ramses Shaffy en een verlopen vrouw met een piepkleine Yorkshire-terriër, die in haar handtas zat, en die zenuwachtig begon te piepen elke keer als de beroemde zanger en acteur zijn stem verhief.

‘We spinnen zelf de draden van ons leven, maar God weeft het tapijt!’

De Kerk was de ideale plek om een avond van vrolijk drinken te beginnen. Of te beëindigen.

Op het Muntplein gooide een jongen een milkshakebeker naar een passerende tram. De roze shake spatte alle kanten op en liet een grillige vlek achter op het raam van de tram. Een passagier stak zijn middelvinger op.

Ik liep over het smalle stoepje dat het water van het Rokin scheidt van de rijweg. Weer kwaakte er een eend. Zonder vogels zou de stad beslist onleefbaar zijn. Koningin Wilhelmina zat als altijd versteend op haar paard. Ze zag eruit alsof ze de dikke winterjas wel kon gebruiken die ze droeg voor een ander standbeeld, aan de andere kant van de stad, op een plein dat haar naam droeg.

In Zeppos, in dat nauwe steegje met de prachtige naam Gebed Zonder End, dronk ik nog twee glazen bier en keek naar de studentenmeisjes en de studentenjongens en stelde voor de zoveelste keer tevreden vast dat ik blij was dat Monika en ik de universiteit voorgoed de rug hadden toegekeerd. De burgertruttigheid deed pijn aan je ogen. Ik kreeg zin om een stel van die goudgebrilde, gestreepjesoverhemde jongens eens flink te provoceren. (Tegen Monika’s vader had ik kort tevoren beweerd dat weinig dingen in mijn ogen onvergeeflijk waren, maar intelligent zijn en toch rechts was er beslist één van. Wat volgens haar vader bewees hoe stuitend mijn gebrek aan intelligentie was en hoe verkeerd de keuze van zijn dochter.) Maar ik hield me in, dit keer, en betaalde mijn drankjes en vervolgde mijn tocht. De nacht was nog jong. Wat zou ik mijn tijd verdoen aan jongens die opgewonden raakten van beursberichten en aan meisjes die dachten dat je een sweater om je nek moest binden in plaats van hem aan te trekken (of uit).

Ik besloot naar De String te gaan, op het Nes, om naar wat livemuziek te luisteren tot het laat genoeg was om een discotheek op te zoeken. Monika en ik mochten dan wel spoedig ouders worden, maar we hadden elkaar bezworen dat we niet in brave huismussen zouden veranderen. En vanavond wilde ik die belofte gestand doen. Een beetje drinken, een beetje dansen, een beetje naar mooie meiden kijken, een beetje flirten en ten slotte moe en dronken maar voldaan naar huis terug wankelen en naast dat warme zwangere lichaam kruipen. Dat zou ik doen – en dat zou ik ook hebben gedaan, als ik in De String niet Ellen tegen het lijf was gelopen.

Ze bloosde toen ze me zag. (‘Je bloosde toen je me zag,’ zou Ellen later zeggen.) We hadden elkaar sinds die wonderbaarlijke nacht nog maar één keer gezien en dat was in het gezelschap van Monika geweest, waarin wij beiden op ons gemak waren en waarin wat wij voor elkaar voelden (wat dat ook mocht zijn) even vanzelfsprekend was als wat wij voelden voor haar. Net als toen zag Ellen er ook nu gebruind uit, een baken van gezondheid in een zee van Hollands grauw.

Een kwartet muzikanten speelde Ierse dronkenmansliederen en ballades vol zeemansromantiek en emigrantenleed. Ik bestelde een Jameson met één klontje ijs. Ellen dronk rode wijn.

‘Hoe is het met je?’

‘Goed.’

‘Ben je hier alleen?’

‘Ja. Jij ook zo te zien.’

‘Monika is te zwanger voor zaterdagavondgezwalk. Waar ben je het laatst naar toe geweest?’

‘Naar Ecuador.’

‘Toch niet weer met… hoe heette die jongen ook alweer?’

‘Niko. Nee, met een groep. Vermoeiend. Maar leuk. En minder frustrerend dan met iemand die je liefde niet beantwoordt.’

Een stel aan een tafeltje in een hoek van het kleine zaaltje stond op om naar huis te gaan, en Ellen en ik schoven snel tussen de menigte door om de vrijgekomen stoelen in bezit te nemen. We luisterden enige tijd zwijgend naar de muziek. Toen trok Ellen me aan mijn mouw en ik boog me naar haar toe, zodat ze niet over de muziek heen hoefde te schreeuwen. Met haar mond vlak bij mijn oor, zei ze: ‘Had je ooit eerder met twee vrouwen tegelijk in bed gelegen?’

Ik lachte en schudde van nee. ‘En jij… ik bedoel?’

‘Nee.’

Weer zwegen we en toen ik even van opzij naar haar keek, zag ik dat er een glimlach om haar mond lag. Ze draaide haar hoofd naar me toe en keek me recht in mijn ogen en de glimlach werd breder.

‘Zoiets kan alleen met Monika,’ zei ze.

En ik knikte en dacht: Het is nog niet af.

(Voor overspel is altijd een excuus voorhanden. Volgens de modernste sociobiologische inzichten is de drang tot overspel zowel bij vrouwen als bij mannen genetisch verankerd: overspel, mits onontdekt, vergroot het voortplantingssucces.)

We bleven tot het einde van de set. Toen stelde ik voor ergens anders heen te gaan. Buiten nam Ellen me bij de arm en leidde me naar een mij onbekend café in een mij al even onbekende steeg. Het was er niet te druk en niet te rustig. Op het moment dat wij er binnenstapten klonk er een nummer van The Velvet Underground en de hele nacht zouden er oude hits voorbij blijven komen, van Dr. Hook and the Medicine Show en Creedence Clearwater Revival en de Rolling Stones. Het publiek leek een zorgvuldig geselecteerde dwarsdoorsnede van wat je in het Amsterdamse nachtleven zoal kon tegenkomen, wat een zeer on-Amsterdamse gemoedelijkheid met zich meebracht (geen enkele subcultuur was dominant genoeg aanwezig om zijn eigen onverdraagzame gedragscode aan anderen te kunnen opleggen). We installeerden ons aan een tafeltje op een verhoging achter in het café en Ellen bestelde een fles rode wijn en twee glazen – ook daarin onderscheidde het café zich: dat je de wijn er per fles kon bestellen, en dat je dan voor twee tientjes een meer dan redelijke rioja kreeg in plaats van een zurige corbières of een côtes-du-rhône die in de supermarkt vier gulden vijfenzeventig de liter deed.

‘Op het nieuwe leven,’ zei Ellen.

‘Op het nieuwe leven.’

‘Wat zijn de belangrijkste twee dingen die jij je kind wilt meegeven?’ vroeg ze.

Daar moest ik even over nadenken. Ik dacht zelden op zo’n concrete manier over het vaderschap na.

‘Liefde en een diep wantrouwen tegenover gevestigde opinies,’ zei ik toen.

‘Welke plek in Nederland zou je hem of haar het liefst laten zien?’

‘De Waddenzee bij laag water in de herfst, als er een slechtvalk jaagt en de zon letterlijk wordt verduisterd door wolken steltlopers.’

‘Welke muziek wil je hem laten horen?’

‘Bachs Matthäus Passion.’

‘Wat droevig!’

‘Maar ook troostrijk. En alles van Dolly Parton natuurlijk.’

‘Wat is jouw vroegste herinnering?’

‘Is dit een verhoor?’

‘Ja.’

‘Dat ik me verkleedde als prinsesje. We hadden thuis een grote rieten mand met oude kleren. Daar zat ook de sluier in die mijn moeder bij haar huwelijk droeg. Die had ik opgezet. Wat ik verder aan had weet ik niet meer. Maar ik herinner me dat ik voor de spiegel stond en dat ik mezelf heel mooi en heel bevallig vond. Volgens mijn moeder was ik toen drie.’

‘Wie was je eerste grote liefde?’

‘Jacqueline van Essen. In de derde klas van de lagere school. Een meisje met een bril en een rond gezicht met bolle wangen, zoals Beatrix die heeft op jeugdfoto’s. Ze noemde mij haar oogappel. Daar heb ik veel over nagedacht over dat woord: oogappel, oogappel. Mooi woord. Mysterieus ook. Waarom zou je iemand je oogappel noemen? Maar ik was zeer gevleid. En op slag verliefd. Heeft zeker een halfjaar geduurd, wat op die leeftijd een eeuwigheid is natuurlijk.’

Zo zaten we en praatten we tot de wijn op was. Waarna ik nog een biertje dronk en Ellen een Spa-rood.

Toen we weer buiten stonden zei ik: ‘Ik breng je naar huis.’ (‘She lives on Love Street, lingers long on Love Street,’ zong binnen Jim Morrison.)

‘Dat is toch de verkeerde kant op voor jou?’

‘Monika zou het me niet vergeven als ik haar beste vriendin midden in de nacht alleen naar huis liet gaan.’

Het was niet ver lopen naar Ellens huis. Ze woonde aan de rand van de Jordaan. En natuurlijk vroeg ze of ik nog even mee naar boven kwam om op te warmen (het vroor inmiddels flink en er was een oostenwind opgestoken die dwars door mijn jas blies, en bovendien: het was er gewoon de avond niet naar geweest om elkaar gedag te zeggen op een winderige stoep). Haar huis was klein en sober. Plankenvloeren met hier en daar een kleed of kleedje uit Azië en Latijns-Amerika. Eén enkele boekenkast vol reisboeken. Een houten boeddhabeeld op de schoorsteenmantel. Een poster met Guatemalteekse indianen aan de wand. Ze zette water op in het piepkleine keukentje en kwam toen naast me zitten op de bank. En nog voor het water kookte, kusten we elkaar. En nog voor de thee was getrokken, lagen we op de grond en gleden mijn handen over haar borsten en blies zij zachtjes in mijn oor.

Alles was vertrouwd en alles was nieuw.

We gingen naar haar slaapkamer. Ze nam de theepot en twee kopjes mee. Ze stak twee kaarsen aan. We kleedden ons uit en kropen in haar bed, dat koud was, maar snel opwarmde. We kusten en streelden en ze zei: ‘Eén keer. Niet vaker.’

En ik zei: ‘Ja, één keer.’ En we keken naar elkaar toen ik bij haar naar binnen ging en we zeiden nogmaals: ‘Eén keer.’

Daarna dronken we onze thee, dicht tegen elkaar aan, met het dekbed zo hoog mogelijk opgetrokken. En ik zei: ‘Het was nog niet af.’

En zij zei: ‘Nee.’

Maar opeens klonken onze stemmen anders. Opeens waren we niet meer zo zeker van onszelf. En toen ik mijn thee op had, trok ik snel mijn kleren aan en kuste haar gedag.

‘Doe voorzichtig,’ zei ze nog.

(Ook het geheim willen houden van overspel is genetisch bepaald, zeggen de sociobiologen. Ontdekking vergroot de kans op geweld en verlating en verkleint zo de overlevingskansen van het nageslacht. Maar volgens Dees lijden sociobiologen aan een chronisch gebrek aan kennis van de moleculaire biologie en zijn hun theorieën op drijfzand gebouwd.)

Zevenentwintig

‘Boekhouders zijn het,’ zegt Dees. ‘En nog niet eens creatieve boekhouders.’

We zitten aan ons derde glas cognac. Het onderwerp ‘de biologische vader van Bo’ (inmiddels toegespitst tot ‘Niko Neerinckx’) hebben we na Dees’ wijze woorden over leven met vragen en leven met antwoorden niet meer aangeroerd. Van het smelten van het poolijs en het aankoopbeleid van Feyenoord zijn we als vanzelf bij een van Dees’ stokpaardjes aangeland. Hij zegt: ‘Ze houden de administratie bij van een failliet wereldbeeld, zoals de rekenmeesters van het Derde Rijk keurig bleven bijhouden hoeveel zyklon-B ze gebruikten, terwijl de geallieerde bommenwerpers het halve land in puin gooiden en de Russen Berlijn binnenmarcheerden.’

Als Dees zich opwindt, begint hij altijd over de oorlog. Dat heeft hij van zijn vader. ‘Dat zit in mijn genen,’ zegt hij zelf, al weet hij als geen ander dat dat onzin is. Dat alles in onze genen zit, is de grootste populaire leugen van deze tijd – zegt Dees.

‘Die zogenaamd moderne biologen hebben een aantal aannames over hoe de wereld in elkaar steekt, en alles wat die aannames ondersteunt wordt uitentreuren onderzocht en uitgeplozen. Ze doen niet anders dan nauwgezet en wanhopig bewijzen dat hun reductionistisch-mechanistisch wereldbeeld klopt. Natuurlijk is er zo heel af en toe nog wel een of andere eigenwijs die voorstellen doet om zaken te onderzoeken die dat wereldbeeld ondergraven. Wat zeg ik: Zo nu en dan is er zelfs een gek die aan zulk onderzoek begint en er een artikel over schrijft!’

Hij neemt nog een slok van zijn cognac.

‘Dat soort artikelen plaatsen wij dus niet. Er wordt niet gevloekt in onze kerk!’

Er is geen betere remedie tegen depressie, wanhoop, neerslachtigheid en een gevoel van algehele hulpeloosheid dan een avond bomen met Dees over de toestand van de wereld in het algemeen en die van de wetenschap in het bijzonder. Dees werkt al jaren aan een boek dat gaat bewijzen dat Darwins evolutietheorie niet klopt.

‘De microbiologie gaat Darwin de genadeklap geven, let maar op!’ Dat zei hij in de tijd dat hij mij van de uitgeverij had verbannen omdat hij vond dat ik eerst maar eens het verlies van Monika moest verwerken, al zei hij dat niet zo. In die dagen zagen we elkaar uitsluitend in de kroeg, waar ik vaker kwam dan hij – en dat wil wat zeggen. Soms bracht ik Bo naar mijn ouders, die hem lieten slapen in mijn oude kamer, in mijn oude bed, waarin ik ooit één keer met Monika neukte. (Mijn ouders waren op vakantie. Wij verzorgden de post en de planten. We voelden ons twee stoute kinderen. Toen we klaar waren vroeg Monika: ‘Waar fantaseerde jij als puber over?’ En toen ik haar dat vertelde moest ze zo hard lachen dat ze in mijn bed plaste. Maar dat wisten mijn ouders allemaal niet, en Bo gelukkig ook niet.)

Meestal nam ik Bo gewoon mee naar de kroeg. Hij kon er uitstekend slapen, al had niemand dat in de gaten omdat hij zijn ogen niet meer sloot. In de kroeg had Bo nooit last van nachtmerries. Hij dronk er grote glazen melk, of appelsap uit een flesje. En hij vond dat het er lekker rook. ‘Wat stinkt het hier lekker,’ zei hij bij zijn eerste bezoek. Over meeroken hoorde je in die dagen nooit iemand – de Groene Gereformeerden moesten nog worden uitgevonden.

‘In Darwins tijd,’ zei Dees, ‘hadden ze geen idee hoe een cel er vanbinnen uitzag. Daarom kon hij makkelijk beweren dat het oog zich had ontwikkeld uit lichtgevoelige cellen. Wist hij veel wat er in een lichtgevoelige cel allemaal gebeurt – laat staan hoe dat gebeurt. Hij had niet de flauwste notie van wat er allemaal bij komt kijken om zelfs maar de simpelste functieverandering in zo’n cel tot stand te brengen, om nog maar te zwijgen van een structurele verbetering. Darwin kon niet weten dat cellen vol zitten met onreduceerbaar complexe systemen – en dat soort systemen zijn killing voor de evolutietheorie.’

(Onreduceerbaar complexe systemen, zo heeft Dees mij sindsdien meermalen uitgelegd, kunnen niet stapje voor stapje ontstaan, via kleine toevallige genetische mutaties. Ze werken, net als bijvoorbeeld een muizenval, alleen als alle onderdelen op de juiste plek zitten en op het juiste moment de juiste functie vervullen. Is één onderdeel niet voorhanden, of doet het niet wat het moet doen, dan werkt het hele systeem niet – en is daarmee een nutteloze adaptatie, die onder druk van de natuurlijke selectie weer zal verdwijnen.)

‘Elke moleculair-bioloog,’ vervolgde Dees, ‘weet tegenwoordig dat de overgrote meerderheid van de systemen die hij bestudeert onreduceerbaar complex is. En dus dat het fundament onder de hele hedendaagse biologie zo rot is als een mispel. Alleen: hij durft het tegen niemand te zeggen. Want dan dondert het hele neodarwinistische kaartenhuis in elkaar!’

Dees dronk in die dagen marguerita’s, wat iets te maken had met een vakantieliefde. Ik dronk rode wijn. In de roes van rode wijn wordt verdriet tegelijkertijd groter en draaglijker. Ik kon naar Dees zitten luisteren en ondertussen kon mijn verdriet om Monika’s dood zo groot worden dat het hele café erdoor werd gevuld. Dan was het alsof het rumoer, de stemmen, de muziek mij bereikten door een muur van wattenbollen (alleen de stem van Dees bleef helder, ieder woord van zijn opgewonden betoog drong scherp en duidelijk tot mij door, zodat ik het jaren later nog vrijwel letterlijk kon reproduceren – tot Dees’ verbijstering). Tegelijkertijd was het alsof ik niet langer op die stoel zat, aan dat tafeltje tegenover hem, met mijn zoon van drie op schoot, maar door de ruimte zweefde, door de sigarettenrook en de stank van verschaald bier, bezwete lichamen, goedkope parfum, en vanuit de hoogte neerkeek op het krioelen, als een vogel, een dode ziel, God. En om mij heen dijde mijn verdriet steeds verder uit, vulde de stad, het land, de stratosfeer. Op zulke momenten meende ik te weten wat Bo droomde als hij van de wereld viel.

‘Ik zeg je,’ zei Dees, ‘Hitlers ideeën over de rassen waren beter onderbouwd dan Darwins evolutietheorie.’

Daar dronken we op en we bestelden nog een marguerita en een karafje rode wijn. En ik zei: ‘Heb je dat gehoord, Bo? Zoek niet naar dat wat je bestaande ideeën bevestigt, maar naar dat wat ze onderuitschopt. Aldus sprak ome Dees.’

Maar Bo had niets gehoord. Bo sliep met wijdopen ogen. En nu, tien jaar later, zit ik opnieuw met Dees in de kroeg, en praten we weer over theorieën die niet kloppen en wereldbeelden die tegen beter weten in in stand worden gehouden, en ik denk: de mens is niet in staat tot leren.

Achtentwintig

Uit onderzoek blijkt dat mensen die op kraamvisite komen veel vaker zeggen dat het kind op de vader lijkt dan op de moeder. De verklaring die de onderzoekers hiervoor geven is dat de visite onbewust probeert de vader gerust te stellen.

Natuurlijk zijn er ook gevallen waarin de baby werkelijk als twee druppels water op de vader lijkt. De gelijkenis tussen George Bush junior en zijn beroemde vader is zo groot dat je je afvraagt of mevrouw Bush er überhaupt aan te pas is gekomen, of dat hier sprake is van de eerste geslaagde menselijke kloon. En dat Martijn Krabbé een zoon is van Jeroen, ook dat lijdt geen twijfel en gun je ze beiden. Maar als Jordi geen Cruijff had geheten, wie had in hem dan de zoon van de grootste voetballer aller tijden gezien? En wie zou, enkel op grond van het uiterlijk, Claus von Amsberg hebben aangewezen als de natuurlijke vader van Willem-Alexander van Oranje-Nassau? Alex lijkt toch vooral op zijn moeder. Net als Bo, de oudste zoon van Niko en Anke Neerinckx. Terwijl Bo, de enige zoon van Monika Paradies zaliger, evenveel (of even weinig) op zijn moeder lijkt als op de man die hij zijn vader noemt, maar die het niet is.

Lijkt Bo dan op Niko Neerinckx? Nee. Althans: niet op de foto die ik van Niko Neerinckx heb gezien. En niet op de herinnering die ik aan hem bewaar, al is die vaag en ongetwijfeld onbetrouwbaar. Maar zegt dat iets? Kunnen we op grond van het gebrek aan gelijkenis tussen vader en zoon conclusies trekken over het liefdesleven van mevrouw Cruijff of dat van de koningin?

Voor wie op zoek is naar de vader van zijn zoon is uiterlijke gelijkenis een zeer onbetrouwbaar richtsnoer. Een DNA-test zou wellicht uitsluitsel kunnen geven, maar ik geloof niet dat ik het aandurf om daarop aan te sturen. Dees heeft, zoals zo vaak, gelijk: niemand garandeert mij dat het makkelijker is te leven met de antwoorden dan met de vragen. Ik zal Niko Neerinckx daarom niet met mijn bevindingen confronteren.

Maar de kans om nog even in zijn privéleven te blijven spitten laat ik mij niet ontnemen!

Noem het wraakzucht, of noem het perversie, maar toen Anke en ik die middag vergeefs naar de verzonnen brief hadden gezocht in de spleet tussen de zolderbalken, en toen we de foto’s hadden bekeken en zij zei dat ze de kinderen van school moest halen, toen ik opstond en mijn jas aantrok, en bij de deur stond en me naar haar omdraaide, toen keek ze me aan met een blik die tegelijk onschuldig en doortrapt was (omdat het een jongemeis-jesblik was in een vrouw van vijfendertig) en ze zei: ‘Als je nog eens in de buurt bent, kom dan gerust nog eens langs. Ik vond het gezellig.’

En ik zei: ‘Dat zal ik doen.’

De eenzame huisvrouw die de glazenwasser, de loodgieter of de postbesteller het bed in sleurt is het grootste cliché uit de mythologie van de moderne seksualiteit. Maar dat het tot zo’n cliché kon uitgroeien, zo verzekeren ons de seksuologen, is het rechtstreekse gevolg van de alledaagse praktijk van ons liefdesleven, en die is weer het rechtstreekse gevolg van onze zelfzuchtige genen. Een man met een goede betrekking bij een verzekeringsmaatschappij mag dan de stabiliteit bieden die historisch gezien een van de belangrijkste factoren is voor het al dan niet succesvol grootbrengen van nageslacht, zo’n man is verder vermoedelijk geen winnaar. Hij kan fysiek niet op tegen de mannen van het buitenleven, de mannen die hun brood verdienen met hun lijf en hun handen in plaats van met hun hoofd (of met overheadprojectoren, spreadsheets, computerprogramma’s, videocamera’s en monitoren).

Glazenwassers, loodgieters en postbestellers vormen de ideale partij voor een goede spermaoorlog, niet in de laatste plaats omdat de kans op ontdekking minimaal is.

En hoe past Erik Aldenbos, het alter ego waarmee ik het leven en huis van Anke Neerinckx ben binnengedrongen, hierin? Wil Anke Neerinckx met hem naar bed? Sturen haar genen haar op het pad van overspel en bedrog, of herkennen ze in hem, kinderloos tenslotte, onmiddellijk een inferieure spermadonor en blijft zij daardoor van ieder lustgevoel voor hem verstoken?

Ik had me vooraf niet gerealiseerd hoe prettig het is om opeens over een tweede identiteit te beschikken. Om even niet meer Armin Minderhout te hoeven zijn, met een dode, overspelige geliefde, en een kind dat niet van hem is, en een vrouw die wel met hem wil trouwen maar bij wie hij nooit meer voor nageslacht zal zorgen. Erik Aldenbos is het goedkope alternatief voor het boeken van een enkele reis naar de andere kant van de wereld. (Ook die gedachte, om een reis te boeken naar de andere kant van de wereld, is bij me opgekomen sinds ik voor het eerst de woorden ‘syndroom van Klinefelter’ hoorde.)

Op een zonnige voorjaarsdag, vlak voor het middaguur, staat Erik Aldenbos weer bij Anke Neerinckx op de stoep. Onder zijn arm heeft hij een houten kistje met daarin twee flessen van een bijzonder goede witte bordeaux: de Chateaux Anniche 1992. Een stevige fijndroge wijn, eerder floraal dan fruitig, en met een stuivend bouquet dat te danken is aan de gebruikte sauvignondruif Dit keer heeft hij vooraf gebeld. Of het schikte. (Of haar echtgenoot niet thuis was.) Het schikte. (Hij is niet thuis.)

Ze doet open in een lichte zomerse broek en een wijdvallend T-shirt. Huiselijk, gemakkelijk, maar toch ook: over nagedacht, zorgvuldig bij elkaar gezocht. Het zachte blauw van het shirt kleurt goed bij haar ogen. Ze draagt linnen schoenen die het midden houden tussen espadrilles en sloffen. Ze is een huisvrouw, maar wel een huisvrouw van de wereld. Ik overhandig haar het kistje met de wijn en denk: dit is een B-film. En B-films lopen wel altijd goed af, maar zelf haal ik zelden het einde.

Ze heeft de tafel gedekt, met zwarte kunststof placemats, ruwe aardewerken borden en een zwaar roestvrijstalen bestek dat zeer nadrukkelijk is vormgegeven. De wijnglazen staan op helblauwe voeten. Boven ons hoofd tikt aan de geel gesauste muur een oude stationsklok.

‘Proost,’ zegt zij als de roomboter op tafel is gezet, en de verse zalm, en de kappertjes, en de olijven, de chorizo en de ciabatta, het schaaltje met de zwartebessenjam met het zilveren lepeltje uit de erfenis van schoonmama, en natuurlijk de verse croissantjes.

‘Op het goede leven.’

‘Op living on the edge at home.’ En we klinken en drinken en lachen en eten en de zon schijnt naar binnen en boven onze hoofden tikt de klok en zij wil weten wie ik nu eigenlijk ben en zelf ben ik zo langzamerhand ook wel nieuwsgierig en dus begin ik aan de ongewisse weg van waarheid, leugens en verdichting die moet leiden naar het antwoord op de vragen: wie is Erik Aldenbos en neukt hij straks met Anke Neerinckx?

‘Wat doe je voor de kost?’ vraagt zij.

‘Ik ben freelance redacteur bij een wetenschappelijke uitgeverij.’

‘Ben je getrouwd, verloofd, gescheiden, alleen?’

‘Alleen.’

‘Waarom?’

‘Waarom niet?’

‘Omdat het leuker is met z’n tweetjes dan alleen.’

‘Ja?’

‘Denk jij van niet?’

‘Niet per se. Het hangt ervan af.’

‘Waarvan af?’

‘Van de ander, om te beginnen. Ik bedoel: die ander moet het waard zijn.’

‘Wat waard zijn?’

‘Het waard zijn om er veel voor op te geven.’

‘Moet je dan veel opgeven?’

‘Dat kan ik beter aan jou vragen. Heb je veel moeten opgeven?’

‘Ja,’ zegt ze.

‘En nu ga je zeggen dat je er ook veel voor terugkrijgt,’ zeg ik.

‘Inderdaad.’ En ze lacht en ze neemt een hap van haar croissant, en er blijft een beetje jam achter op haar bovenlip en die likt ze even later weg met het puntje van haar tong en daarna neemt ze een slok wijn en vraagt: ‘Heb je ooit genoeg van iemand gehouden om er je leven mee te willen delen?’

‘Ja.’

‘En wat ging er mis?’

‘Ze ging ervandoor met een ander.’

‘Weet je,’ zegt ze met een plotselinge felheid. ‘Toen ik achttien was, wist ik één ding zeker: ik wil nooit vervallen in de clichés waarin al die andere mensen om mij heen vervallen zijn. En zie me nu eens zitten.’

‘Hoe ben je je man tegengekomen?’

‘Ik was op reis. Hij was de reisleider. Heel cliché!’ Ze lacht een spottend lachje.

‘Je was met je toenmalige vriend,’ zeg ik. ‘Jullie wilden jullie relatie redden door samen op reis te gaan.’

Ze kijkt me vol verbazing aan. Schatert het dan uit. ‘Ja, precies! Precies! Mijn God, is het zo voorspelbaar? O, wat erg!’

‘Geeft niks,’ zeg ik. ‘Dat je op je achttiende absoluut zeker weet dat je nooit wilt worden als al die suffe andere mensen is net zo’n cliché als dat je later toch zo wordt. Wat popidolen over de liefde hebben te melden is net zo leeg als het huwelijk van de ouders van de gemiddelde tiener – alleen: die tiener weet dat nog niet.’

‘Maar wat moeten we dan? Ik bedoel: wat moeten we als we daar eenmaal achter zijn gekomen? Moeten we de liefde dan maar opgeven, afschrijven, bij het oud vuil zetten?’

‘We moeten hem opnieuw uitvinden,’ zeg ik en ik heb geen idee wat ik daarmee zou kunnen bedoelen.

‘Wat bedoel je daarmee?’

‘Er is de liefde van onze ouders, of althans: het beeld van de liefde van ouders zoals hun kinderen dat hebben en dat van alle tijden is. Dat is een liefde die gebaseerd is op afspraken, op een praktische drang tot overleven. Het is een liefde die in de ogen van de jongeren de naam liefde niet mag dragen. Het is een pragmatische liefde en daarmee op zijn best een halve liefde. En dan is er de liefde van de jeugd: de onvoorwaardelijke liefde, de grootse, meeslepende liefde, de liefde die alles verteert als een vuur, de liefde die wordt bezongen in honderdduizend nummer één-hits. Maar ook dat is op zijn best maar een halve liefde, omdat het een utopische liefde is. En utopieën die werkelijkheid worden, verkeren onmiddellijk in hun tegendeel. Zoals ook grote meeslepende liefdes, wanneer zij een bestendige werkelijkheid worden, steevast veranderen in een hel. Zie Pinter. Daarom kunnen romantische helden slechts op één manier overleven: door jong te sterven. Als Romeo en Julia de kans hadden gekregen te trouwen, zouden zij nooit een plaats hebben gekregen in de wereldliteratuur. Of het moet in Who’s afraid of Virginia Woolf? zijn geweest.’

‘Dus?’

‘Dus?’

‘Ja. Je zei dat we de liefde opnieuw moesten uitvinden. Maar hoe moet dat dan?’

‘De liefde van de ouders en de liefde van de jeugd hebben één ding gemeen,’ zeg ik, zonder dat ik weet wat er komen gaat. ‘Ze zijn beide zelfzuchtig. Misschien is de liefde die we moeten ontdekken wel de liefde die niet meer zelf-gericht is. Misschien ziet liefde er wel heel anders uit dan wij denken. Misschien komt zij helemaal niet uit onszelf voort. Niet uit ons hart, zoals de romantici geloven, noch uit ons brein, zoals de rationalisten denken, noch uit onze genen, zoals de biologen beweren. Misschien is liefde niets anders dan dat wat leven geeft. En daar kun je deel aan hebben, of je ervoor afsluiten. Dat kun je bevorderen of bestrijden. Maar misschien is dit ook wel allemaal wartaal.’

(‘God is liefde,’ zei ik tegen Bo toen hij nog heel klein was, ‘en liefde dat is God.’ Maar later, toen Monika dood was en toen ik hem had verteld van de Donkere Kamer van God in het Huis van het Weten, toen kwam hij op een middag uit school en vroeg: ‘Volgens een jongen uit mijn klas is God een grote straal van licht, zoiets als de zon maar dan anders. En als je iets verkeerds doet wordt hij boos en dan dondert hij, net als bij een onweer. Is dat waar?’ En ik zei: ‘Nee, dat is niet waar.’ En hij vroeg: ‘Hoe zit het dan?’ En ik zei: ‘We kunnen God niet kennen. God is een onoplosbaar mysterie.’ En dat geldt ook voor de liefde.)

Is Erik Aldenbos met Anke Neerinckx naar bed geweest?

Nee.

Had dat gekund?

Ja, zegt Erik Aldenbos niet gehinderd door de zelfrelativering die het onvermijdelijke gevolg is van de ontdekking dat je eigen kind je kind niet is.

Zou het de ultieme wraak zijn geweest om te neuken met de vrouw van de man die je vrouw neukte?

Nee. De ultieme wraak is om het niet te doen, terwijl het wel had gekund. (Houd ik mezelf voor in de trein op weg terug naar Amsterdam. Veel langer lukt niet.)

Negenentwintig

‘Was Niko Neerinckx op de begrafenis?’

‘Och Armin, denk je nou nog steeds dat hij het heeft gedaan?’

‘Ik vraag alleen of hij op de begrafenis was.’

‘Ja natuurlijk. Iedereen van De Kleine Wereld was er.’

Dat is waar. Ze waren er allemaal. Op twee reisleiders na die in Afrika zaten. Monika had kort daarvoor haar laatste reis gemaakt. Ze zou binnen enkele weken aan een nieuwe baan beginnen.

Ik had zelf naar De Kleine Wereld gebeld op de dag dat Monika was overleden. Die middag zouden twee collega’s langskomen in het ziekenhuis. Ik belde om te zeggen dat dat niet meer nodig was. De vele telefoongesprekken die ik in die paar dagen heb gevoerd staan me allemaal nog helder voor de geest. Het was alsof ik mezelf voor alle andere indrukken afsloot en alleen die gesprekken registreerde, met pijnlijke precisie. Wat de meeste indruk op mij maakte waren de stiltes aan de andere kant van de lijn, elke keer als ik zei wat er gebeurd was.

‘Jullie hoeven niet meer te komen. Monika is vanochtend overleden.’

Stilte.

‘Gistermiddag was ze nog even bij kennis. Ze zei: Ik ga dood. Het spijt me. Ze is niet meer wakker geworden.’

Stilte.

‘Monika is dood.’

Stilte.

‘Ze zuchtte nog een keer. Heel diep. Toen was het afgelopen.’

Stilte.

Elke keer koos ik andere woorden, maar elke keer was de reactie hetzelfde. Behalve bij Monika’s moeder. Die legde meteen de hoorn op de haak.

Mijn moeder was heel lang stil. Begon toen zacht te snikken. ‘O Armin! O Armin! O Armin!’ Mijn vader kwam aan de lijn. ‘Zeg dat het niet waar is!’ ‘Het is waar.’ ‘O God!’ ‘O God! O God!’

Er werd veel gehuild aan de andere kant van de lijn.

Maar huilen kon ik niet.

Zelfs niet bij het ‘Erbarme dich’ uit de Matthäus Passion, dat in de aula klonk na Dolly Partons ‘I will always love you’, en dat tot veel ingehouden gesnik en gesnotter leidde. (Nog kan Ellen Bachs mooiste aria niet met droge ogen aanhoren. Dan zitten wij samen op de bank en als Petrus voor de derde keer zijn meester heeft verloochend en de evangelist verhaalt hoe de haan kraait en hoe de laffe discipel zich de woorden van Jezus herinnert – ‘Ehe der Hahn krähen wird, wirst du mich dreimal verleugnen’ en hoe hij heen gaat en bitter weent, dan pak ik haar hand en streel die en streel die en streel die tot het voorbij is en het koor ons beiden troost:

Bin ich gleich von dir gewichen, stell’ ich mich doch wieder ein;
Hat uns doch dein Sohn verglichen durch sein Angst und Todespein
Ich verleugne nicht die Schuld, aber deine Gnad’ und Huld’
Ist viel grösser als die Sünde, die ich stets in mir befinde

Je hoeft voor Bach niet te geloven. Een hart hebben dat niet versteend is, is genoeg.

‘Niko Neerinckx heeft een zoon die Bo heet.’

‘Wat bedoel je?’

‘Precies wat ik zeg: Niko Neerinckx’ oudste zoon heet Bo.’

‘Niko Neerinckx is niet de vader van Bo, Armin.’

‘Hij heeft een zoon van acht die Bo heet. En hij bewaart een foto van Monika in zijn familiealbum.’

‘Waar heb je het over? Hoe kom je daarbij? Hoe weet je dat allemaal?’

‘Ik ben op bezoek geweest bij zijn vrouw. Anke heet ze. Anke Neerinckx.’

‘Bij zijn vrouw? Wanneer? Waar ben je in godsnaam mee bezig Armin?’

‘Met het vinden van antwoorden. Ik ben ook bij Robbert geweest, Robbert Hubeek, met wie Monika was voordat ze mij ontmoette. Hij is het in ieder geval niet. En haar huisarts ook niet.’

‘Haar huisarts? Je verdacht haar huisarts?!’ Ellen schiet in de lach.

‘Zo gek is dat niet.’

‘Maar hij was het niet?’

‘Nee.’

‘Wat heb je hem dan gevraagd? Hoe heb je dat in hemelsnaam aangepakt? Bent u de vader van mijn zoon?’

‘Precies. En hij was het niet. Ik heb ook nog gevraagd of zij hem misschien in vertrouwen had genomen. Of ze ooit iets had gezegd, over een ander. Maar dat was niet zo.’

‘En nu weet je opeens zeker dat het Niko Neerinckx is.’

‘Ja. Niko Neerinckx is de vader van Bo. Van twee Bo’s om precies te zijn.’

‘Mijn God, Armin, en dat heb je tegen zijn vrouw gezegd?’

‘Nee. Nog niet.’

‘Dat zou ik ook maar niet doen. Hij is het niet, Armin. Monika had niks met Niko. Ze zag niets in die jongen. Dat weet ik heel erg zeker.’

‘Kom nou, Ellen! Als jij niet weet wie het wel is, als jij nooit vermoed hebt dat Monika überhaupt ooit vreemd is gegaan, wie ben jij dan om mij te vertellen voor wie ze wel of niet viel? Wat weet je dan van haar, Ellen?’

‘Armin, niet doen. Het is niet waar.’

‘Geef me dan een goede reden waarom ik je moet geloven. Eén goede reden! Weet je misschien toch iets wat ik niet weet? Nee? Nou dan! Waarom moest Niko zijn zoon zo nodig Bo noemen, terwijl zijn vrouw het een rare naam vond? Leg me dat dan eens uit, Ellen, als je het allemaal zo goed weet! Is dat niet al te toevallig? Nou?’

‘Niet doen Armin.’

‘Nou? Geef dan eens antwoord? Je wilt gewoon niet geloven dat Monika zoiets gedaan kan hebben. Dat ze geneukt kan hebben met de jongen op wie jij zo hopeloos verliefd was. Dat breekt je hart. Maar godverdomme, Ellen, wat denk je dat er met mijn hart is gebeurd? Ik kan me niet verschuilen voor de waarheid, ik kan niet wegkruipen zoals jij. Ik kan mijn ogen niet sluiten! Jij weet niet wat het is om na dertien jaar je zoon te verliezen. Jij weet niet wat dat is, de liefde van een ouder voor een kind. O God, Ellen, niet doen! Niet doen! Niet nu! Jezus Christus!’

Ik heb haar alleen gelaten met haar tranen. Ik ben naar buiten gegaan. De regen ingelopen. Door de straat waar wij wonen liep vroeger een goederenspoor. Wagonladingen koffie en cacao en gekoelde karkassen uit het slachthuis kwamen hier voorbij. Nu zie je er vooral verhuiswagens vol Ikea-meubels van de jonge, ambitieuze stellen die de wijk gebruiken als tussenstop op weg naar de onvermijdelijke eengezinswoning. Wij wonen in de restanten van een glorierijk verleden, tussen mensen vol dromen over de toekomst. Nog niet zo lang geleden vond ik dat geruststellend.

Ik heb gelopen tot mijn voeten pijn deden. Toen ben ik naar huis teruggegaan. Ellen zat nog in de kamer op de bank. Maar ik ben naar bed gegaan zonder iets te zeggen. Ik ben als een blok in slaap gevallen. Ik droomde dat ik neukte met Anke Neerinckx en dat Ellen toekeek en dat ze huilde en huilde en huilde en toch ging ik door totdat Anke schreeuwend klaarkwam. ’s Ochtends had ik een verschrikkelijke hoofdpijn. ’s Ochtends was de plek naast me koud en leeg.

Ik loop naar Bo’s kamer. Hij slaapt nog, maar als ik op de rand van zijn bed ga zitten wordt hij wakker.

‘Wat is er?’

‘Niks. Ellen en ik hebben ruzie gehad.’

Hij kijkt me aan met ogen waar de slaap nog niet uit is verdwenen. ‘Erg?’

‘Ik weet het niet. Nee. Het komt wel weer goed. Het komt altijd goed.’

Maar dat gelooft Bo niet. Dat gelooft hij niet meer sinds hij drie was en zijn moeder verloor. Hij is bezorgd. Hij kijkt me niet aan. Gaat op de rand van zijn bed zitten. Hij wordt groot, denk ik. Hij begint mannenharen op zijn kuiten te krijgen. En plotseling slaat de paniek me om het hart. Ik kan niet zonder hem! Ik mag hem nooit verliezen! Ze mogen me hem niet afnemen! Ze. Ze? Wie?

‘Je bent de laatste tijd… anders,’ zegt hij. ‘Afwezig.’ Hij kijkt me nog altijd niet aan. Ik volg zijn blik. Hij kijkt naar een schildhagedis die roerloos op een steen zit, zijn kop naar het bleke ochtendlicht gekeerd dat door het raam naar binnen valt. Bo heeft het geduld van zijn favoriete huisdieren. Zoals de hagedissen wachten op het moment waarop een vlieg zijn voorzichtigheid verliest, zo kan Bo wachten op het moment waarop ik mijn schild laat zakken.

‘Ja,’ zeg ik. ‘Die uitslag uit het ziekenhuis heeft me meer aangegrepen dan ik had verwacht.’ Ik minacht mezelf omdat ik tegen hem lieg – moet liegen. ‘Misschien,’ zeg ik, ‘moeten we er weer eens samen op uit, jij en ik.’

Hij kijkt me aan. ‘Wij tweetjes? En Ellen dan?’

‘Ellen redt zich wel. Zij heeft toch ook het nodige om over na te denken. En ze zal blij zijn dat ze me even kwijt is.’

‘Ja,’ zegt hij. En dan, na een lange stilte, heel bedachtzaam: ‘Ja, dat is zo.’

De hagedis draait zijn kop een heel klein stukje meer naar het licht. Dan bevriest hij weer.

‘Waar zullen we naar toe?’ vraagt hij.

‘Hoe lang gaan we?’

‘Een lang weekend?’

‘De Waddeneilanden?’

‘Welke?’

‘Ameland?’

‘Dat is goed.’

‘Armin is gek,’ had ze op Ameland in het zand geschreven.

‘Wat staat daar?’ vroeg Bo. Hij was net drie geworden. Hij stelde de hele dag vragen. Ik vertelde hem wat zijn moeder over zijn vader beweerde. Hij was het hartgrondig met haar eens.

‘Armin is gek! Armin is gek!’ riep hij. En ik dreigde hem op te voeren aan de meeuwen, hem in de branding te gooien, hem in te graven in het natte zand. En hij krijste en lachte en rende van mij weg, op zijn kleine laarsjes. En de zee kwam en waste de letters weg. En opeens betrok zijn gezicht.

‘Wat is er Bo?’ vroeg Monika.

Maar daar gaf hij geen antwoord op. Hij pakte haar hand en samen liepen ze terug naar de duinen. En ik keek ze na, terwijl het water om mijn enkels spoelde en ik dacht: Ik ben volmaakt gelukkig.

Dertig

Ik sta met Bo op de dijk bij Enkhuizen. Het water van het IJsselmeer is een diep donkergroen. De wind zet er witte koppen op. Wolken werpen donkere schaduwen die met grote snelheid over het water glijden. Aan de overkant zien we de Friese kust en de toren van Stavoren.

Bo pakt de verrekijker en kijkt. De wind doet hem bijna zijn evenwicht verliezen.

‘Kom,’ zeg ik. We lopen de dijk af naar waar het water tegen het zwarte basalt klotst. De dijk beschermt ons nu tegen de hevigste wind. Opnieuw zet Bo de kijker aan zijn ogen.

‘Er rijdt een blauwe auto over de dijk,’ zegt hij.

‘Welk merk?’

Maar dat kan hij niet zien.

Hij heeft grote rode vlekken op zijn wangen en als hij mij de kijker geeft schitteren zijn ogen. Hij lacht een hoge giechellach. ‘Hihi! Hihihi!’

Een vlucht aalscholvers komt laag over het water onze kant op. In de kijker hebben ze zichtbaar moeite met de wind.

‘Kijk Bo,’ roep ik, ‘aalscholvers!’

Maar Bo is al van mij weggelopen. Hij zit gehurkt op het basalt en peutert met zijn smalle jongensvingers iets tussen de stenen vandaan. Zo gaat het al jaren: ik kijk naar de vogels in de lucht, Bo kijkt naar wat er kruipt tussen zijn voeten. Om te zien wat er in de wereld vóór ons gebeurt hebben we anderen nodig, zoals blinden een geleidehond.
Thuis had ik het hem uitgelegd, aan de keukentafel. Op een vel papier tekende ik met een passer een cirkel. ‘Stel dat dit de aarde is,’ zei ik, ‘dan is dat de noordpool, dit de zuidpool en dit de evenaar,’ en ik zette een N bij het topje van de cirkel, een Z aan de onderkant, en deelde de cirkel met een horizontale lijn precies doormidden.

‘Volgens de geleerden is de afstand van het middelpunt van de aarde tot de rand ongeveer dertienduizend kilometer. Die afstand heet de straal. Maar je hebt er natuurlijk meer aan om te weten hoe groot de afstand is van bijvoorbeeld de noordpool tot de evenaar. Om die te berekenen heb je een formule nodig die volgens de geleerden is ontdekt door Pythagoras, een oude Griekse wijsgeer. Die formule luidt: de omtrek van een cirkel is gelijk aan de straal maal het getal pi. En wat is het getal pi? Pi is een letter in het Griekse alfabet, zeg maar onze p. Maar pi is ook een getal met heel veel cijfers achter de komma en dat ongeveer gelijk is aan 3,142.’

‘O,’ zei Bo.

‘Als dus de omtrek van een cirkel gelijk is aan de straal maal pi, dan kunnen we eenvoudig de afstand van de noordpool tot de evenaar berekenen. Die is dan namelijk dertienduizend maal 3,142 gedeeld door vier.’ Ik pakte de rekenmachine erbij en liet Bo de berekening uitvoeren.

‘De afstand van de noordpool tot de evenaar,’ zei hij met een gewichtige stem, ‘is tienduizendtweehonderdelf-komma-vijf kilometer.’

‘Mooi zo,’ vervolgde ik. ‘Tenminste, als Pythagoras gelijk had. Laten we dat even controleren.’ Uit de kast pakte ik een bolletje paktouw en knipte er een stuk van af. ‘Leg dat eens zo precies mogelijk over de lijn van de cirkel heen.’

Met het puntje van zijn tong uit de mond deed Bo wat ik van hem vroeg. Met een lineaal maten we vervolgens de lengte van het stuk touw op dat nodig was geweest om de cirkel in zijn geheel te omvatten. Daarna maten we de straal van de cirkel.

‘Nu delen we de gemeten omtrek door het getal pi, ofwel 3,142. Wat is de uitkomst?’

‘Die is precies even groot als de straal van de cirkel!’ riep Bo verheugd.

We tekenden nog twee cirkels, op nieuwe vellen papier, van andere afmetingen. En weer maten we met het touw de omtrek en de straal. En nogmaals tikte Bo de uitkomsten in op de rekenmachine en voerde de berekeningen uit. En elke keer klopte de uitkomst als een bus.

‘Daarom werd pi een heilig getal genoemd,’ zei ik. ‘Omdat het de mens op wonderbaarlijke wijze in staat stelt de omtrek van een cirkel te voorspellen op grond van kennis over de straal. En dat is lang niet alles. Het getal pi zit verscholen in allerlei natuurlijke fenomenen. In de getalsverhoudingen tussen noten in de muziek bijvoorbeeld. En zelfs in de verhouding tussen de afstanden tussen nieuwe bladeren aan een jonge tak van een boom. Maar dat zul je allemaal nog wel ontdekken te zijner tijd. Nu gaan we ons met iets heel anders bezighouden.’

Ik schonk wat te drinken voor ons in. Een glas cola voor Bo, een glas whisky voor mezelf.

‘We weten nu dus dat als je van de noordpool naar de evenaar zou lopen, dat je dan tienduizend kilometer aflegt. En als we nu de noordpool beschouwen als het hoogste punt van de aardbol, hoeveel kilometer daal je dan, relatief gezien, in hoogte?’

‘Dertienduizend kilometer!’

‘Precies! Maar nu komt het moeilijkste gedeelte. Als we jou hier op de noordpool zetten (ik tekende een klein poppetje naast de N) dan lijkt het in het begin alsof de aarde nauwelijks omlaag kromt, maar hoe verder je vervolgens komt, hoe sneller het verval, totdat je ten slotte bij de evenaar vrijwel loodrecht omlaag loopt. Dat is wat geleerden het “boltheoretisch verval” noemen. Het uitrekenen van dat boltheoretisch verval is erg ingewikkeld, maar de uitkomst is precies even voorspelbaar als de omtrek van een cirkel waarvan de straal bekend is – je gebruikt alleen een andere formule. Volgens de wetenschappers die die berekeningen hebben uitgevoerd is het hier op aarde zo dat een punt dat zich bijvoorbeeld acht kilometer bij jou vandaan bevindt, relatief gezien ongeveer vier meter lager ligt. Vandaar, zeggen zij, dat je een schip dat op zee van jou weg vaart, langzaam achter de horizon kunt zien verdwijnen. Het lijkt alsof het schip in de golven verdwijnt, net zoals de oude Grieken dachten dat de zon elke avond achter de westelijke rand van de aarde verdween. Daar zou dan een grote wagen klaarstaan, met vurige paarden ervoor die de zon ’s nachts snel naar de andere kant van de wereld brachten, zodat hij ’s ochtends in het oosten weer op kon gaan.’

‘Maar in het echt,’ zei Bo, ‘draait de aarde als een bolletje in de rondte, en verdwijnt het schip niet in de golven en gaat de zon helemaal niet echt omlaag of omhoog.’

‘Precies!’

Bo nam een slok van zijn cola en zei toen: ‘Is dat alles wat je me wilde leren, vanavond? Ik wist toch allang dat de aarde een bol was. En dat schepen aan de horizon niet zinken, maar wegzakken doordat de zee net als het land krom loopt.’

‘Ik was ook nog niet klaar,’ zei ik. ‘Er is namelijk een probleempje. Het boltheoretisch verval neemt namelijk toe naarmate de afstand groter wordt, zoals je aan de hand van onze cirkel makkelijk kunt zien. Waar het verval bij acht kilometer maar vier meter is, bedraagt het bij zestien kilometer geen acht maar al twintig meter. En bij twintig kilometer zelfs vijfendertig meter. Met andere woorden: op een afstand van twintig kilometer moet het volgens de berekeningen die uitgaan van een bolle aarde onmogelijk zijn om een dijk, een huis, of zelfs een kerktoren te zien liggen. Nu zullen we morgen eens de proef op de som nemen. Wil je je atlas even pakken?’

Bo gleed van zijn stoel en rende naar zijn kamer. Hij hoefde niet eens het licht aan te knippen om de atlas te vinden.

‘Pak de kaart van Nederland er eens bij. Zie je Enkhuizen liggen? En Stavoren?’

Bo wees de twee stadjes aan op de kaart.

‘Hoe groot is de afstand tussen die twee plaatsen?’ Met behulp van lineaal en schaal had Bo de afstand in een mum van tijd uitgerekend.

‘Iets meer dan twintig kilometer.’

‘Goed, dan moet het boltheoretisch verval dus iets meer dan vijfendertig meter zijn. En dan moet je zelfs van boven op de dijk in Enkhuizen Stavoren niet kunnen zien liggen. Morgen rijden we naar Enkhuizen om te zien of de theorie klopt met de praktijk.’

‘Papa, is de aarde dan plat?’ vraagt Bo in de auto op weg terug naar huis.

‘Dat lijkt me niet, Bo. Iedereen is het er tenslotte over eens dat de aarde een bol is. Of bijna iedereen. En op foto’s uit de ruimte kun je dat ook zien. Maar wat je goed moet onthouden, is dat de mensen heel veel denken te weten, maar dat ze vooral veel geloven. Op school wordt je geleerd dat de aarde bol is, en daarom zegt iedereen te weten dat dat zo is. Ik heb ooit aan mijn aardrijkskundeleraar gevraagd hoe het kan dat je in Enkhuizen de dijk van Stavoren kunt zien liggen. Maar Armin, zei hij, dat is heel eenvoudig. Hij begon met een simpele tekening op het bord. Het was aan het begin van het lesuur. Aan het eind van het uur stond het hele bord vol berekeningen. De leraar had een knalrood hoofd en het zweet liep in straaltjes langs zijn gezicht, maar hij had nog altijd geen antwoord gegeven op mijn vraag. Twee dagen later liep ik hem op de gang tegen het lijf. Ah, Armin Minderhout, zei hij. Over de dijk bij Stavoren. Ik heb daar nog eens over nagedacht en het antwoord is natuurlijk dat je die dijk vanaf Enkhuizen kunt zien door spiegelingen in de luchtlaag. Het is in feite een fata morgana. Een beetje dom van me dat ik daar niet eerder aan had gedacht, maar nu kun je in ieder geval weer gerustgesteld zijn: neem nu maar van mij aan dat de aarde heus een bol is, en niet plat, zoals jij even scheen te geloven. Dat is wat de mensen doen: ze nemen aan dat dingen kloppen omdat de een of andere autoriteit het hun gezegd heeft, en omdat anderen ook zeggen dat het klopt. Of het ook écht klopt, of de dingen zijn zoals we geloven dat ze zijn, dat weten de meeste mensen helemaal niet. Dat mag je nooit vergeten.’

Eenendertig

Mijn vader is dood.

De telefoon ging.

‘Spreek ik met meneer Minderhout? Meneer Minderhout, uw vader is dood.’

Het is mijn vaders buurman, een gepensioneerde ambtenaar van de Rijksbelastingen, die in ruil voor een goede fles wijn elk jaar mijn vaders aangifteformulieren invult.

‘Hij zit hier tegenover me op zijn stoel bij het raam, uw vader,’ zegt hij. ‘Ik ging Boris uitlaten. Toen zag ik hem al zitten en ik zwaaide nog, maar hij zwaaide niet terug. Ik dacht: Die zit zeker weer te dagdromen over Marijke. Hij mist uw moeder nog elke dag, zegt ’ie. Maar toen ik terugkwam zat hij er nog precies zo. En toen zag hij me weer niet. Dus ik denk: Hier klopt iets niet. Ben ik meteen achterom gelopen. De achterdeur was niet op slot. Ik zeg tegen Boris: Boris, buiten blijven! Die hond begreep er niks van. Maar ik denk: Dat beest moet ik er niet bij hebben. Ik voelde ’m al aankomen. De schemerlamp was nog aan. Die heb ik maar uitgeknipt. Ik denk dat hij er de hele nacht gezeten heeft. Zijn wijntje staat er ook nog. Halfvol. Of halfleeg. Dat is maar hoe je het bekijkt natuurlijk. Een bourgogne. Uw vader heeft een paar hele goeie bourgognes staan.’

Hij praat maar door.

‘De post van gisteren ligt hier voor me op tafel. Twee giroafschriften en een aanbiedingsfolder van een groothandel in bouwmaterialen. Hij heeft nog zitten lezen in een boek. Iets religieus. Ik wist helemaal niet dat uw vader religieus was. Maar ja, als we ouder worden en als we… Ik bedoel, misschien heeft hij het wel voorvoeld, dat weet je niet. Die dingen lees je weleens. Bach wist ook op welke dag die zou… Die datum schijnt ’ie in allerlei composities te hebben verwerkt. Ik weet zelf niets van muziek hoor, maar dat heb ik eens gelezen. Jaren geleden. En dat ben ik toch niet vergeten. Dat heb je soms, met dat soort dingen. Dat je d’r nog heel lang aan terug blijft denken. Dat je zoiets gelezen hebt en dat je denkt: Zou dat kunnen?’

Ik hoor op de achtergrond een hond janken.

‘Jaja, jaja, rustig maar, ik kom eraan! Dat is Boris. Die begrijpt er niks van, die arme hond. Die heb ik buiten gelaten. Ik denk: Die hond, die moet ik er niet bij hebben. Meneer Minderhout?’

‘Ja.’

‘Ja, ik denk: Ik hoor u helemaal niet meer. Ik bedoel, misschien zou het goed zijn… Ik bedoel.’

‘Ik kom eraan,’ zeg ik. ‘Gaat u maar naar Boris. Ik kom eraan. Ik bel wel bij u aan als ik er ben.’

‘O, dat is mooi. Ja, dat is heel mooi.’

Hij klinkt opgelucht. De paniek vloeit weg uit zijn stem. ‘Haast u zich maar niet. Ik bedoel…’

‘Het is goed, meneer Bruggeman. Dank u wel. Ik kom eraan.’

Ellen is op haar werk.

Bo is naar school.

Mijn vader is dood.

Ik bel Ellen en vertel haar het slechte nieuws.

‘Ik kom er meteen aan,’ zegt ze.

‘Nee, ik kom wel naar jou. Dan rijden we gelijk door.’

Ze is lief tegen me als ze instapt. Op een manier zoals zij alleen lief kan zijn. Met een klein gebaar, een aanraking, een enkel zinnetje.

‘Je kunt aan bijna alles wennen. Maar niet aan het onverhoedse.’

We rijden naar Abcoude. Ik kan voor de deur parkeren. Mijn vader zit en kijkt hoe ik de auto achteruit insteek. Ik schat de afstand tot de stoeprand verkeerd in. De rechter achterband schuurt tegen het beton. Er staan gele narcissen onder het raam. Het duurt heel lang voor ik durf uit te stappen. Mijn vader staat niet op. Hij doet de deur niet open.

Mijn vader is dood. Ik geloof dat het langzaam tot me begint door te dringen.

Boris, een zwarte, pluizige vuilnisbak, blaft en springt uitgelaten tegen het melkglas van de voordeur van meneer Bruggeman. Het duurt even voor de oude man zelf verschijnt. Hij ziet bleek en zijn handen trillen. Op zijn leeftijd moet hij ongetwijfeld denken dat hij nu wel de volgende zal zijn. (Ik denk: Was hij niet eerst aan de beurt, je ziet toch zo dat hij eerder had moeten gaan dan mijn vader? Maar het lot heeft anders beslist. Het lot beslist in mijn leven vaak anders.)

‘Meneer Minderhout, mevrouw,’ zegt hij. ‘Ik ben blij dat u er bent. Komt u verder. Boris, af! Zit! Braaf! Uw vader…’

‘We hebben hem gezien.’

‘Ja, natuurlijk. Ik wist niet wat ik met hem aan moest, begrijpt u? Ik bedoel…’

‘Dat begrijpen we,’ zegt Ellen. Ze glimlacht vriendelijk naar hem. ‘Kunt u ons meenemen naar hiernaast?’

‘Natuurlijk, natuurlijk. Boris, hierrr!’ De hond, die alweer luid blaffend en kwispelend op weg was naar de voordeur, loopt terug de kamer in. De oude man sloft naar de keuken, opent een koektrommel en haalt er wat brokken uit.

‘Zit.’ De hond gaat zitten.

‘Wacht.’ De man pakt een witte emaillen etensbak waar met rode letters HOND op staat. De hond piept en steekt zijn tong naar buiten. Maar hij verroert zich niet. De man zet de bak op de grond, en nog wacht de hond.

‘Toe maar!’ En gulzig stort het dier zich op de brokken.

We lopen de kamer uit en de gang in, meneer Bruggeman trekt de deur achter zich dicht. Aan het eind van de gang is een deur naar de tuin. Hij gaat ons voor.

‘Doet u wel de deur goed achter u dicht,’ zegt hij, ‘want Boris maakt tegenwoordig de gangdeur open.’

Als we de tuin in lopen horen we inderdaad hoe binnenshuis een deurknop met een klap omlaag wordt gedrukt, waarna er opgewonden geblaf klinkt in de gang. Voor het raam in de achterdeur verschijnt de zwarte kop van Boris. We moeten er alle drie om lachen. Dan staan we in de tuin van mijn vader. Er staat wat tuingereedschap onder het afdakje van de schuur. Er staat een doos met viooltjes die de grond nog in moeten. Meneer Bruggeman doet de achterdeur open en stapt naar binnen. Bij de deur van de woonkamer houdt hij stil.

‘Gaat u maar voor,’ zegt hij. En we schuiven langs hem heen, eerst Ellen, dan ik, en we lopen de kamer in en kijken naar de dode man op de stoel bij het raam. Het is ontegenzeglijk mijn vader. Maar hij is het ook ontegenzeglijk niet meer. Er hangt een vreemde lucht in de kamer, of misschien verbeeld ik me dat maar, maar ook Ellen lijkt even te aarzelen alvorens ze op het dode lichaam afstapt. Daar wacht ze tot ik naast haar sta. Ze pakt mijn hand. Ik weet dat ze nooit veel met mijn vader heeft opgehad. Ze vond zijn zelfverzekerdheid storend, zei ze. ‘En hij doet wel alsof hij mij accepteert, maar in wezen tolereert hij me hoogstens.’

Het heeft me nooit veel kunnen schelen hoe ze over hem dacht. Zo intensief is het contact tussen hem en mij ook nooit geweest. Pas de laatste jaren, sinds de dood van mijn moeder, zagen we elkaar weer wat vaker. Misschien wel omdat we weer allebei in hetzelfde schuitje zaten. Omdat we weer elkaars gelijken waren: allebei weduwnaar.

‘Zo te zien heeft hij geen pijn gehad.’

Het is meneer Bruggeman die als eerste de stilte doorbreekt.

‘Nee,’ zegt Ellen. ‘Hij is gewoon ingeslapen.’

Ze doet een stap dichterbij. ‘Zullen we zijn ogen sluiten?’

‘Probeer maar,’ zeg ik.

‘Wil je het niet zelf doen?’

‘Nee, liever niet.’

Ze sluit zijn ogen. Ik zie hoe er een rilling door haar lichaam trekt.

‘Hij is koud en stijf.’

‘Moeten we hem op zijn bed leggen?’ vraagt meneer Bruggeman, en aan zijn stem is te horen dat hij hoopt dat we nee zullen zeggen.

‘Nee,’ zeg ik. ‘Laat hem nog maar even zo zitten. Ik bel de uitvaartverzorgers en dan komt het allemaal wel goed.’

‘Ik heb het restje van zijn wijn al weggegooid,’ zegt meneer Bruggeman. ‘En het glas afgewassen. En dat boek heb ik teruggezet in de kast.’

‘Dank u wel,’ zegt Ellen. Ze heeft nog steeds mijn hand vast. ‘Moet ik bellen?’

‘Nee, ik bel wel.’

Ik zoek in het telefoonboek het nummer op van de uitvaartverzorgers die de begrafenis van mijn moeder hebben geregeld. Ze beloven onmiddellijk iemand te sturen. Een uur later zitten we aan de keukentafel en bespreken we de dingen die op zo’n moment besproken moeten worden, precies zoals twee jaar geleden. Het is zelfs dezelfde man. Alleen mijn vader neemt niet deel aan het gesprek. Hij zit met gesloten ogen in zijn stoel. Wat hij over zijn uitvaart te zeggen had, heeft hij keurig op papier gezet. De man van de uitvaartverzorging leest het ons voor met een rustige, invoelende stem. Als hij is aangeland bij de muziek, en het Ave Maria noemt, dat ook op mijn moeders begrafenis werd gespeeld, krijg ik het plotseling koud. Onder de tafel legt Ellen een hand op mijn been.

‘Uw vader geeft er de voorkeur aan te worden gecremeerd,’ zegt de man.

Dat heb ik nooit geweten.

Er zijn niet veel mensen bij de plechtigheid.

Van achter het spreekgestoelte laat ik mijn blik langs de gezichten glijden. Een oom en tante, oud en grijs en met de dood in hun ogen, een aantal onbekende gezichten (vermoedelijk oud-werkne-mers van mijn vaders aannemersbedrijf), twee nichten, de een mooi en slank maar slonzig, de ander dik en lelijk maar tot in de puntjes verzorgd. Hun echtgenoten, die ik voor het laatst zag op de begrafenis van mijn moeder, vonden het dit keer kennelijk de moeite niet om vrij te nemen, en wie ben ik om daar iets van te zeggen? Ik haat begrafenissen en ik zal ieder excuus aangrijpen om er niet heen te hoeven. Voor deze begrafenis was helaas geen excuus voorhanden.

Ik kijk naar Ellen en Bo, naast elkaar op de voorste rij. Ellen knikt me bemoedigend toe. Het wordt tijd dat ik iets ga zeggen.

‘Ik heb zesendertig jaar de tijd gehad om me op deze dag voor te bereiden,’ zeg ik. ‘Het was niet lang genoeg. Wat moet je zeggen op de crematie van je eigen vader? Dat je hem zult missen? Dat hij belangrijk voor je is geweest? Dat je van hem gehouden hebt, ook op de momenten dat je hem haatte? Dat je jezelf er regelmatig op betrapt dat je dingen zegt tegen je eigen zoon die hij vroeger tegen jou zei? Het is allemaal waar, maar wat helpt het?’

Bo kijkt naar de punten van zijn schoenen. Ellen kijkt naar mij. De twee nichten kijken naar de kist. Meneer Bruggeman kijkt naar zijn handen, die gevouwen in zijn schoot liggen. Weer schiet het door me heen dat hij eigenlijk dood had moeten zijn en niet mijn vader. Dát zou ik willen zeggen, maar ik zeg het niet.

Ik zeg: ‘Ik ga geen poging doen mijn vader in enkele woorden te typeren. Daarmee zou ik hem tekortdoen en u tekortdoen en uiteindelijk ook mezelf. Een mensenleven laat zich niet in woorden vangen en dat is maar goed ook. Wat valt er dan verder nog te zeggen? Iemand zei een paar dagen geleden tegen me: Je kunt aan alles wennen, maar niet aan het onverhoedse. En zo is het. Je kunt aan alles wennen, maar niet aan de dood.’

Als het Ave Maria klinkt ben ik de enige die huilt. (Bo zit naast me. Ik hoor hem slikken, maar hij huilt niet) Ellen legt weer haar hand op mijn been. Als ik naar haar kijk, tuit ze heel even haar lippen alsof ze met een kus mijn pijn wil verzachten, zoals moeders dat doen bij kleine kinderen.

Mijn vader is dood, denk ik. Hij ligt daar in die kist en straks wordt hij verbrand. Wie heb ik dan nog? Ellen en Bo. Zal dat genoeg zijn? In het jaar dat ik mezelf in razend tempo naar de rand van de afgrond dronk, ja, toen waren ze mij genoeg – genoeg in ieder geval om me vlak voor de afgrond op mijn schreden te doen terugkeren.

Mijn drinken was begonnen toen ik na twee maanden van hard werken en verdringing eindelijk de dood van Monika onder ogen zag. Eerst dronk ik vooral in het café, vaak met Dees, vaak met Bo, soms helemaal alleen. Toen begon ik ook thuis te drinken. Whisky vooral en rode wijn. Binnen enkele maanden leidde ik een bestaan dat ik nooit zou hebben overleefd als Ellen er niet was geweest. Zij was het die mij redde. Zij en Bo. Er waren nachten dat ik met Bo tot vier uur in de kroeg zat en vervolgens nog uren door de stad zwierf, terwijl hij op mijn rug in slaap viel. Ik maakte ruzie met andere dronkaards en zwervers, en het was alleen aan de aanwezigheid van de peuter op mijn rug te danken dat het nooit echt tot gewelddadigheden kwam.

Op een vroege zomerochtend zaten Bo en ik op een bankje in het Sarphatipark. Ik had weer eens de hele nacht doorgehaald en Bo was net wakker geworden. We keken naar de eenden in de vijver en Bo vroeg waarom eenden snateren en meerkoeten piepen.

Ik had geen idee.

Toen vroeg hij waarom meerkoeten zo raar met hun kop heen en weer gaan als ze zwemmen en eenden niet. En weer had ik geen flauw benul. Hij bleef een tijdje stil. Twee mannetjeseenden joegen een vrouwtje de vijver door.

‘Waarom doen ze dat?’ vroeg Bo. En gelukkig wist ik dit keer het antwoord wel. ‘Omdat die mannetjes,’ zei ik, ‘zich stierlijk vervelen. En dat komt weer doordat ze zoveel te eten krijgen van de mensen die in het park de eenden komen voeren. Normaal gesproken zijn eenden een groot deel van de dag bezig met het zoeken naar voedsel. Maar stadseenden hebben het gemakkelijk: die hoeven niet te zoeken, die krijgen het zo toegeworpen van aardige mensen zoals jij en ik. Dus houden ze heel veel tijd over voor andere dingen. Alleen het probleem is: eenden hebben niet zoveel fantasie. Ze weten dus niet wat ze aan moeten met al die vrije tijd. Het enige dat ze kunnen verzinnen is achter de vrouwtjes aangaan. En dat doen ze dan ook. Soms wordt een vrouwtjeseend zo verschrikkelijk opgejaagd door de mannetjes dat ze uiteindelijk verdrinkt.’

Dat vond Bo toch wel erg.

‘We mogen ze niet meer voeren,’ zei hij.

‘Misschien is dat inderdaad maar beter.’

‘En de meeuwen?’ vroeg hij toen. ‘Doen die dat ook?’

‘Nee, die doen dat niet.’

‘Gelukkig,’ zei Bo.

Op dat moment zag ik Ellen het park in komen lopen. Ik had haar sinds de dag van Monika’s begrafenis, ruim acht maanden geleden, niet meer gezien. Ze had me twee keer gebeld, maar ik was kortaf geweest en had gezegd dat ik haar nog wel zou bellen als ik me weer wat beter voelde. Maar de maanden gingen voorbij en ik belde niet. Ik voelde me trouwens ook niet beter.

Ze droeg een joggingbroek, maar ze jogde niet.

‘Laten we gaan,’ zei ik tegen Bo.

Ik wist niet of ze ons al in de gaten had gehad, maar ik wist wel zeker dat ze niet had gezien dat ik haar had gezien. Het kon dus gewoon toeval zijn dat ik nu snel bij haar vandaan liep. Bo en ik verlieten het park en staken de Ceintuurbaan over naar huis. Bij de voordeur keek ik nog even achterom. Ellen was nergens te bekennen. Maar we waren nog maar nauwelijks binnen of er werd gebeld.

Ik aarzelde lang of ik open zou doen, maar ik vermoedde dat ze me toch had gezien, en dan was het wel heel onbeschoft om niet open te doen. En bovendien: welke reden kon ik hebben om haar te ontlopen? Ik wist het zelf niet. Of wilde het niet weten.

Ik deed open. Ze stond beneden aan de trap. ‘Hoi, ik ben het. Mag ik bovenkomen?’

‘Liever niet. Het is hier een puinhoop.’ Dat was waar. Het wás een puinhoop.

‘Ik wil je spreken. Wil weten hoe het met je is. En met Bo.’

‘Ja. Goed. Of gaat wel. Dank je.’

Ze bleef besluiteloos staan. Een trambel rinkelde.

‘Ik was in de buurt.’

‘Weet je wat,’ zei ik. ‘Ken je dat chauffeurscafé, een stukje verderop aan de Ceintuurbaan? Er staan om dit uur altijd wel een paar taxi’s voor de deur. Je ziet het vanzelf. Laten we daar afspreken. Over een kwartier, twintig minuten.’

‘Dat is goed,’ zei ze.

Maar een kwartier later, toen ik me had geschoren en mijn haar had gekamd en schone kleren had aangedaan, en toen ik probeerde om ook Bo in wat schone kleren te hijsen, toen wierp hij zich krijsend op de bank. Hij schopte en sloeg naar me en gilde: ‘Ik wil niet, ik wil niet, ik wil niet!’ En hoe ik hem ook probeerde te kalmeren, er viel niets met hem te beginnen. De vermoeienissen van de nacht eisten hun tol. Ik was kwaad en wanhopig en verdrietig en ik schaamde me voor mijn onmacht en dus liep ik naar de keuken en schonk een glas whisky in en ging op een stoel bij het raam zitten en dronk en wachtte en dronk.

Toen de telefoon ging nam ik niet op. En toen er twintig minuten later voor de tweede keer die ochtend aan de deur werd gebeld deed ik niet open. Bo was inmiddels in slaap gevallen op de bank en niet veel later viel ik ook zelf in slaap. Toen ik laat in de middag wakker werd, zat Bo met mijn whiskyglas aan zijn mond. Heel voorzichtig nam hij een slokje. En meteen begon hij verschrikkelijk te hoesten.

Ik tilde hem op en drukte hem tegen mijn borst en ik troostte hem en beloofde hem dat ik mijn leven zou beteren en dat ik die vieze drank het huis uit zou doen en dat we niet meer hele nachten in de kroeg zouden gaan zitten en dat we weer gewoon de eendjes zouden gaan voeren in het park, maar dat wilde hij niet, en toen pas, heel langzaam, begonnen de herinneringen aan die ochtend terug te keren en ik pakte de telefoon en belde Ellen. Maar Ellen was niet thuis.

De kist zakt langzaam omlaag naar een ruimte onder de aula. Dan sluit de vloer zich weer. En dat is dat. Ik huil zonder ophouden, zonder geluid, zonder tranen. Ik schud handen.

‘Gecondoleerd.’

‘Dank u wel.’

‘Gecondoleerd.’

‘U ook.’

‘Gecondoleerd.’

‘Gecondoleerd.’

‘Gecondoleerd.’

Van alle klotewoorden uit de Nederlandse taal is er niet één zo klote als ‘gecondoleerd’.

Tweeëndertig

Op het dek, uit de wind en in de zon, is het zo warm dat we onze jassen uit kunnen doen. We hebben de auto aan de wal gelaten. Onze rugzakken staan tussen ons in op de hardhouten bank. Een donkerbruine rookpluim drijft over onze hoofden in de richting van het vasteland. Meeuwen zweven op bewegingloze vleugels met ons mee. Een kind krijgt van zijn moeder een stuk brood en houdt het met uitgestrekte arm aan de vogels voor. Een kolossale zilvermeeuw zwenkt dichterbij. Op decimeters van de kinderhand blijft hij hangen. Moeiteloos. Met zijn kille oog schat hij de situatie in. Dan slaat hij bliksemsnel toe. Onmiddellijk zetten een paar andere meeuwen luid roepend de achtervolging in.

Het kind begint te huilen.

Bo lacht en kijkt heel even mijn kant op. Onze blikken kruisen. Meer is niet nodig.

In de haven van Nes drijven eidereenden, de jonge mannetjes half in wit prachtkleed, half in het sombere bruin van hun vrouwelijke soortgenoten, alsof ze zich vanochtend in haast hebben aangekleed. We nemen de bus naar Hollum, waar we een huisje hebben gehuurd, of eigenlijk: een deel van een huis, het oude voorhuis van een verbouwd boerderijtje. Er zijn twee kleine slaapkamers, de een net groot genoeg voor een tweepersoonsbed, de ander een eenpersoonskamer met een raam dat uitzicht biedt op een stenen muurtje. Bo neemt als vanzelfsprekend de kleinste kamer.

‘Wil je niet eens in een lekker groot bed slapen?’ vraag ik.

Hij aarzelt even.

‘Jawel,’ zegt hij dan. En hij pakt zijn rugzak weer op en werpt hem met een sierlijke boog op het tweepersoonsbed in de kamer aan de andere kant van het smalle gangetje. De tas stuitert op en Bo laat zich er ruggelings naast vallen.

‘Niet gek,’ zegt hij.

Ik zet mijn tas in de lege linnenkast die tussen het bed en de muur in het kleine kamertje is geperst en test mijn eigen, smalle bed.

‘Lekker hard,’ roep ik naar Bo.

Hij komt in de deuropening staan, een brede grijns op z’n gezicht.

‘Wat?’ vraag ik.

‘Dit bevalt me wel.’

Ik gooi hem een kussen naar zijn hoofd. Hij duikt weg.

‘Koffie?’ roept hij vanuit de keuken.

De eilanden zijn, buiten Amsterdam, de enige plaatsen in Nederland waar ik echt gelukkig kan zijn. De zee, de wind, de ruimte, en vooral: de onveranderlijkheid. Vanuit de bus heb ik niet één gebouw gezien dat er niet ook al stond toen ik hier de laatste keer met Monika was, ruim tien jaar geleden. Er is een nieuw fietspad aangelegd, of misschien is het alleen maar opnieuw geasfalteerd, dat is de enige zichtbare vooruitgang. Ik heb een hekel aan ‘de vooruitgang’ – het is een versleten excuus voor lelijkheid. ‘Je bent nog conservatiever dan je oude vader,’ zegt Ellen altijd, en ze heeft gelijk. Mijn vader kon lyrisch worden van een ambachtelijk gemaakte Louis Seize-stoel, maar voor de inrichting van zijn eigen keuken gaf hij de voorkeur aan plastic klapstoeltjes van Ikea. ‘Makkelijk op te bergen, en makkelijk schoon te houden.’ Ik heb niets tegen Ikea, maar waarom moeten hun winkels zo nodig knalblauw en hardgeel staan te vloeken in het groene Hollandse land? We weten toch ook zonder die kleuren wel dat het bedrijf uit Zweden komt? En trouwens: worden de meubels, de tapijten en de dekbedden die binnen in zulke onvoorstelbare hoeveelheden over de toonbank gaan, niet vooral vervaardigd door onderbetaalde arbeiders in tropische lagelonenlanden? Maar mijn vader vond dat je het leed van de wereld niet op je schouders moest nemen en dat je het leven eenvoudig moest houden. Vechten tegen de vooruitgang, zei hij, is even zinloos als klagen over het weer. Hij had gelijk. Maar toch. Doodgaan is ook een vorm van vooruitgang, en vechten tegen de dood heeft uiteindelijk even weinig zin als klagen over het weer, maar moeten we de dood daarom met vreugde omarmen? Volgende week zal ik zijn huis moeten ontruimen. De plastic stoeltjes van Ikea, het bed waarop hij met mijn moeder sliep, de stoel waarop hij is gestorven. Dat hij er niet zal zijn om me te vertellen hoe ik moet tillen en hoe ik de boekenkast uit elkaar moet schroeven en welke kleren weg mogen en welke beslist niet – is dat vooruitgang?

We drinken onze koffie, die Bo heeft gezet met het lelijke witmet-grijze koffiezetapparaat dat op het al even lelijke kunststof aanrecht staat, uit Oud-Hollandse kopjes met Oud-Hollandse voorstellingen van kerktorens en ophaalbruggetjes, en we eten er spritsen bij die ik had meegenomen voor onderweg, maar waar we in de voorjaarszon op het kalme water van de Waddenzee niet aan toe waren gekomen, druk als we waren met het observeren van de luchtacrobatiek van de meeuwen.

‘Wat gaan we het eerst doen,’ vraag ik aan Bo als we onze koffie op hebben, ‘het strand op of naar het wad?’

‘Is het laag water?’ wil hij op zijn beurt weten.

Goede vraag. Ook daarom houd ik van de eilanden: op de eilanden is de natuur nog belangrijk. Of het eb is of vloed. Of de wind het water tegen de dijk doet beuken of juist tegen de duinen. Of de maan het mogelijk maakt om ’s nachts naar uilen te gaan zoeken. Of de kieviten al broeden. Of de rotganzen al terug zijn of juist zijn vertrokken naar hun broedplaats in het westen van Siberië.

We besluiten naar het wad te gaan. We zien wel hoe het water staat. (Toen we aankwamen met de boot, stond het water laag, maar was het al laag of nog laag – domme stadsmensen ontgaat dat soort details.) Ik neem mijn kijker mee en Bo de oude koektrommel die hij gebruikt om de curiositeiten in op te bergen die hij bij elke wandeling weet te vinden tussen het lange gras, onder dichte struiken, in spleten en kieren tussen bakstenen of basaltblokken.

Als we op onze laarzen de waddendijk op lopen, tussen de schapen en de krijsende kieviten door (ze broeden al), bedenk ik hoe eenvoudig het hier is om alles te vergeten waar je in de stad door wordt geplaagd. Waar niets verandert behalve het weer en de getijden, is het gemakkelijk om terug te stappen in de tijd. (Zou dat dan de enige reden zijn van mijn afkeer van vooruitgang – dat ik terug wil kunnen stappen in het verleden? Ik durf de vraag niet te beantwoorden.)

We hebben geluk, het wad is leeg en droog.

We staan naast elkaar op de dijk en kijken naar de wereld die aan onze voeten ligt. Boven een bibberende streep van wit licht hangt aan de horizon de Friese kust.

‘Hoe ver is dat hemelsbreed?’ vraagt Bo.

‘Een kilometer of tien.’

‘Acht meter verval.’

‘Om en nabij.’

‘Een luchtspiegeling.’

‘Precies.’ En we lachen en lopen de dijk af en stappen de dikke, vettige modder in. Twee scholeksters vliegen luid protesterend op.

We lopen een tijdje zonder iets te zeggen in de richting van het Friese land. Ik zoek naar woorden die de geur van het wad kunnen beschrijven, maar vind ze niet. Dan zegt Bo: ‘Wat ik niet snap, is waarom je in de polder geen halve kerktorens ziet. Of halve hoogspanningsmasten.’

‘Wat?’

‘Ik bedoel: als een zeilschip van de kust wegvaart zie je toch hoe het langzaam achter de horizon verdwijnt, totdat je alleen nog het topje van de mast ziet – tenminste, dat zeggen ze. Maar waarom zou dat alleen op zee zo zijn? Dat moet toch ook op het land gelden? In Flevoland kun je makkelijk tot de horizon kijken, maar ik heb er nog nooit een halve elektriciteitsmast bovenuit zien steken. Hoe kan dat?’

Ik kijk hem stomverbaasd aan. Daar heb ik nog nooit aan gedacht!

‘Dat lijkt me een uitstekende vraag voor je aardrijkskundeleraar.’

We lopen verder over de bruine moddervlakte tot we bij een geul komen waar onzichtbare vissen V-sporen trekken in het ondiepe water.

‘Wat denk je?’

‘Harder.’

‘Dat denk ik ook.’

We hebben ze weleens gevangen, Bo en ik, de snelle ronde vissen. Met een geleende vliegenhengel waaraan een groene kunstvlieg was bevestigd die voor een pluk rondzwevende algen moest doorgaan. Ze vochten spectaculair, sprongen uit het water, trokken indrukwekkende sprintjes. En ze smaakten nog lekker ook.

We kijken enige tijd verlangend naar de bewegingen vlak onder het wateroppervlak, totdat plotseling de stilte om ons heen wordt verstoord door gejoel. Uit het westen naderen tegen de bleke lentelucht vijf silhouetten. De wind voert flarden mee van opgewonden gesprekken. Een schelle meisjeslach. Een jongensstem die ‘lafaard’ roept of ‘bastaard’. Alsof we betrapt zijn, zetten Bo en ik ons gelijktijdig in beweging. De geul buigt af in de richting van de vijf jongeren. Drie meisjes. Twee jongens.

‘Hallo,’ zegt een van de jongens, als we vlakbij zijn. ‘Hebben jullie hier zeehonden gezien?’

‘Nee,’ antwoord ik.

‘Maar ze zitten hier wel, toch?’ vraagt een van de meisjes.

‘Soms wel,’ zegt Bo.

‘Zie je wel,’ zegt het meisje. ‘Jij weet gewoon niks van natuur!’ En ze lacht naar Bo en zegt: ‘Die zwartwitte vogels met oranje snavels, dat zijn toch scholeksters?’

‘Klopt,’ zegt Bo.

‘Zie je nou wel? Dank je wel.’

En verder gaan ze, de jongens nu iets stiller, de meisjes nog iets luider.

Bo blijft staan en wroet met de punt van zijn laars in de modder. Ik loop nog een paar passen verder, draai me dan naar hem om en wacht. Ik zie dat het meisje dat hem zojuist naar de scholeksters vroeg nog even omkijkt. Ze draagt een zwart baseballpetje en haar ogen blikkeren in de halfschaduw van de zonneklep.

‘Je had sjans,’ zeg ik.

Maar Bo zegt niets. Hij haalt iets glimmends uit de modder te voorschijn en stopt het in zijn trommel.

Drieëndertig

Ellen draait zich op haar zij en trekt het dekbed op tot boven haar blote borsten. De geur van seks hangt om ons heen als een geruststelling. Haar voeten strelen de mijne. Voor het eerst in weken is de glazen muur verdwenen die ons scheidde sinds we de uitslag van het onderzoek hoorden. Voor het eerst heb ik toen ik klaarkwam niet gedacht: Hoe zinloos!

Ik weet niet of het ooit is onderzocht (vast wel), maar mensen die naar een begrafenis zijn geweest hebben volgens mij een veel grotere behoefte aan seks dan normaal. De dood als afrodisiacum. Seks als lange neus naar magere Hein: kijk ons eens het leven vieren, ons krijg je niet klein!

‘Waar denk je aan?’ vraagt Ellen.

‘Aan die andere keer na een andere begrafenis.’

‘Heb je daar nog steeds spijt van?’

‘Nee… Nee, spijt niet. Maar.’

‘Maar wat?’

‘Net als toen waren we ook nu niet met z’n tweeën.’

‘Maar met z’n drieën.’

‘Ja.’

‘Moest jij ook aan haar denken?’

‘Ja.’

We zwijgen beiden. Haar hand streelt mijn zij, mijn borst. Ik sluit mijn ogen en denk aan Monika. Tien jaar – en nog altijd niet dood en begraven. Ik voel hoe een traan over mijn wang loopt, even aan mijn kin blijft hangen, alsof hij aarzelt, en dan op mijn borst drupt. Ellen kust mijn voorhoofd, mijn ogen, mijn neus, mijn wangen, mijn mond. Ik trek haar tegen me aan.

‘Huil maar,’ zegt ze. ‘Huil maar.’

En ik duw mijn gezicht in haar haar. Ik kus haar hals. Ik kus mijn eigen tranen van haar borst. Ik leg mijn hoofd op haar buik, die vochtig is en plakkerig.

‘Lieve Armin, lieve, arme Armin.’

‘Kus me, kus me.’

En ze kust me en ze streelt me. Ze omklemt me. Ze knijpt me. En dan breekt haar hart. Dan breken de dijken waarachter ze haar verdriet al wekenlang verbergt. Ik voel hoe haar lichaam schokt onder het geweld van de stroom van emoties. Ik houd haar vast. Ik streel haar haar, haar rug, ik druk haar tegen me aan met alle kracht die in me is.

‘Huil maar,’ zeg ik. ‘Huil maar.’

En ze huilt en huilt en huilt en dit keer kan ik haar wél troosten. Dat heb ik in die tien jaar tijd dan in ieder geval bereikt: dat ik haar niet van me af trap, als een in het nauw gedreven dier.

Ze zat op de rand van het bed. Naakt en bezweet en verschrikt.

‘Weg!’ schreeuwde ik. ‘Weg! Weg! Weg! Godverdomme, wat doe je hier!?’ Ik pakte haar kleren van de grond en smeet ze in haar gezicht.

‘Aankleden!’

Zelf schoot ik in mijn spijkerbroek, trok een trui over mijn hoofd. Als verdoofd bleef ze op de bedrand zitten.

‘Aankleden!’ schreeuwde ik nogmaals. En ik pakte haar ruw bij haar schouders en trok haar overeind. En zij ontwaakte uit haar shocktoestand en duwde mij met zachte drang opzij en kleedde zich aan. Kalm en efficiënt.

‘Het spijt me,’ zei ze toen ze bij de deur stond en ze draaide zich om en vertrok. Ik rukte de lakens van het bed en propte ze in de wasmachine. In de gang vond ik een oorbel die tussen het beddengoed vandaan gevallen moest zijn en ik raapte hem op en ik liep terug naar de slaapkamer en opende het raam en smeet de oorbel naar buiten. Toen kleedde ik me weer uit en stapte onder de douche en ik boende mezelf met zeep en water dat zo heet was dat ik het nauwelijks kon verdragen. Heel langzaam was ik toen weer tot rust gekomen, en nadat ik me had afgedroogd, trok ik Monika’s badjas aan en ging op de bank zitten en belde mijn moeder en vroeg: ‘Hoe is het met Bo?’

‘Hij slaapt. Hoe is het met jou?’

‘Goed. Slecht.’

‘Weet je zeker dat je niet hier wilt komen slapen?’

‘Ja, ik weet het zeker.’

Maar naar de slaapkamer durfde ik die nacht niet meer te gaan. Ik bleef op de bank zitten en begroef mijn gezicht in de badstof plooien waarin nog de geur hing van Monika, die we die middag hadden begraven.

Tien bossen witte rozen had ik gekocht op de Albert Cuypmarkt. En samen met Bo had ik de knoppen van de stelen geknipt en in een plastic emmertje gedaan waarmee Bo speelde overal waar er maar zand was.

‘Die bloemen zijn voor mama.’

‘Wanneer mag ik ze geven?’

‘Morgen. Morgenochtend.’

En die ochtend, aan de rand van het pas gedolven graf waarin de kraaien zojuist de kist hadden laten zakken, zei ik tegen Bo: ‘Zullen we nu de bloemen geven?’

‘Dat is goed.’

En Bo had met zijn kleine kinderhand een greep gedaan in het emmertje en toen de eerste rozenknoppen met een zachte klop op de kist belandden, hoorde ik hoe Monika’s moeder achter ons in huilen uitbarstte, maar daar trokken wij ons niets van aan, en we gingen net zo lang door met het gooien van bloemen tot de emmer leeg was en daarna deed Bo een stap naar voren en zei: ‘Dag mama.’ En ik nam hem bij de hand en samen liepen we terug naar de aula, naar de koffie en de cake, en de condoleances. Monika’s ouders lieten zich condoleren maar condoleerden zelf niemand. Alleen Bo tilden ze beiden even op. Ze drukten hem bijna plat. Daarna vertrokken ze zonder gedag te zeggen.

Toen alles voorbij was, zei mijn moeder: ‘Kom met ons mee.’ En ik zei: ‘Als ik nu niet naar huis ga, ga ik nooit meer. Maar misschien kan Bo bij jullie slapen vannacht, zodat ik me om hem geen zorgen hoef te maken.’

En dus ging Bo mee met mijn ouders. Hij knikte heel begripvol toen ik zei dat opa en oma Minderhout nu even beter voor hem konden zorgen dan ik. Ik liet bellen voor een taxi. En Ellen, die was meegereden met een collega van De Kleine Wereld, zei: ‘Ik bel je vanavond nog wel even.’ Maar in plaats van te bellen stond ze een paar uur later bij me op de stoep.

‘Ik werd gek thuis. Maar als je liever alleen bent, moet je het ook zeggen.’

‘Ik ben blij dat je er bent,’ antwoordde ik en dat was ook zo, want het huis was zonder Bo en zonder Monika opeens een vijand gebleken, een plek waar uit elke hoek herinneringen op mij werden afgeschoten als in gif gedoopte pijlen.

We hadden samen gekookt, samen gegeten, samen een fles wijn opengetrokken, samen naar de televisie gestaard zonder iets te zien, samen aan Monika gedacht zonder iets te zeggen.

‘Mag ik hier blijven slapen?’ vroeg Ellen.

‘Ja, dat mag.’

En we waren in bed gekropen en Ellen had zich aan mij vastgeklampt en ik had haar op haar rug gedraaid en was boven op haar gaan liggen en zij had haar benen gespreid en haar bekken tegen het mijne gedrukt en ik sloot mijn ogen en dacht Monika, Monika, Monika en zij zette haar nagels in mijn rug en beet me in mijn schouder en ik sidderde van de pijn en het genot en de woede en het verdriet en mijn handen gleden onder haar billen en ik drong bij haar naar binnen en zij huiverde en kreunde en omklemde mij zoals een drenkeling zijn redder en toen ze klaarkwam vloeide alle kracht uit haar lichaam en begon ze te huilen en ik richtte mij op en keek naar haar betraande gezicht en een radeloze, redeloze woede maakte zich van mij meester en ik trok mij uit haar terug en sprong uit bed en zij kwam geschrokken overeind, naakt en rillend en nog nasnikkend, en ik schreeuwde en schreeuwde en schreeuwde.

Post mortem-seks is een gecompliceerde vorm van sadomasochisme.

‘Je moet niet meer weglopen als we ruzie hebben,’ zegt Ellen als ze is uitgehuild.

‘Nee,’ zeg ik. ‘Het spijt me.’

‘Ik was zo bang dat je me het huis uit zou gooien.’

‘Ik jou? Waarom zou ik dat doen?’

‘Om me voor te zijn. Omdat je bang bent dat ik je ga verlaten, omdat je me geen kind kunt geven.’

Ik zak terug op mijn kussen.

‘Heb ik gelijk?’

Ik zucht en knik. ‘Misschien moet je iemand zoeken om je zwanger te maken.’

‘Doe niet zo idioot.’

‘Ik ben er heel goed in, hoor, andermans kind opvoeden bedoel ik.’

Ze lacht, maar niet van harte.

‘Arme Armin.’

Ik kijk naar haar. Ze ziet er vermoeid uit. Verdrietig ook. Vierendertig is ze nu. Ze zou een goeie moeder zijn. Ze is een goeie moeder. Voor Bo. Maar Bo is niet haar kind. Ik zeg: ‘Jij kunt er trouwens ook wat van.’

‘Waarvan?’

‘Andermans kind opvoeden.’

‘Gek dat ik dat niet eerder heb bedacht.’

‘Wat?’

‘Dat we daarin nu gelijkwaardig zijn geworden. Dat we samen het kind van iemand anders opvoeden.’

‘Haar kind.’

‘Ja, haar kind.’

Vierendertig

Bo heeft gekookt. Aardappelen met broccoli en vissticks. Ik heb de sla gemaakt en witte wijn ingeschonken. We zitten aan de eettafel bij het raam. Buiten valt langzaam de avond. Een boer op zijn fiets komt voorbij en steekt een hand naar ons op. Eilandleven.

We toosten. ‘Op het eilandleven,’ zeg ik.

‘Weet je nog,’ zegt Bo, ‘die keer dat we met ons drieën zijn wezen vissen, opa, jij en ik?’

Ik weet het nog.

‘Hij kon er niet veel van, opa.’

‘Hij kon er niks van.’

‘Nee. Maar hij ving wel de grootste brasem van de dag.’

‘Beginnersgeluk.’

‘Ja, beginnersgeluk.’

Het moet een jaar of acht geleden zijn geweest. Rond de tijd dat Ellen bij ons introk. Bo en ik waren echt aan het vissen verslaafd geraakt (wat na de drank een hele vooruitgang voor me was). Er ging bijna geen weekend voorbij of we trokken er samen op uit. Onder het vissen leerde ik Bo het verschil tussen de zang van de grote en de kleine karekiet, het onderscheid tussen de blauwe en de grauwe kiekendief. Ik vertelde hem over de koekoek, die zijn ei laat uitbroeden door een ander. En over de inwoners van Borneo die geloven dat je de toekomst kunt voorspellen uit de vlucht van de vogels. Ik vertelde hem over de grote mysteriën van de vroegste beschaving.

‘Zesduizend jaar geleden,’ zei ik, ‘bouwden leden van een neolithische stam in het zuidwesten van Engeland een reusachtige rekenmachine die vandaag de dag bekendstaat als het monument van Stonehenge. Volgens de officiële archeologische lezing is het een tempel waar offers werden gebracht aan de natuurgoden van die tijd. Maar Stonehenge is veel meer dan dat. Het is ook een zonnewijzer en een maanwijzer. Het is een wiskundig model voor het universum zoals wij dat vanaf de aarde kunnen waarnemen. Uit nauwkeurige metingen is gebleken dat de bouwers van Stonehenge bekend waren met de wonderbaarlijke eigenschappen van rechthoekige driehoeken en dat zij het heilige getal pi kenden. Ze moeten in staat zijn geweest om maansverduisteringen en zonnewendes te voorspellen, en zonsverduisteringen en de beweging van de getijden onder invloed van de maan. Er is alleen één probleempje: volgens de geschiedschrijving van de westerse beschaving konden die barbaren uit de steentijd dat soort dingen helemaal niet weten. En dus worden de vele wonderbaarlijke ontdekkingen die over Stonehenge zijn gedaan uit de officiële leerboeken gehouden.’

‘Gaan we daar een keer naar toe, naar Stonehenge?’ vroeg Bo.

En ik zei ja, en ik heb me kort geleden nog eens voorgenomen om die belofte nu eindelijk in te lossen.

Dat soort dingen vertelde ik Bo terwijl we naar onze dobbers staarden. En nog veel meer. Ik vertelde hem over de waanzin van de wapenwedloop en over de godslastering van christen-democratische politici die via slimme belastingtrucs hun miljoenenvermogen buiten de handen van de fiscus hielden, en over de arrogantie van de bestuurders van oliemultinationals die net zo gemakkelijk handel dreven met het apartheidsregime in Zuid-Afrika als hun milieuvervuilingen goedpraatten. En over zijn moeder vertelde ik hem. Over het wit van haar huid en het rood van haar haar. Over haar boosheid toen ze de artikelen las die ik redigeerde voor de uitgeverij, waarin proefdieren werden gemarteld en gedood ten behoeve van de wetenschap. En Bo vroeg: ‘Waarom doen ze dat dan, die dieren martelen?’

En ik zei: ‘Om medicijnen te kunnen testen, bijvoorbeeld. Medicijnen die mensen het leven kunnen redden.’

En Bo zei: ‘Maar niet háár leven.’

‘Nee, haar leven niet.’

Op een dag zei mijn vader: ‘Ik wil weleens mee, als jullie gaan vissen. Ik wil nou weleens ontdekken wat daar toch de lol van is.’

Mijn vader had nooit begrepen dat ik van vissen hield. (Eigenlijk had mijn vader gewoon nooit veel begrepen van mij. Tot ik op een dag met Monika thuiskwam.)

‘Dat je je niet dood verveelt, zo aan het water,’ zei hij altijd.

‘Dat je het niet koud krijgt.’

‘Dat je je niet geneert om met zo’n hengel over straat te gaan.’

‘Dat je niet snapt dat je nooit een leuk meisje zult vinden zolang je er zo’n ouwelullenhobby op na houdt.’

‘En dan ook nog dat vogelen van jou. God mag weten van wie je die rare afwijkingen hebt, maar in ieder geval niet van mij.’

Dat ik Monika wist te strikken bleef voor mijn vader een onopgelost raadsel, maar het deed mij ontegenzeglijk in zijn achting stijgen. En toen ik haar zwanger maakte – afijn, dat vertelde ik al. Zoals ik ook al vertelde dat alles weer terug veranderde toen Monika stierf. Alsof Monika een bril was geweest die mijn vader nodig had om zijn eigen zoon voor vol te kunnen aanzien. Dat ik een paar jaar na haar dood ook weer ging vissen, dat maakte het alleen maar erger. Ik was weer die rare zoon geworden die maar niet wilde slagen in het leven. Ik was weer het kind van mijn moeder.

Het was echt iets voor mijn vader om die dag de grootste vis te vangen. Zoals het echt iets voor mijn vader was om Bo die hele dag te imponeren met hilarische verhalen over de bouw en over ondoorgrondelijke gemeentepolitiek en over gekonkel van wethouders en over omkoperijen en drankgelagen.

‘Weet je nog dat hij vertelde van de Fiod,’ zegt Bo.

Ik weet het nog.

‘Wat heb ik toen gelachen.’

Het was een verhaal dat mijn vader later nog vele malen zou vertellen, op verjaardagen en onder het kerstdiner. Het was een verhaal dat eindigde met een dronken opsporingsambtenaar die zijn dossier liet liggen in een louche nachtclub en die de volgende dag heel bedeesd mijn vader belde en vroeg of die het dossier misschien had gezien. Maar mijn vader hield zich van den domme, en van de zaak van de Nederlandse Staat versus de Firma Minderhout kwam nooit meer iets terecht.

‘Waarom kon jij niet met hem opschieten?’ vraagt Bo opeens.

‘Ik kon wel met hem opschieten.’

‘Welnee. Niet zoals ik met jou.’

‘Nee, zo niet nee. Hij was…’ Ik probeer de juiste woorden te vinden. ‘Toen ik nog een kind was gaf hij me altijd het gevoel dat ik veel minder was dan hij. Dat ik nooit zou kunnen wat hij allemaal kon. En dat was ook zo. Hij was een alleskunner.’

‘Hij kon niet vissen.’

‘Nee, maar hij ving dus wel de grootste vis. Echt iets voor hem.’

‘Hij was niet erg dapper.’

‘Hoe bedoel je dat?’

‘Hij had wel altijd een grote mond, maar eigenlijk was hij heel bang. Bang voor veranderingen.’

Ik kijk naar hem, zoals hij daar tegenover me zit. Net veertien geworden. Voorzichtig drinkend van zijn wijn.

‘Waaraan merkte je dat dan?’

Hij haalt zijn schouders op. ‘Aan alles. Toen oma doodging bleef er ook weinig van hem over.’

Zo. De kleinzoon heeft gesproken. (De kleinzoon?) Ik schiet in de lach.

‘Wat?’ vraagt hij.

‘Niks.’

‘Waarom lach je dan?’

‘Omdat je gelijk hebt. Omdat je dingen zegt die ik zelf nooit zo zou durven zeggen.’

‘Omdat hij je vader is,’ zegt Bo, begripvol.

‘Was.’

‘Ja, was natuurlijk.’

Vijfendertig

Ik heb Ellen nog heel lang op afstand gehouden. (Ik ben ook nog heel lang blijven drinken.) Een paar dagen nadat ze vergeefs bij ons aan de deur was geweest en ik vergeefs had geprobeerd haar ’s avonds nog te bellen, kreeg ik haar alsnog aan de lijn. Ik verontschuldigde me voor mijn asociale gedrag en ze zei: ‘Het geeft niet,’ en nodigde ons uit om bij haar te komen eten. We gingen en we praatten en we lachten en we dronken met mate. En Bo en ik gingen bijtijds weer naar huis, en bij het afscheid kusten we elkaar op de wangen.

Er gingen weken voorbij dat we elkaar niet zagen of spraken, maar dan opeens stond ze weer voor de deur en ik liet haar binnen en dan praatten we weer en lachten we weer en dronken met mate en altijd namen we op gepaste wijze afscheid: als vrienden. Soms nam ze Bo mee naar het park, of naar Artis. Soms ging Bo bij haar logeren. (Ik had een vrouw ontmoet in een discotheek. Ik was niet verliefd op haar, maar zij wel op mij, en daar maakte ik gebruik van door met haar te slapen als ik daar zin in had – wat uiteindelijk te weinig gebeurde om haar tevreden te houden, zodat zij er een einde aan maakte. Wat me veel treuriger stemde dan ik aan mezelf wilde toegeven.)

Ook Ellen had een tijdlang een verhouding met een andere man. Ik zei haar dat ik blij voor haar was en dat ze alle liefde van de wereld verdiende. Maar toen hij het uitmaakte en ze daar niet al te veel onder leek te lijden, was ik toch opgelucht. En de volgende keer dat Bo en ik bij haar langs gingen nam ik een fles champagne voor haar mee om de herwonnen vrijheid te vieren.

De tijd verstreek en mijn leven kreeg weer zijn normale loop. Ik begon minder te drinken en Bo ging steeds langer naar school en maakte vriendjes en vriendinnetjes bij wie hij ging spelen en soms bleef logeren. Ik redigeerde weer teksten over het effect van oxalaat op de gluconeogenese bij geisoleerde kippenhepatocyten, en meer van dat soort fraais. Met Dees verheugde ik me over de uitkomsten van onderzoek naar de moleculaire gelijkenis tussen zulke uiteenlopende diersoorten als de fruitvlieg, de karper, het varken en de mens.

‘Waar het om gaat,’ legde Dees me uit, ‘is de structuur van het eiwit cytochroom C. Dat eiwit komt in vrijwel alle levende organismen voor en de verwachting was dat er een verband zou bestaan tussen de mate waarin dat eiwit van soort tot soort verschilt en de geologische tijd waarin die soorten zijn ontstaan. Twee soorten die relatief dicht bij elkaar staan op de evolutionaire ladder zouden qua eiwitstructuur meer op elkaar moeten lijken dan soorten die evolutionair gesproken verder van elkaar zijn verwijderd. De verschillen worden namelijk veroorzaakt door toevallige mutaties. Dus hoe langer de tijd die is verstreken tussen het ontstaan van twee soorten, hoe meer kans op mutaties, hoe groter de verschillen. Dat was althans de gedachte. Maar zo zit het dus niet. Het cytochroom C van de karper is voor vierenzestig procent gelijk aan het cytochroom C van de bacterie Rhodospirillum rubrum. En dat geldt ook voor het varken. En het cytochroom C van de mens én van de fruitvlieg is zelfs voor vijfenzestig procent gelijk aan dat van die bacterie. Dat betekent,’ en hier kreeg Dees’ stem een triomfantelijke bijklank, ‘dat gezien vanuit het gezichtspunt van de bacterie Rhodospirillum de mens net zoveel of net zo weinig aan hem verwant is als de fruitvlieg. Toch vervelend voor de evolutietheorie.’

Als tegenwicht voor het werken en het gezinsleven en de stimulerende maar toch ook enigszins vermoeiende gesprekken met Dees, stortte ik me nog twee lange warme zomermaanden in het uitgaansleven. Ik had enkele one-nightstands en dacht zelfs nog een tijdje dat ik weer echt verliefd was. (Op een meisje met kort rood haar dat op de politie-academie zat en VVD stemde. ‘Dat kan nooit goed gaan!’ schaterde Ellen en het ging ook niet goed.) En juist toen ik dacht: Er komt voor mij nooit meer een ander dan Monika, en dat is goed, juist toen gebeurde het natuurlijk toch.

‘Jij begon,’ zou Ellen later zeggen.

‘Niemand begon,’ zei ik. ‘Zoals altijd.’

Een halfjaar later trok ze bij ons in.

‘Vind je het goed als Ellen hier komt wonen?’ vroeg ik aan Bo.

Hij vond het goed.

Mijn moeder huilde tranen van vreugde toen ze het hoorde. En ook mijn vader zei dat hij blij voor me was, maar ik merkte aan alles dat hij van Ellen niet zo onder de indruk was als hij destijds van Monika was geweest. En Ellen merkte dat ook. Ze hield in ieder geval altijd een zekere reserve tegenover mijn vader.

‘Ik heb gewoon wat moeite met dat soort mannen,’ zei ze op een keer verontschuldigend.

‘Wat is mijn vader dan voor soort man?’ vroeg ik.

‘Te zelfverzekerd. Te succesvol. Te… gewoon té. In alles.’

‘Ik houd van je,’ zei ik. Het was de eerste keer dat ik dat tegen haar zei.

Zesendertig

Zo ziet een zorgeloze voorjaarsdag op een waddeneiland eruit.

7.45 uur. Opstaan. Douchen. Bo wekken.

8.03 uur. Naar de bakker. Eieren bakken. Ontbijttafel dekken met verse broodjes, jus d’orange en sterke koffie.

8.28 uur. Ontbijten.

9.33 uur. Eindelijk klaar met ontbijten. Alle vuile afwas op het aanrecht laten staan.

9.50 uur. Naar de fietsenverhuur. Twee degelijke Hollandse rijwielen uitzoeken.

10.04 uur. Fietsen. Via de weilanden en de waddendijk naar Nes. Buitelende kieviten, hysterische grutto’s, een vlucht smienten, twee nijlganzen in een lange, rechte, grauwe sloot. ‘Als je nou toch kunt kiezen tussen de Nijl en deze sloot.’ ‘Als je nou toch kunt kiezen tussen Amsterdam en Ameland.’ ‘Dan ben ik toch blij dat we in Amsterdam wonen.’

11.28 uur. Koffiestop in Buren. Als we net zitten komen dezelfde vijf jongeren binnenlopen die we een dag eerder op het wad zagen. ‘Nog zeehonden gezien vanochtend?’ vraagt dezelfde jongen. ‘Let maar niet op hem hoor,’ zegt hetzelfde meisje – het meisje met het zwarte petje. ‘Zitten jullie hier in Buren?’ ‘Nee, in Hollum.’ ‘Is dat leuk, Hollum?’ ‘Ja, dat is leuk.’ ‘En ’s avonds?’ ‘Ehm… We zijn hier net een dag.’

12.15 uur. We stappen weer eens op. ‘Dag,’ zegt Bo. ‘Doei.’ ‘Tot ziens,’ zegt het meisje met het petje. ‘Je hebt sjans,’ zeg ik buiten. ‘Armin!’ zegt Bo met een zucht.

12.43 uur. Lopen over Het Oerd. Zwarte zee-eenden voor de kust. Een ziek konijn, wachtend op een buizerd of een vos. Wachtend op de dood. Bo vindt een meeuwenschedel, schoon en nog helemaal intact. Hij stopt hem in zijn trommel.

13.30 uur. Lunch op een duintop. ‘Zullen we dat booreiland opblazen?’ ‘Goed idee.’

14.07 uur. Terug bij onze fietsen. We zetten koers naar het westen langs de binnenkant van het duin. Late kramsvogels. Hopen op een velduil, maar we zien alleen een buizerd die laag over het weiland wiekend een half geslaagde imitatie weggeeft – half geslaagd omdat ik toch even stop en mijn kijker pak. ‘Buizerd,’ zeg ik tegen Bo. ‘Dacht ik al.’ Wijsneus. Maar ik zeg niks.

14.50 uur. Ter hoogte van Ballum nog even naar het strand. Dode kwallen. Drieteenstrandlopers. Bo vindt een rogge-ei, ik vind een rechterschoen. Hoe zat het ook weer? In Engeland worden aan de Noordzeekust meer linkerschoenen gevonden en in Nederland en België juist meer rechterschoenen – of was het nou andersom? Het had in ieder geval iets te maken met de stroming en de specifieke stroomlijning van linker- en rechterschoenen. We houden het erop dat het andersom moet zijn.

15.34 uur. Weer op de fiets. Terug naar ‘huis’.

16.09 uur. In het dorp kopen we een fles whisky en een paar flesjes bier. Plus een Voetbal International en een Bild Zeitung.

16.16 uur. Thuis. Lezen. Met een drankje erbij. ‘Feyenoord stelt legioen teleur.’ ‘Schadenfreude in Bonn.’

18.30 uur. ‘Wat zullen we eten?’ Ik schrik wakker. ‘Zullen we uit eten gaan?’ ‘Goed idee.’ ‘Waar?’ ‘Hier in het dorp.’ ‘Tong Picasso.’ ‘Zoiets. Zeewolf.’ ‘Harder.’ ‘Uitstekend.’

19.07 uur. In een plaatselijk restaurant met zeegezichten aan de muur en visnetten aan het plafond. ‘Doet u mij maar de tong Picasso.’ ‘En voor mij de rode poon in zachte mosterdsaus. En een karafje witte wijn graag.’

Zo’n dag. Zo’n dag die je op geen enkele manier voorbereidt op wat komen gaat in de nacht.

Zevenendertig

Als ik maar niet zo dronken was geweest.

Als ik maar niet zo dronken was geweest, had ik me niet in zelfmedelijden verloren.

Als ik maar niet zo dronken was geweest, had ik me gerealiseerd dat hij met zijn ogen dicht sliep.

Als ik maar niet zo dronken was geweest, had ik…

Na het eten en de koffie lopen we het boerenland in, in de richting van het wad. In het westen flitst het vuurtorenlicht. In het oosten kondigt een bleek schijnsel aan dat de maan zo meteen zal opkomen. Zo nu en dan klinkt uit het duister de nerveuze alarmroep van een tureluur, het onderdrukt kieuwieieieieieiet van een verstoorde kievit. We lopen langs een weiland vol schapen die ons nastaren alsof ze voor het eerst menselijke gestalten zien. We zeggen niet veel.

Bo zegt: ‘Wat een stilte.’

Ik zeg niks.

Bo zegt: ‘Wat gaan we doen?’

Ik zeg: ‘Een stukje lopen. Koffiedrinken.’

We lopen over het onverlichte asfalt tussen twee sloten die de avondhemel weerspiegelen. De frisse lucht heeft niet het effect op me dat ik ervan had gehoopt. In plaats van opgewekter word ik bij elke stap bedroefder. Misschien komt het doordat in het donker de geruststelling is verdwenen die overdag in dit onveranderlijke landschap besloten ligt. Misschien is het dat in het donker de dood meer werkelijkheid heeft dan het leven. Misschien is het omdat Bo maar niet in hetzelfde ritme wil lopen als ik – iets wat me vroeger nooit gestoord zou hebben, maar nu wel.

We lopen met een kleine omweg terug naar het dorp. De huizen wachten op ons met hun verlichte ramen die tegelijkertijd uitnodigen en buitensluiten. Bij het eerste het beste café gaan we naar binnen en zetten ons aan een tafeltje bij het raam. Er zijn weinig andere gasten.

‘Navond.’

‘Goeienavond.’

Een jongen met een blozend gezicht en een paar enorme handen neemt onze bestelling op: koffie en een warme chocolademelk met slagroom. Ik neem er een cognacje bij, Bo een glas water. Als de jongen de dampende koppen voor ons neerzet, stapt een groepje jongeren het café binnen. Het zijn de twee jongens en de drie meisjes die we al twee keer eerder zijn tegengekomen. Kennelijk hebben ze besloten om met eigen ogen vast te stellen of Hollum inderdaad zo leuk is als Bo ze vanochtend heeft willen doen geloven. Aan het gezicht van een van de meisjes is duidelijk te zien dat wat haar betreft de conclusie nu al positief is – het is het meisje met het zwarte petje. Als ze langs ons tafeltje schuift, schenkt ze Bo een parelende meisjesglimlach. Zelfs mijn bezwaard gemoed wordt erdoor verlicht. Bo mompelt een nauwelijks verstaanbaar ‘hallo’ en begint omstandig in zijn warme chocolademelk te roeren.

Ik zeg niets.

Bo zegt: ‘Zal Ellen ons nog een beetje missen denk je?’ Dat had hij onder het eten ook al gevraagd.

‘Die is blij ons even kwijt te zijn. Of mij in ieder geval.’ Dat had ik onder het eten ook al geantwoord.

We drinken zwijgend. Het vijftal is schuin achter ons aan de bar gaan zitten. Het meisje met het petje is erin geslaagd zich zo te positioneren dat ze tegelijkertijd met haar vrienden kan praten en Bo in de gaten kan houden. Ik zie haar blikken geregeld naar ons tafeltje dwalen.

Ik zeg niets. Ik denk. Hoe lang zouden er al meisjes verliefd op hem worden? Het is me nog nooit eerder opgevallen en Bo zal zelf de laatste zijn om erover te beginnen – als hij het al in de gaten heeft. O, die verrukkelijke, verschrikkelijke onzekerheid van de puberteit, waarin het meest ondubbelzinnige signaal van een meisje nog niet ondubbelzinnig genoeg is. Waarin elke verlokking tegelijkertijd afschrikwekkend is, omdat je zelfbewustzijn kwetsbaar is als een zandkasteel in de golven. Omdat wat het ene moment nog een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid lijkt, het volgende moment een absolute onmogelijkheid kan blijken. Omdat je niets weet en niets begrijpt. Of is dat gepraat van een oude man? Zijn de pubers van nu veel wijzer? Ik kijk naar Bo en ik denk: nee, die onzekerheid is van alle tijden. Maar zeker weten doe ik het niet. Wat weet ik tenslotte van hem, behalve dat hij mijn zoon niet is?

‘Ik moet naar de wc.’

Hij staat op. Meteen schieten de ogen van het meisje-met-de-pet zijn kant op. Bo kijkt aarzelend rond. Ik kan op haar gezicht precies het moment aflezen waarop hun blikken elkaar kruisen. Weer die lach. (Chimpansees laten elkaar ook hun tanden zien ter geruststelling – dit in tegenstelling tot veel andere dieren waaronder honden. Grijnzen naar een valse hond kan nare gevolgen hebben. Niet grijnzen naar een valse hond trouwens ook. Grijnzen naar een chimpansee kan echter geen kwaad. Glimlachen naar iemand die je begeert is vrijwel altijd een goede eerste stap.) Ik kan niet zien of Bo terug lacht, maar hij schuift dicht langs haar heen op weg naar het toilet. Ik betrap mezelf erop dat ik hem benijd. Dus neem ik gauw een slok van mijn cognac en begin nadrukkelijk uit het raam te kijken, hoewel het zicht mij grotendeels wordt ontnomen door de spiegelingen in het glas.

Bo heeft sjans.

Bo is geen klein kind meer.

Nou ja, ik was hem toch al kwijt.

Belachelijke, kleinzielige gedachte!

Het is leuk voor hem. Ja, het is leuk voor hem. Het is een leuk meisje bovendien.

Wat weet jij daar nou van, ouwe lul?

Nou ja, een leuk meisje is een leuk meisje. Dat is van alle tijden. Dat kan ik heus nog wel zien.

Misschien heeft Bo wel een heel andere smaak.

Is smaak erfelijk of aangeleerd? Dat mannen van grote tieten houden is biologisch bepaald, zeggen de sociobiologen. Van grote tieten en van brede heupen. Is onderzocht. Ik kijk snel even naar de hoek van de bar waar het meisje met het petje zit. Heeft ze grote tieten? Ze zit er niet meer. Belachelijk ook, om me daar mee bezig te houden. Ik houd zelf helemaal niet van grote tieten.

Waar is ze?

Vast ook naar de wc. Is de dames-wc in dezelfde hoek als de heren? Vermoedelijk wel. Van waar ik zit kan ik ze geen van beiden zien. Zou ze hem opwachten? Dat zou ik vroeger nooit gedurfd hebben. Maar ja, de tijden zijn veranderd, toch? Toch? Welnee. Monika deed dat soort dingen vast ook. Dertien was ze, toen ze ontmaagd werd. Dertien! Daar was ik wel even stil van. Het heeft een halfjaar geduurd voor ik haar durfde vertellen dat zij voor mij de eerste was.

Dertien… Ik voelde me een ongelooflijke sukkel. Maar op Monika had mijn onervarenheid, toen ik haar eenmaal in vertrouwen durfde te nemen, een verbazingwekkende uitwerking.

‘Echt waar?’ vroeg ze.

‘Echt waar.’

Ze keek me een tijdje onderzoekend aan. Toen glimlachte ze (die glimlach, die glimlach!) en ze zei: ‘Dan ben je een natuurtalent.’ Of ze dat meende of dat ze het alleen maar zei om mij een plezier te doen, kon me niets schelen, want nadien neukten we nog vaker dan daarvoor.

‘Je hebt nog wat in te halen,’ zei Monika.

‘Dat je dat allemaal voor mij hebt bewaard!’ zei Monika.

‘Wat lief,’ zei Monika.

En ze leerde me alles over seks wat er te leren viel. En daarna leerde ik haar wat het betekende als seks verbonden was aan echte liefde, want dat, zei ze, had ze nog nooit meegemaakt.

Zo klonken we onszelf aan elkaar vast.

Wat God samenbrengt, zeggen de dominees en de priesters, zal de mens niet scheiden. Maar wat de mens samenbrengt, zeg ik op mijn beurt, dat kan God niet scheiden. Zelfs niet als hij een huurmoordenaar inschakelt. Zelfs niet als… zelfs dan niet? Nee, zelfs dan niet, zeg ik tegen mezelf. En ik bestel nog een glas cognac. In de hoop dat ik het blijf geloven.

Bo is nog steeds niet terug van het toilet.

Achtendertig

Drie herinneringen bewaar ik aan de laatste keer dat ik samen met Monika op Ameland was. De eerste is verbonden aan de foto op het strand – ‘Armin is gek’. De tweede is verbonden aan de veld-uil. We liggen uit de wind in de voorjaarszon in het binnenduin. Bo slaapt tussen ons in. Monika kauwt op een grasspriet. Er zit gras in haar haar. Ze steunt op een elleboog, haar hoofd ligt in haar hand. Ze zegt: ‘Wat betekent het voor jou om vader van mijn kind te zijn?’

Dat was een typische Monika-vraag. ‘Wat bedoel je als je zegt: ik hou van jou?’ ‘Hoe voelde je je toen je Bo voor het eerst in je armen hield?’ ‘Wat versta jij onder trouw?’ Voor Monika was niets vanzelfsprekend – tenminste niets dat van doen had met de liefde. Door haar ben ik gaan begrijpen wat voor de liefde het meest dodelijk is: vanzelfsprekendheid.

Ik denk na. Antwoord dan: ‘Dat onze levens niet meer zijn te scheiden. Dat je niet meer kunt zeggen: Hier houdt mijn leven op en daar begint het jouwe.’

‘Vind je dat een beperking?’

‘Allerminst. Dat het hoogste doel in het leven de individuele zelfverwerkelijking zou zijn, is een verkooppraatje van psychotherapeuten en pseudogoeroes. Het hoogste doel is definitief afrekenen met het exclusief denken.’

‘Pardon? Wat is dat, exclusief denken?’

‘Het is het denken dat onderscheid maakt en isoleert. Het is het denken dat een prachtig hulpmiddel is om aan waarheidsbevinding te doen, maar dat helaas tot doel in zichzelf is verheven. En dan vormt het het grootste obstakel om tot wijsheid te komen.’

‘Je lult weer eens uit je nek Armin. Spreek toch gewonemensentaal!’

‘Je vroeg er zelf om,’ sputter ik tegen. Maar dat argument heb ik al vele malen eerder in de strijd geworpen en ze heeft zich er nooit gevoelig voor getoond. Zo ook deze keer niet.

‘Je weet dat ik een hekel heb aan van die abstracties. Ik vroeg toch gewoon of je het vervelend vindt dat door Bo onze levens niet meer uit elkaar te halen zijn? Dat is toch een heel concrete vraag?’

In de eerste twee jaar van onze relatie liep dit soort gesprekken vaak uit op knallende ruzies. Ik ervoer haar kritiek als regelrechte agressie en begreep niet waaraan ik die verdiende. Zij op haar beurt vond mijn abstracties beledigend, alsof ik haar bewust wilde kleineren door elke eenvoudige vraag te verheffen tot een filosofische kwestie. Maar op die middag in Ameland, in de vroege voorjaarszon, herkenden we de gevaren en matigden beiden onze toon.

Ze wuifde met haar vrije hand een insect weg dat rond haar hoofd zoemde en zei: ‘Wat bedoel je nou precies?’

En ik zei: ‘Om te snappen hoe het lichaam in elkaar zit, is het heel nuttig om het uit elkaar te slopen en onderdeel voor onderdeel te bestuderen. Voor een beter begrip van genialiteit en krankzinnigheid kan het heel verhelderend zijn om onderscheid te maken tussen lichaam en geest. En natuurlijk neemt het inzicht over bliksem, regenboog en zonsverduisteringen toe als we aannemen dat zij geen manifestaties zijn van goddelijke emoties. In die zin is het heel zinnig om exclusief te leren denken. Om te denken in termen van óf het ene óf het andere. Maar het vervelende van exclusief denken is dat het op den duur zichzelf als enige juiste denkvorm ziet – daar is het tenslotte exclusief voor. En dan leidt het tot intellectuele verlamming en zelfs tot regelrechte stompzinnigheid.’

‘Bijvoorbeeld?’

‘Bijvoorbeeld in de discussies over wat bepalend is voor wie we zijn: onze genen of onze omgeving. Hele academische veldslagen worden er over zo’n vraagstuk geleverd, terwijl vanaf het allereerste begin van het debat toch voor iedereen duidelijk zou kunnen zijn dat beide factoren een rol spelen en elkaar bovendien beïnvloeden. En je komt ze overal tegen, dat soort zinloze alles-of-nietsdebatten. Over de markt en de planeconomie. Over homeopathie en allopathie. Over het mannelijke en het vrouwelijke. Over de mens als berekenende egoïst en de mens als sociaal wezen. Over goed en kwaad.’

‘En nu terug naar jou en mij en Bo.’

Ze glimlacht erbij, de chimpanseecode voor ‘ik heb geen kwade bedoelingen’.

Ik zeg: ‘Volgens de aanhangers van het exclusief denken verliezen mensen aan eigenheid als zij met anderen verbonden raken. Maar ik denk dat de liefde de mens in staat stelt om juist meer zichzelf te worden door in een ander op te gaan. Door Bo zijn wij voor de rest van onze levens onlosmakelijk met elkaar verbonden. Maar door die verbondenheid voel ik me vrijer dan ooit. Het tegenovergestelde van het exclusief denken, denk ik, is gelegen in de werkelijke aanvaarding van het paradoxale. De sleutel tot iedere wijsheid is een paradox.’

En juist op dat moment scheert een velduil laag over de ons omringende duindoorns heen, hij zwenkt en kantelt als hij ons ziet en verdwijnt weer even geluidloos als hij gekomen is.

‘Stom toeval,’ zeg ik, ‘maar natuurlijk niet zonder betekenis.’

En Monika zegt ‘pfffft!’ en ze lacht een schelle schaterlach. En ik kruip over Bo heen en duw haar in het gras en kus haar tot ze stil is.

De derde herinnering betreft de nacht die volgde op die dag. Jarenlang heb ik alleen aan die nacht durven terugdenken wanneer Ellen heel dichtbij was. Omdat Ellen het begrijpt. Dat ik in dat café in Hollum aan die nacht moest denken terwijl Ellen zo ver weg was, had een waarschuwing moeten zijn.

Negenendertig

Ze komen samen terug. De ogen van het meisje schitteren nog meer dan voorheen. Aan Bo is niets te zien. Het meisje gaat op haar kruk zitten. Bo loopt naar ons tafeltje, maar gaat niet zitten. Hij zegt: ‘Ik ga even daarheen.’ En hij knikt met zijn hoofd schuin naar achter. ‘Dat zijn die mensen die we vanochtend tegenkwamen, weet je nog?’

‘Natuurlijk, amuseer je.’

Ik tuur naar de spiegelingen in het raam en probeer nergens aan te denken – wat niet lukt, wat nooit lukt. Als ik even later weer opkijk staat een van de jongens druk tegen Bo te praten. Zo nu en dan zegt hij iets terug. Het meisje-met-het-petje, dat half achter hem schuilgaat, laat hem met haar ogen geen moment los. Ik bestel een glas rode wijn bij de man met de werkmanshanden.

‘Een rode wijn voor meneer.’

‘Dank u wel.’

Twee glazen rode wijn later staat er opeens een man naast mijn tafeltje.

‘Is die stoel vrij?’

‘Ga uw gang.’

Hij heeft een enorm postuur. Ik schuif het tafeltje iets naar me toe om ruimte te maken voor zijn buik. Hij grijnst naar me. Helderblauwe ogen in een gezicht dat permanent lijkt na te gloeien van de buitenlucht. Een donkere, niet erg verzorgde baard. Tanden die een stevige rookverslaving doen vermoeden. Zodra hij zit haalt hij uit zijn broekzak een verfomfaaid pakje zware shag te voorschijn en begint te rollen.

‘Bezwaar als ik rook?’

‘Ga je gang.’

‘Op vakantie?’

‘Even een lang weekendje ertussenuit.’

‘Amsterdam, schat ik?’

‘Goed geschat.’

‘Accent. Kleding. Aan onverschilligheid grenzende zelfverzekerdheid. Ik haal ze er zo tussenuit, Amsterdammers.’

‘Hollum?’ vraag ik.

‘Ballum.’ Hij steekt zijn sjekkie aan. Neemt een forse teug. Blaast de rook richting plafond.

‘Is dat je zoon?’

Hij knikt met zijn hoofd naar achteren, precies zoals Bo dat een halfuurtje geleden deed. Hij moet ons al een tijdje in de gaten hebben gehad.

‘Ja.’

‘Lijkt precies op je. Zelfde motoriek. Zelfde aan onverschilligheid grenzende zelfverzekerdheid.’

Daar moet ik om lachen.

‘Waarom lach je?’

‘Een van die meisjes uit dat groepje heeft een oogje op hem. En volgens mij voelt hij zich daar bepaald niet zelfverzekerd over.’ (Al het andere dat ik zou kunnen zeggen, over gelijkenissen tussen mensen die geen familie van elkaar zijn, en over wat dat zegt over de invloed van omgeving en genen, dat zeg ik allemaal niet.)

Hij draait zijn enorme lichaam in de richting van de bar. Het tafeltje schudt ervan. De wijn klotst over de rand van mijn glas. Voor de zekerheid neem ik het glas in mijn hand. Hij kijkt een tijdje ingespannen naar het groepje jongeren. Ik kijk met hem mee.

Bo is nog steeds in gesprek met dezelfde jongen. Dat wil zeggen: de jongen praat tegen hem aan, met drukke gebaren, en Bo zegt zo af en toe iets terug. Maar als hij nu wat zegt, kijkt hij niet meer naar zijn gesprekspartner, maar naar het meisje-met-het-petje. En zij geeft antwoord met haar ogen en zo nu en dan ook met haar mond. En opeens lijkt tot de jongen door te dringen wat er zich voor zijn ogen afspeelt. Hij doet een halve stap naar achter. Kijkt naar het meisje. Kijkt naar Bo, die juist weer iets tegen haar zegt. Dan richt hij zich nadrukkelijk tot het meisje, maar zij keurt hem geen blik waardig. Ze kijkt nog steeds naar Bo. En Bo praat al even onverstoorbaar verder. De jongen probeert nogmaals het gesprek weer naar zich toe te trekken, maar opnieuw zonder resultaat. Dan draait hij zich abrupt om en bestelt iets bij de barman.

De man tegenover mij aan het tafeltje draait zich weer naar mij toe. Opnieuw schudt de tafel. Het wijnglas rust veilig tussen mijn vingers.

‘Kalverliefde!’ zegt hij, zo hard dat ik bang ben dat Bo het zal horen. (Maar Bo reageert niet.)

‘Dat wordt kussen in het donker. En friemelen. En voelen. Hahaha!’

Ik lach met hem mee, maar helemaal van harte gaat het niet. Wat ben je toch een ouwe chagrijnige lul aan het worden, denk ik bij mezelf. Maar ik zeg: ‘Wil je iets van me drinken?’ En dat wil hij wel.

Bas heet mijn tafelgenoot en drinkebroeder. En hij is geen visser, geen boer, geen olieboorder, geen havenloods, geen stroper, geen jutter, geen uitbater van een strandtent, geen kroegbaas, geen kok. Bas is bioloog. Hij bestudeert de gevolgen van de kokkelvisserij voor de eidereendenpopulatie van de Waddenzee. Die gevolgen zijn ernstig. Tienduizenden dieren zijn de afgelopen jaren van de honger omgekomen, als gevolg van de nieuwe, intensieve visserijmethodes van met name de Zeeuwse vloot die de Waddenzee frequenteert.

‘Voor het eerst in jaren,’ zegt Bas, met het schuim van zijn derde glas bier in zijn baard, ‘ontleen ik aan mijn werk enige populariteit op het eiland. Natuurbeschermers zijn hier niet erg geliefd. De eilanders hebben vaak het gevoel dat de vogels belangrijker worden gevonden dan de mensen. En dat steekt. Dat kan ik ook best begrijpen. Maar nu het om die Zeeuwen gaat, ligt het natuurlijk anders. Dat die vreemdelingen hier de zee leegvissen, ja, dat kan natuurlijk niet!’ Hij heeft een aanstekelijke lach en een al even aanstekelijk enthousiasme. Hij praat over de eidereenden als over de kroon op de schepping Gods.

‘Een volwassen mannetjeseidereend in prachtkleed, daar kan ik de tranen van in mijn ogen krijgen,’ zegt hij. ‘Nog steeds. Ik ben geen dichter, helaas, maar als ik het kon, dan zou ik een lofdicht schrijven op de mannetjeseider. Dat clowneske zwart en wit, en dan die zachte pasteltinten erbij. Ik heb bij mannetjeseiders vaak hetzelfde als wat ik bij mooie vrouwen ook heb. Als ik een heel mooie vrouw zie, dan denk ik vaak: hoe is het mogelijk dat die tot dezelfde soort behoort als een dikke lelijkerd zoals ik. En als ik dan die plompe, donkere wijfjeseiders zie, naast zo’n schitterende, bijna tropisch gekleurde man, dan vraag ik me ook af hoe dat toch mogelijk is. Volgens mij is God een grote grappenmaker.’

En hij lacht zijn volle lach en draait zich nog eens half om en kijkt naar Bo en het meisje-met-het-petje, die nu alleen nog aandacht hebben voor elkaar. (Ze drinken beiden rode port – dat heb ik Bo nog nooit zien drinken!)

Het gesprek met Bas met de buik en de baard en het bier heeft mijn somberheid verdreven, en ik besluit van de rode wijn over te stappen op iets vrolijkers. Ik bestel een dubbele whisky met ijs.

‘Of doe eigenlijk maar zonder ijs.’

Bas doet met me mee.

‘Vergeef me mijn nieuwsgierigheid,’ zegt hij als de drankjes zijn gearriveerd, ‘maar waar is moeders?’

‘Moeders is…’ Dood wil ik zeggen. Maar ik ben bang dat ik dan meteen weer terugschiet in dat moeras van melancholie en zelfmedelijden. ‘… thuis. In Amsterdam. Het was weer eens tijd voor de mannen om er met z’n tweeën op uit te gaan.’

‘Heel goed,’ zegt Bas. ‘Mannen onder mekaar. Ik weet zeker dat je zoon… hoe heet hij eigenlijk? Bo, mooi, Bo… ik weet zeker dat Bo zich lang niet zo op zijn gemak zou voelen met dat meisje daar als hij wist dat zijn moeder hier ook nog aan dit tafeltje zat.’

En opeens zie ik Monika tegenover me zitten. Met een glas rode wijn in haar hand, en haar rode haar in de war van de wind waar we tegenin hebben gefietst. Hebben we hier gezeten destijds, hier in dit café, aan deze tafel? Het kan. Ze droeg een appelgroene jas. Ze had een paarse sjaal om. Ze was de vrolijkste verschijning op het hele eiland. En ze wist het. Het halfironische lachje waarmee ze de buitenwereld tegemoet trad was haar manier om te zeggen: ‘Jaja, kijk maar eens goed, dit is wat er geworden is van dat lelijke rooie sproetenmeisje dat jullie als kind zo hebben gepest. Nu hebben jullie spijt, nu willen jullie me leren kennen, nu willen jullie me aanraken, maar nu is het te laat. Ik heb jullie niet meer nodig. Ik ben heel gelukkig zonder jullie. Ik heb een man van wie ik hou en die van mij houdt, van mij alleen. En ik heb een kind met wie ik huil en met wie ik lach. En samen lachen we om jullie. Wij drieën tegen de rest van de wereld. En we winnen met twee vingers in de neus.’

Zo keek Monika de wereld in, in het voorjaar van 1987.

Waarom moest God daar een sluipschutter op afsturen?

Ik sla in één teug mijn whisky achterover. Bas kijkt me verbaasd aan. Maar hij zegt niks. Mannen onder elkaar.

Ik herinner me nog dat Bo op zeker moment naar me toe kwam lopen.

‘Ik ga nog even met ze mee. Ergens anders heen.’

‘Dat is goed. Veel plezier.’

Bas en ik lachten en dronken en praatten. Hij vertelde een hilarisch verhaal over een dronken kokkelvisser waarvan ik mij de clou niet meer herinner. Of misschien was er wel geen clou. Hij vertelde over zijn vader die op Scandinavië had gevaren. Over stormen in het Kattegat en op de Sont. Over geparfumeerde brieven uit Zweden die zijn moeder tot wanhoop hadden gedreven. Hij vertelde over kisten met kostbare wijn die hij als kind op het strand had gevonden na een zware storm. En over een opgezwollen lijk dat een paar jaar geleden plotseling opdook in de branding, midden tussen een groepje spelende kinderen. Hij vertelde eilandverhalen. En ik luisterde. En ten slotte vroeg hij mij naar het leven in Amsterdam. En ik keerde terug naar mijn dronkenmansjaren, die mij plotseling scherp voor de geest stonden (zoals dronken goudvissen zich de kunstjes herinneren die hun eerder in dronkenschap zijn aangeleerd).

Ik zei: ‘Op een regenachtige nacht in oktober liep ik eens over de Wallen. Het moet een uur of vier, vijf zijn geweest. Het begon stil te worden. Ik droeg Bo op mijn rug en ik keek naar de vrouwen achter de ramen en zij keken naar mij. Een van de vrouwen tikte tegen het venster en wenkte, en ik dacht: Hierbuiten is het koud en nat en daarbinnen is het vast lekker warm. Ik voelde in mijn broekzak en vond nog wat papiergeld en hoewel ik niet wist of het om tientjes ging of om briefjes van honderd, liep ik toch naar de deur. En de vrouw deed voor ons open en ik stapte naar binnen en ik zette Bo op de enige stoel die in het kamertje stond en zij deed het gordijn dicht en vroeg hoe ik heette. Dat vond ik heel lief van d’r, dat ze wilde dat ik een naam had. De hele avond en nacht had ik met mensen gesproken, in bars, op straat, maar niemand had naar mijn naam gevraagd. De vrouw was een Duitse, ze sprak met een zwaar accent. Andrea heette ze. Of in ieder geval noemde ze zich zo. Armin en Bo vond ze Duitse namen, en ik liet dat maar zo. Ze vroeg aan Bo of hij zijn jas uit wilde doen, maar Bo sliep. Dus ik zei: Bo slaapt met zijn ogen open. Eerst geloofde ze me niet. Ze ging voor hem staan, in haar zwarte negligé, en ze bewoog haar zorgvuldig gelakte handen vlak voor zijn gezicht. Hij reageerde niet. Toen pas geloofde ze het. Hoe komt dat? vroeg ze. Door een nachtmerrie, zei ik. Arme Jungen. We gingen op het bed zitten, Andrea en ik. Waar is die Mutter? vroeg ze. Die is dood, zei ik.’ En tegen Bas verduidelijkte ik: ‘Bo’s moeder is al tien jaar dood.’

Bas knikte, alsof het de normaalste zaak van de wereld was dat de moeder die net nog thuis was, nu plotseling tien jaar dood was. En eigenlijk was dat ook zo. Dat mensen over zulk soort dingen niet de waarheid spreken is de normaalste zaak van de wereld.

‘Daarom dronk ik zoveel in die tijd,’ zei ik. ‘Daarom zwierf ik om vijf uur ’s nachts met mijn zoon over de Wallen.’

De barman bracht meer bier. Kennelijk waren we niet meer aan de whisky.

‘We hebben een hele tijd op dat bed gezeten,’ vervolgde ik. ‘Het was een lieve meid. Ze vertelde dat ze een dochtertje had dat bijna even oud was als Bo. Ik vroeg haar wat de eerste woorden waren die ze haar kind had geleerd. Mein Vati ist ein Arschloch, zei ze. Haar dochtertje heette Maria. Ze hoopte dat het kind haar hele leven maagd zou blijven. Ik heb haar tweehonderd gulden gegeven. Maar toen ik thuiskwam en Bo uitkleedde om hem in bed te stoppen, vond ik het geld terug. Ze had het tussen zijn kleren gestopt. Dat is de enige keer dat ik naar de hoeren ben geweest.’

Toen we ons bier op hadden, ben ik opgestapt.

‘Doe voorzichtig,’ zei Bas nog.

En ik zei: ‘We zitten in een huisje praktisch om de hoek. Dat komt wel goed.’ Maar ik heb lang lopen zoeken voor ik het had gevonden.

Bo was er niet.

Veertig

Ik werd wakker met een verschrikkelijke hoofdpijn. Mijn tong was van leer en mijn maag voelde aan als een chemisch reactievat dat op springen staat. Ik zat in een stoel in de woonkamer van ons huisje. Buiten begon het licht te worden. Op het hek voor het huis zat een merel. Tsjuuk-tsjuuk-tsjuuk-tsjuuk-tsjuuk zei de merel. Ik liep naar het keukenblok en vulde een longdrinkglas met water. Drie keer. Toen liep ik terug naar mijn stoel, pakte de fles whisky van de grond en nam twee forse slokken.

Het hielp niet.

Ik liep naar de wc en piste en dronk meer water. Toen liep ik naar de kamer met het tweepersoonsbed, opende de deur en… In het bed lagen Bo en het meisje-met-het-petje. Zonder petje. Het petje lag op de grond, boven op de rest van haar kleren. Ze had een T-shirt aan. Van Bo. Ook Bo droeg een T-shirt. Het was bepaald geen schokkende scène, eerder romantisch, onschuldig zelfs. Hij sliep. Zij sliep. Haar arm lag over hem heen. Ik deed de deur weer dicht en ging in mijn stoel zitten. Ik schonk mezelf nog een glas whisky in en vroeg me af waarom mijn handen zo trilden.

Ik herinner me dat ik het meisje ’s ochtends door het huis heb zien lopen, in haar onderbroek en dat T-shirt van Bo. Ik herinner me dat Bo koffie heeft gezet. Later stond er een mok met koude koffie naast mijn stoel. Ik herinner me dat ik mezelf nog een glas whisky wilde inschenken om de hoofdpijn te verjagen. Maar de whisky was op. Gelukkig was er nog een flesje bier.

Ik liep opnieuw naar de kamer met het tweepersoonsbed. De kamer was leeg. Het bed onopgemaakt. Ik liet me languit vallen. Het bier gutste uit het flesje. Wat er nog van over was dronk ik in één teug leeg. Ik voelde hoe het koude vocht langs mijn kin en mijn hals liep. Ik sloot mijn ogen. De wereld tolde. Ik dacht aan Monika. Ik dacht aan Ellen, die ik nooit zou kunnen geven wat ze het liefst van alles wilde. Ik dacht aan mijn zoon, die mijn zoon niet was en die op zijn veertiende dingen durfde die ik pas durfde op mijn twintigste. En ik dacht: dat heeft ’ie van zijn vader. En toen dacht ik aan Niko Neerinckx en aan Anke. En ik vervloekte mezelf dat ik niet met haar had geneukt. Dat ik nog steeds een lafaard was, een halve man. En ik probeerde me voor te stellen hoe ze eruit zou zien zonder kleren, hoe ik de kleren van haar lichaam zou scheuren, hoe ze zich aan mij geven zou, hoe ze zich vergeefs zou verzetten. Ik wilde dat ik een erectie kreeg. Een erectie van haar. Maar daar was ik veel te dronken voor.

Ik draaide me op mijn buik en begroef mijn gezicht in het kussen. Het kussen rook naar meisje. Ik huilde.

‘Armin! Armin! Wat doe je hier? Dit is mijn bed! Rot op, Armin! Je bent dronken! Je hebt gekotst! Smeerlap! Armin!’

Bo sjort aan mijn schouder. Schreeuwt in mijn oor. Ik draai me om. De wereld draait de andere kant op. Bo hangt op zijn kop in de lucht. Ondanks die vreemde positie blijkt hij in staat mij een klap te verkopen. Hij slaat me midden in mijn gezicht, met een vlakke hand. Ik hoor het kletsen. Bo draait honderdtachtig graden en schiet naar achteren. De muren van de kamer vliegen op me af.

‘Wat is er?’ roep ik. Maar ik kan mezelf niet horen. Kennelijk hoort Bo me ook niet.

‘Ga naar je eigen kamer, smeerlap!’ roept hij.

Ik kom half overeind. Er kleeft iets aan mijn wang. Ik veeg met mijn hand langs m’n gezicht. Daar zweeft mijn hand door de ruimte. Nu kleeft er iets aan mijn vingers. Iets geels. Ik kijk naar de plek waar ik zojuist heb gelegen. Ik voel een golf van zuur in mijn slokdarm omhoog schieten. Het kussen ligt vol braaksel.

‘Jezus.’

‘Ja, jezus, ja!’ gilt Bo. Waarom gilt hij zo? Is hij soms bang dat ik hem niet hoor? En waarom heeft hij me geslagen? Hij heeft me geslagen! Dat hoerenjong! Die bastaard!

‘Wat denk je godverdomme wel!’ Nu komt er geluid uit mijn mond. Het schuurt en raspt in mijn keel, maar dat kan me niet schelen. Hij zal me horen. ‘Wie denk je wel dat je bent? Mij een beetje slaan, omdat ik in jouw liefdesnestje heb liggen kotsen, hè? Je schaamt je natuurlijk voor dat meisje, hè, dat je zo’n zuipschuit als vader hebt! Nou jongen, ik kan je geruststellen. Ik ben je vader namelijk niet! Hoor je dat? Hoor je dat? Ik ben je vader niet! Je vader is een of andere smerige rokkenjager uit Haarlem, die niet van je moeder kon afblijven. Daar kijk je van op, hè? Die lag ongetwijfeld ook al op z’n veertiende kleine meisjes te neuken!’

Hij had drie stappen achteruit gedaan, Bo. Hij was wit weggetrokken, terwijl ik tegen hem raasde en tierde. ‘Wat is dat voor onzin?’ had hij geroepen. En toen was hij plotseling boven op me gesprongen. Met al zijn jongenskracht had hij op me ingeslagen. Ik voelde zijn vuisten op mijn borst, op mijn gezicht, tegen mijn oren. Ik hield mijn ogen dicht en alle kracht vloeide uit me weg.

Het was gezegd. Het was eindelijk gezegd.

Eenenveertig

Op de voorpagina van NRC Handelsblad van 24 maart 1983 staat een foto van een foto. Op de eerste afbeelding staat de Amerikaanse president Ronald Reagan. De president heeft een stapeltje papieren in zijn ene hand. Met zijn andere hand wijst hij iets aan dat zich buiten het blikveld van de fotograaf, en dus van de lezer van het avondblad bevindt. Vlak boven de wijzende hand staat op een driepotige standaard de tweede foto, in een zwarte lijst. De voorstelling op die foto bestaat uit een aantal onduidelijke witte lijnen in een grijs vlak. Een tekstblokje geeft in vette zwarte letters uitleg: ‘Sovjet MIGS Western Cuba.’ Het is een spionagefoto van militaire installaties op Fidel Castro’s suikereiland.

Op de dag dat Bo werd geboren was de koude oorlog net een nieuwe fase ingegaan. Ronald Reagan had zijn Star Wars-plannen gelanceerd. Bo werd geboren in een wereld die niet meer bestaat.

Ik kijk naar de foto, en de foto in de foto, in de huiskamer van mijn ouders. Dat zij een krant hebben bewaard van de geboortedag van mijn zoon! En dat niet alleen. Ik heb de krant gevonden in een doos die vol bleek te zitten met Bo-souvenirs. Foto’s. Tekeningen. Een schoolrapport. Een schriftje. Hoe komen ze daar allemaal aan?

Ik laat de foto’s zien aan Dees, die me helpt bij het opruimen van het huis.

Bo als baby sabbelend aan Monika’s borst.

Bo’s eerste ‘schoolfoto’, gemaakt op het kinderdagverblijf.

Bo op schoot bij mijn moeder.

Bo aan de hand van mijn vader in Artis.

Bo met een gezicht vol chocoladevla.

Bo in kleren vol modder en zand.

‘Wist je dat?’ vraagt Dees. ‘Dat dit er allemaal nog was?’

‘Nee, nooit geweten.’

We spreiden de krant uit op de vloer. ‘Nijpels komt terug op dreigen met crisis over bezuinigingen.’ Ach gut. ‘Man met kunsthart overleden.’ Ach gosj. (‘Barney Clark, de eerste mens die met een kunsthart heeft geleefd, is gisteren in Salt Lake City overleden, zo heeft het ziekenhuis bekendgemaakt. Clark heeft 112 dagen geleefd met zijn kunsthart van plastic en aluminium.’) ‘Schamel bal opent de boekenweek.’ ‘België wenst geen vuil meer uit Nederland.’ ‘Lening 500 miljoen dollar voor Irak.’ (‘Irak heeft een internationale lening gekregen tot een bedrag van 500 miljoen dollar. Vierendertig grote internationale banken hebben de lening onderschreven, waaronder een van de grootste Amerikaanse banken, de Chase Manhattan. Die laatste bank, waarvan de directeuren zeer goede persoonlijke relaties onderhouden met tal van Arabische hoogwaardigheidsbekleders, heeft naar verluidt in de Verenigde Staten stevig gelobbyd voor aanzienlijke Amerikaanse deelname in het project.’ Ach ja.) En om 19.00 uur begon op Nederland I bij de NCRV het programma Zo vader zo dochter, terwijl de Avro op Nederland 2 om 20.10 keihard terugsloeg met Wie van de drie? O, prachtig truttig Nederland waarin Bo zijn eerste poepluier produceerde!

‘Ik heb het hem verteld,’ zeg ik zonder verdere inleiding.

‘Wat? Wie?’

‘Bo. Dat ik zijn vader niet ben.’

‘Je bent gek!’

‘Ik was vooral dronken. Hij had me geslagen, Bo. Omdat ik had liggen kotsen op het kussen waar hij zijn eerste meisje had gezoend. Of geneukt misschien wel.’

‘Wát? Wat, wat, wat?!’

Hij vouwt met woeste gebaren de krant dicht. Gaat op een stoel zitten. ‘Vertel. In logische volgorde graag.’

En ik vertel. Over het meisje-met-het-petje op het wad. En hoe we haar weer tegenkwamen die avond in de kroeg. En over Bas met zijn buik en zijn baard en zijn bier. En over de whisky. En over het tweepersoonsbed. En over de klap die Bo mij gaf. En wat ik toen gezegd heb. En wat Bo toen deed.

‘Shit!’ zegt Dees. ‘Shit man! Godverdomme, shit!’

Ik zit op de grond en raap de foto’s op van Bo en stop ze terug in de doos.

Goed dat mijn vader dit niet meer hoeft mee te maken.

Blij dat hij me nu niet kan zien.

Zijn mislukte zoon.

Dees staart me aan met zwarte ogen. Ik sta op. Loop naar het raam.

‘Zeg het maar,’ zeg ik.

‘Klootzak.’

‘Ja.’

‘Ongelooflijke klootzak.’

‘Ja.’

Het blijft heel lang stil in de kamer. Een vrouw loopt voorbij met een klein lelijk hondje aan een belachelijk lange lijn. Ik denk aan de buurman, meneer Bruggeman, en aan Boris. Ik heb ze nog niet gezien vandaag. Misschien is hij wel dood, denk ik. Eindelijk gerechtigheid.

Dees zucht. ‘Hoe is het nu met Bo?’

‘Geen idee. Niet goed, denk ik. Toen hij ophield met slaan sprong hij van het bed en liep zonder een woord te zeggen het huis uit. Ik ben in slaap gevallen. Toen ik ’s avonds wakker werd, was hij nog altijd niet teruggekeerd. Ik heb het bed verschoond. Wat te eten gemaakt. Daarna probeerde ik een boek te lezen, wat niet lukte. Tegen een uur of één kwam hij eindelijk thuis. Hij zei niks. Ging gelijk naar zijn kamer. ’s Ochtends heb ik hem gewekt met een verse croissant en jus d’orange. Ik zei dat we moesten praten. Ik zei dat ik begreep dat hij van streek was en boos. En dat hij tijd nodig had. Hij moest me maar om uitleg vragen als hij daar aan toe was. Hij heeft de hele dag niets gevraagd. Begin van de middag hebben we de boot genomen, een halve dag eerder dan de bedoeling was. Zwijgend zijn we naar huis gereden. Het was de langste, verschrikkelijkste stilte sinds Monika ophield met praten.’

‘Allemachtig,’ zegt Dees.

‘Ja.’

‘Hoe reageerde Ellen?’

‘Ellen weet nog van niks. Ze was er niet toen we aankwamen. Had ons nog niet verwacht. Toen ze ’s avonds thuiskwam lag Bo al in bed. Ze vroeg hoe het geweest was en ik zei: Goed. En ze vroeg: Is er iets? Want ik keek natuurlijk niet erg vrolijk. Maar ik zei: Nee, ik ben alleen erg moe. En Bo ook. Die is al naar bed. In bed ben ik heel dicht tegen haar aangekropen. Ze was onrustig. Kon de slaap niet vatten. Ze weet dat er iets mis is. Maar vanochtend was ik zo vroeg de deur uit, dat ze de kans niet heeft gehad om ernaar te vragen.’

Weer blijft het heel lang stil tussen Dees en mij.

Hij haalt een paar keer diep adem, alsof hij iets wil gaan zeggen. Maar hij zegt niks. Uiteindelijk ben ik het die de stilte doorbreekt.

‘Weet je wat het allerkrankzinnigste is? Toen Bo met dat meisje in dat grote bed lag te slapen, had hij zijn ogen dicht. Ik zweer het je. Het drong op dat moment alleen niet tot me door. Zo dronken was ik.’

Dees lacht. Maar niet van harte.

Twee uur later.

We hebben zes verhuisdozen gevuld met spullen die ik wil bewaren. De Bo-souvenirs. Klassieke platen. Veel Beethoven. Ik houd niet van Beethoven. Veel Brahms. Ik houd niet van Brahms. Maar het zijn platen waar mijn moeder bij gehuild heeft. En waar mijn vader naar luisterde in de laatste dagen van zijn leven. Die kan ik toch niet laten staan voor ‘Piet-Koopt-Alles’? Drie dozen met boeken. Oude kinderboeken. Mijn moeders bijbel. Mijn vaders plank met Nederlandse klassieken. Louis Couperus. Frederik van Eeden. Arthur van Schendel. Vestdijk natuurlijk. Negen keer Vestdijk. Ik heb ook het religieuze boek gevonden dat de buurman had weggezet, het laatste boek dat mijn vader heeft gelezen. De buurman had het een plaats gegeven naast Vestdijks De nadagen van Pilatus, wat ik wel een mooie geste vond. Tot mijn verbazing bleek het hetzelfde boek te zijn dat ik tien jaar geleden tussen Monika’s boeken vond: De Geheime Leringen van Jezus van Nazareth, waarin opgenomen De Openbaringen van Jakobus, Het Evangelie van Thomas en Het Evangelie van Philippus.

Zo komt alles wat voorbij is toch weer terug.

Ik heb het boek bij mijn moeders bijbel gelegd, want ongetwijfeld is het mijn moeder geweest die het destijds heeft aangeschaft – en het misschien ook wel cadeau deed aan Monika. (Monika was niet religieus, maar volgens mijn moeder kon je zo aan haar zien dat ze uit het katholieke zuiden kwam. En dat bedoelde ze nadrukkelijk als een compliment.)

Als de laatste doos is gevuld, komt meneer Bruggeman langs met Boris, om even een kijkje te nemen en een praatje te maken. De hond rent opgewonden door het huis. En meneer Bruggeman praat en praat en praat.

‘Twee dagen geleden,’ zegt hij, ‘schrok ik midden in de nacht opeens wakker. Ik hoorde gestommel en stemmen. Het klonk als twee ruziënde mensen – een man en een vrouw. En ik zou gezworen hebben dat het geluid uit dit huis kwam. Maar dat kan natuurlijk niet. Nee, dat kan niet. Ik heb ernaar liggen luisteren met kloppend hart. Ik kon er geen woord van verstaan, hoewel ik wel mijn best deed. Ik ben opgestaan en heb licht gemaakt. Ik dacht: misschien zit het alleen maar in mijn hoofd. Maar op een gegeven moment werd het zo erg dat Boris er zelfs van begon te blaffen. Toen heb ik mijn kamerjas aangedaan en ben naar buiten gegaan om te kijken of er licht brandde bij de buren aan de andere kant. Maar alles was donker. En buiten hoorde ik het ook niet meer, dat geruzie. Binnen bleef Boris maar blaffen. Toen hij eindelijk ophield was het overal weer stil. Ik heb de hele nacht niet meer geslapen.’

Dees zegt: ‘In de nacht is het soms moeilijk te horen waar geluiden vandaan komen.’

‘Ja,’ zegt meneer Bruggeman. ‘Jaja.’

‘Mijn vaders wijncollectie,’ zeg ik, ‘is voor u.’

Hij protesteert. Maar niet lang.

Als hij weg is loop ik nog één keer door het huis om te zien of ik niks heb gemist. Dees begint alvast de dozen naar de auto te sjouwen. Alles wat we nu niet meenemen gaat naar ‘Piet-Koopt-Alles’. De boekenkast. De salontafel. De leren bank. De leren stoel. Het bed. Ook het bed? Ja, ook het bed.

Ik sta tegen de post van de slaapkamerdeur geleund en ik probeer me mijn ouders voor te stellen, samen in dat bed, dat er nu kaal en onvriendelijk uitziet zonder beddengoed. Twee jaar geleden sliepen ze hier samen voor het laatst. Zouden ze het geweten hebben, die nacht voor de dag dat mijn moeder naar het ziekenhuis ging, dat het de laatste keer was? Hebben ze erover gesproken, hij in een van zijn vele gestreepte pyjama’s (ook die gaan naar ‘Piet-Koopt-Alles’), zij in een zedige nachtjapon? (Ik heb geen kleren van mijn moeder meer gevonden, geen sjaaltje, geen vergeten paar handschoenen, niets. Wat mijn vader ermee gedaan heeft weet ik niet.) Ik ruk me los uit mijn mijmeringen en buk me om nog een blik onder het bed te werpen – een gewoonte uit de vakanties. En er staat nog wat. Er staat nog een kistje dat ik niet eerder had opgemerkt. Ik haal het te voorschijn. Het is gemaakt van tropisch hardhout, mahonie ingelegd met ebben en parelmoer. Ik ga op de rand van het bed zitten en maak het open. Brieven. Kaarten. Van mijn vader aan mijn moeder. Van mijn moeder aan mijn vader. Een ansichtkaart uit Bretagne van Monika en mij. Een brief die ik aan mijn moeder schreef toen ze al ziek was. Beneden hoor ik een deur slaan. Ik moet Dees gaan helpen. Dit moet maar wachten tot een moment waarop ik het aandurf. Een moment waarop Ellen in de buurt is, om me vast te houden als ik van de wereld dreig te vallen. Gedachteloos laat ik de brieven en kaarten nog een keer door mijn handen gaan. Dan valt mijn oog op een smalle enveloppe. ‘COR’ staat erop, in blokletters. Mijn vaders roepnaam. Meer niet. De enveloppe is langs een van de korte kanten opengescheurd. Ik schud het papier eruit. Het is een klein briefje met een korte boodschap. In een vrouwelijk handschrift staat geschreven: ‘Ik ben zwanger. M.’

Wat is de beste manier om een klap op te vangen? Meegeven. Zorgen dat je niet alles in één keer voor de kiezen krijgt.

‘Ik ben zwanger. M.’

Monika heeft mijn vader een briefje geschreven om hem te vertellen dat ze zwanger was. Punt.

Ze heeft het briefje kennelijk persoonlijk bij hem afgegeven, want er staat geen adres op de enveloppe, er is geen postzegel. Punt.

Wat kan dat betekenen?

Dat… kan… maar… één… ding… betekenen.

Toch?

Eén ding.

Ik probeer het briefje terug te stoppen in de enveloppe. Maar mijn handen trillen te veel. Ik leg het samen met de enveloppe terug op de stapel. Ik doe het kistje dicht. Loop de trap af.

‘Wat is dat?’ vraagt Dees.

‘Brieven en ansichtkaarten.’

We hebben samen de laatste dozen naar de auto gedragen. Met veel passen en meten kregen we ze er allemaal in. Het kistje met de brieven heb ik op de grond gezet, tussen de bijrijdersstoel en de achterbank. Ik herinner me dat ik in de achteruitkijkspiegel heb gekeken toen we wegreden. Ik zag het huis van mijn ouders in een klein rechthoekig vlakje voorbij schuiven terwijl ik de auto draaide en de straat uit reed. Voor de laatste keer door de oude dorpskern met zijn twee reusachtige kerken, zijn bruggetjes over het Gein. ‘Abcoude – het oude alfabet,’ zoals mijn vader zei. Een flauw grapje, maar ik moest er opeens verschrikkelijk om lachen.

Dees reageerde niet. Dees was nog altijd boos op me. Of op z’n minst zwaar in me teleurgesteld. Ik dacht: Je moest eens weten wat ik net heb ontdekt. Maar ik zei niks. We reden op de A2 en ik had al mijn energie nodig om niet een ruk aan het stuur te geven en met honderdtwintig kilometer per uur de vangrail in te rijden.

Als ik Dees thuis heb afgezet (‘Hou me op de hoogte,’ zegt hij, ‘en sterkte’) rijd ik door naar het Amsterdamse Bos. Ik wil nog niet naar huis, kan nog niet naar huis.

Ik ben zwanger. M.

Wat kan het anders betekenen dan… dan dát?! Nog steeds willen de woorden niet komen. Ik kan zelfs aan mezelf niet vertellen wat ik denk. Wat ik wéét.

Ik parkeer de auto aan het begin van de Bosbaan op de plek waar jaren geleden twee Amsterdamse politieagenten een verdachte kanariegele Renault 5 zagen staan. Ik loop het bos in. Van ver hoor ik het klaaglijk miauwende roepen van de pauwen bij de boerderij die de rand van bos en oude weidegrond markeert. Even voorbij de boerderij sla ik linksaf, steek een klein houten bruggetje over en betreed het zompige territorium van de nachtegalen. Het is een kille dag, laat in april, en behalve het monotone slaan van een tjiftjaf is er geen vogelgezang te horen. Misschien zijn de nachtegalen nog niet gearriveerd. Ze behoren tot de laatste trekvogels die uit het zuiden terugkeren. Als de nachtegalen zingen is niet het voorjaar in aantocht, maar de zomer.

Het water van de Ringvaart is zwart en onrustig. Valwinden laten de golven alle kanten op schieten. Een meerkoet zwemt luid piepend en met zijn kop laag over het water naar een onnozele, bontgekleurde eend. Als hij de stadsvogel tot op enkele meters is genaderd zet hij een sprint in. Zijn gelobde poten jakkeren door het water en hij klappert met zijn vleugels zodat het water rondom hem opspat. De eend vliegt op onder luid protest. De meerkoet zwemt nog even wat rond op de plek die hij op de indringer heeft veroverd, alsof hij zich ervan wil vergewissen dat de eend werkelijk weg is en het gevaar geweken. (Welk gevaar? Waarom zien meerkoeten toch in alle andere vogels een bedreiging? Volstrekt paranoïde zijn ze. Maar misschien dat ze daarom wel zo goed overleven in de stad.)

Ik besluit door te lopen langs de oever van De Nieuwe Meer, en dan dwars door de weilanden terug naar het bos en de Bosbaan. Of eigenlijk besluit ik helemaal niets. Het is wat er met me gebeurt. Ik word naar de oever van het meer gelopen en dan word ik rechtsaf gedirigeerd, over het smalle pad door de weilanden. Ik zie de boerderij opdoemen in het uitlopende groen. Ik zie hem aan mij voorbijgaan. Ik kom terug bij de auto en ik word achter het stuur gezet en de motor wordt gestart en de auto begint te rijden en iemand stuurt me veilig door het verkeer, over de ringweg, terug naar huis. Ik word foutloos ingeparkeerd.

Als ik met mijn sleutel in de hand bij de voordeur sta, schiet het heel even door me heen: wat nu? Maar ik wacht het antwoord op de vraag niet af. Er is geen antwoord. De deur gaat open. De trap brengt me omhoog. Weer opent zich een deur en nog één. Ik sta in de woonkamer van mijn eigen huis – de veiligste plek op aarde. Ooit lagen hier de balen koffie tot het plafond toe opgetast. Nu staan er boekenkasten en een eettafel, stoelen en een bank. Op de bank zitten Ellen en Bo. Op de bank zit de zoon van mijn vader.

Tweeënveertig

Je kunt aan alles wennen, zelfs aan het onverhoedse.

Ellen en Bo hebben beiden gehuild. Rode ogen. Strepen op hun wangen. Haar in de war. Maar nu lachen ze. Bo zegt: ‘Wat idioot!’ Ik sta op de drempel en kijk naar hem. Het duurt even voor hij in de gaten heeft dat ik er ben. Hij houdt onmiddellijk op met lachen.

‘Hallo,’ zeg ik, onhandig.

Bo zegt niks.

Ellen komt overeind, loopt op me af, slaat haar armen om me heen en drukt zich tegen me aan. ‘Hoe was het bij je vader?’

‘Moeizaam.’

‘Je moet even gaan zitten, Armin.’

Ik zak neer op een stoel en heb het gevoel dat ik er nooit meer uit op zal staan.

‘Wil je koffie?’

Ik wil koffie.

Bo staart naar de tafel. Op de tafel ligt een enveloppe. Op de enveloppe staat: ‘Voor Bo.’ Ik herken het handschrift onmiddellijk. Het is hetzelfde handschrift als op de smalle enveloppe in het brievenkistje.

O God!

Ellen brengt de koffie. Ze zet het kopje voor me op tafel. Vlak naast de enveloppe. Dat verzorgde, gelijkmatige handschrift, hoe kwam ze daar eigenlijk aan? Het lijkt zo strijdig met wie ze was – wie ze geweest blijkt te zijn.

Ik wacht.

Het is stil in de kamer. Ellen roert met een lepeltje in haar koffie. Bo zucht.

‘Bo heeft me verteld wat er is gebeurd,’ zegt Ellen.

Ik zwijg en staar naar de enveloppe.

‘Die brief,’ zegt Ellen, ‘heeft Monika mij ooit gegeven. Voor als het nodig was dat Bo zou weten wat er is gebeurd. Dat was nu dus nodig.’

Bo buigt zich naar voren en pakt de enveloppe, geeft hem aan mij. Ik kijk hem heel even aan. Ik kijk naar Ellen, maar Ellen kijkt naar het koffiekopje in haar hand. Ik haal de brief uit de enveloppe en lees. Ik kom niet verder dan de vijfde regel. Dan valt de brief uit mijn handen. Ik doe mijn ogen dicht en wacht. Er komt niets.

De eerste regels van de brief luiden:

Lieve Bo,
Terwijl ik dit schrijf, kijk ik naar je. Je speelt met een plastic ring, waarvan ik niet weet hoe je eraan komt. Ik kijk naar je en denk: Ik hoef deze brief niet te schrijven, want je lijkt op je vader, zoals je vader op zijn vader lijkt. En hoe dat zo gekomen is hoeft niemand ooit te weten. Het is een geheim tussen mij en de man die jij je opa zult gaan noemen – en dat kan maar beter altijd zo blijven. Maar God weet dat wat beter is voor de mensen, meestal niet gebeurt.

Ik kijk heel lang, heel ingespannen naar het puntje van mijn linkerschoen. Er zit een beetje modder aan en in die modder plakt een veertje. Ik probeer uit het veertje te herleiden van welke vogel het afkomstig is, maar het is nogal een non-descript ding. Grijs. Of vuilwit. Als ik lang genoeg naar het veertje heb gestaard kijk ik naar Bo. Maar Bo heeft zijn eigen veertje om naar te staren. Ik zeg: ‘Nu weet jij het dus ook.’

Hij kijkt naar me op. Onbegrip in zijn ogen. Zijn ogen zoeken steun bij Ellen.

‘Ook?’ vraagt Ellen.

‘Ja,’ zeg ik. ‘Ik vond bij mijn vader ook een briefje van Monika.’

Ik neem een slok van mijn koffie.

‘Dus jij hebt het al die jaren geweten?’ vraag ik haar. Maar het klinkt niet als een vraag. Het klinkt als een berusting.

‘Ja.’

Ik vouw de brief dicht, stop hem terug in de enveloppe en geef hem weer aan Bo. Ik sta op. Al mijn spieren doen me pijn.

‘Waar ga je heen?’ vraagt Ellen.

‘Naar buiten. Lopen.’

‘Dan ga ik mee.’

Ik wil protesteren, maar ik heb de energie niet.

Drieënveertig

Dit schrijft de evangelist Philippus: ‘Als een parel in de modder wordt gegooid daalt haar waarde niet. En haar waarde stijgt niet als ze met balsemolie ingewreven wordt; in de ogen van de eigenaar behoudt zij haar waarde.’

Mijn moeder heeft de woorden onderstreept. Zoals ze ook de passage over de echtbreker heeft onderstreept die ik ooit, in mijn onwetendheid, voorlas aan mijn vaders zoon (mijn broer!) uit het boekje van zijn geliefde-voor-één-keer, mijn geliefde Monika. Mijn moeder moet het al die jaren hebben geweten. ‘Misschien hield ik wel niet genoeg van hem. En later kon ik het niet meer.’ Wat is dat toch, dat zoveel vrouwen zichzelf de schuld geven als hun mannen vreemdgaan? Ik ben bereid om van alles in overweging te nemen om te begrijpen wat er is gebeurd, maar niet dat het mijn schuld zou zijn. Heeft mijn moeder het briefje gevonden dat Monika aan mijn vader schreef? En heeft ze het toen meteen geweten – zoals ik het wist? Heeft mijn vader geweten dat mijn moeder het wist, of kwam hij daar pas achter toen hij het Evangelie van Philippus las en de onderstreping zag? (‘De kinderen die een vrouw gaat baren lijken op degene die ze liefheeft. Als dat haar man is, lijken ze op haar man. Als dat echter een echtbreker is, dan lijken ze op die echtbreker.’ De woorden die mijn vaders hart te veel werden. Ik zou er een tegeltje van moeten laten maken.)

Ik denk aan wat Bas, de buikige, baardige bioloog tegen me zei, in het café op Ameland. ‘God is een grote grappenmaker.’ Maar ik lach niet.

Honderd vragen zijn beantwoord, maar er zijn duizend nieuwe vragen voor in de plaats gekomen. Hoe meer ik weet, hoe meer ik besef dat ik niets weet.

Wat ik nu weet is hoe het gegaan is, ongeveer. Volgens Ellen.

Het is begonnen met een bliksemschicht. (‘Zoiets verzin je niet,’ zei ik tegen Ellen. ‘Nee, zoiets verzin je niet,’ antwoordde zij.)

Mijn vader en Monika werkten in het huis aan de Ceintuurbaan. Mijn vader had een muur gestuukt, terwijl Monika het plafond in de slaapkamer witte. Toen ze klaar was had ze zich gedoucht, om de verf uit haar haar te wassen. Daarna was ook mijn vader zich gaan douchen, terwijl Monika thee zette en broodjes smeerde. Het liep al tegen het einde van de middag, maar ze hadden nog niet geluncht, zo druk waren ze geweest. Toen ze aan de geïmproviseerde keukentafel zaten (een deur op schragen, drie klapstoeltjes van Ikea eromheen) was het buiten plotseling donker geworden. Even later kletterde de regen in dikke zomerstralen uit de hemel. Monika was voor het open raam gaan staan. Hoe vaak heb ik haar dat niet zien doen? Ze had een kinderlijke fascinatie voor zware regen en onweer. Dan stond ze met grote ogen naar buiten te kijken, een glimlach op haar bleke gezicht, dat in dat vreemde licht dat bij onweersbuien hoort nog bleker leek. Wat ik dan deed, en wat mijn vader kennelijk ook gedaan heeft, is achter haar gaan staan, heel dicht achter haar. En dan liet ze zich langzaam naar achteren zakken. Dan leunde ze tegen mijn borst. Dan prikten haar rode haren in mijn gezicht. En als dan een bliksemschicht de wolken uiteenscheurde, en als de donder de ramen deed trillen in hun sponningen, dan legde ze haar hoofd tegen mijn schouder en keek ze naar me op. En altijd dacht ik dan: Ze heeft de mooiste, sensueelste ogen die ik ooit heb gezien. Zou mijn vader dat ook hebben gedacht?

‘Volgens Monika,’ zei Ellen, ‘sloeg de bliksem plotseling vlakbij in. Ze schrok van de klap en deed onwillekeurig een stapje naar achteren. Ze botste tegen je vader op, en je vader sloeg beschermend zijn armen om haar heen.’ Daar was Ellen gestopt.

‘En toen?’ vroeg ik.

‘Wil je het echt weten?’

‘Ja, ik wil het echt weten.’ Al wist ik natuurlijk liever van niks.

‘Monika zei dat er al dagen een spanning had bestaan tussen je vader en haar. Dat ze een hunkering had gevoeld die ze niet voelen wilde, van zichzelf niet voelen mocht, maar die almaar sterker was geworden. Op het moment dat hij zijn armen om haar heen sloeg, was het alsof er een gat werd geslagen in de dijk waarachter zij haar gevoelens had verborgen. Zo omschreef ze het.’

En weer viel Ellen stil. En weer vroeg ik haar om verder te gaan. Om me alles te vertellen wat ze wist en wat ik niet weten wilde, maar wel weten moest.

‘Monika heeft zich omgedraaid en je vader gekust. Hij heeft nog gezegd dat ze dat niet moest doen. Maar hij kuste haar wel terug. En… nou ja. Toen hebben ze het gedaan.’

‘Gelijk van kussen naar neuken?’

‘Nou ja, niet gelijk. Maar wel… snel.’

‘Maar… maar waar dan? Er was… er was niks in dat huis om het een beetje… comfortabel te maken, zal ik maar zeggen.’

‘Nee.’

‘Op de grond?’

‘Nee.’

‘Staand?!’

‘…’

‘Jezus, nee! Mijn vader?’ Ik geloof dat ik toen heb gelachen. Heel even. We liepen langs het IJ, niet ver van ons huis. Er vloog een aalscholver voorbij en ik weet nog hoe zijn zwarte silhouet langzaam oploste in de tranen die in mijn ogen opwelden. Ik ben op de grond gaan zitten, op het koude vochtige asfalt. En ik dacht: Ik sta nooit meer op. Ik kan het niet meer. Het is mooi geweest. Het is op. Maar Ellen hurkte naast me neer en omhelsde me en streelde me en trok me tegen zich aan. Zo hebben we daar gezeten, terwijl de schemering inzette en de merels begonnen te zingen en de kilte langzaam optrok in mijn botten. En als Ellen me niet overeind had geholpen, als Ellen niet had gezegd dat we terug moesten naar huis, naar Bo, naar het heden, dan zat ik daar nu nog. Dan zou ik daar zijn gestorven aan een gebroken hart, als de tragische held uit een negentiende-eeuwse roman.

Dat zou ik wel hebben gewild, maar Ellen wilde het niet.

Ook dit schreef de evangelist Philippus: ‘De onwetendheid is een slavin. De kennis is vrijheid. Als we de waarheid kennen, zullen we de vruchten van de waarheid in onszelf oogsten.’ Die passage heeft mijn moeder niet onderstreept. En Monika ook niet.

‘Is ze klaargekomen?’

‘Armin!’

‘Ik moet het weten. Jij weet het, dat weet ik zeker. En ik kan de gedachte niet verdragen dat jij meer weet dan ik.’

‘Ja.’

‘Had ze spijt?’

‘Ja. Nee. Wel toen ze zwanger bleek te zijn. En ze voelde zich schuldig tegenover het kind, al voor het geboren was.’

‘Waarom heeft ze het jou verteld?’

‘Omdat ze er met iemand over moest praten. Omdat ze dacht dat ze gek werd.’

‘Waarom heeft ze geen briefje voor mij achtergelaten?’

‘Ze heeft mij toch voor je achtergelaten?’

‘Was ze verliefd op mijn vader?’

‘Nee.’

‘Was hij verliefd op haar?’

‘Dat geloof ik niet.’

‘Vond ze het lekker?’

‘Armin!’

‘…’

‘Ik geloof het wel.’

‘Je gelooft het wel?’

‘Ja. Ja, ze vond het lekker.’

‘Godallemachtig.’

‘Stop er alsjeblieft mee, Armin.’

‘Voelde ze zich alleen schuldig tegenover Bo? Niet tegenover mij?’

‘Nee. Ja, ook tegenover jou.’

‘Heeft ze dat gezegd, of zeg jij dat nu, om mij een plezier te doen?’

‘Nee natuurlijk niet. Natuurlijk voelde ze zich schuldig. Wat denk je nou?’

‘Wat ik denk? Dat wil je niet weten, wat ik denk. Dat wil ik zelf niet eens weten.’

‘Ze voelde zich verschrikkelijk schuldig.’

‘Maar je zei net dat ze geen spijt had.’

‘Nee. Spijt is iets anders. Spijt heb je zelf. Schuld krijg je van anderen.’

‘O, dat is makkelijk zeg. Die schuld had ze dus van mij!’

‘Je begrijpt het niet.’

‘Nee, ik begrijp het niet.’

‘Dat begrijp ik wel.’

‘O, dank je.’

Ik reageer mijn woede af op Ellen. Mijn verbijstering. Mijn verdriet. Mijn frustratie.

Alsof zij hierom gevraagd heeft. Ja, ze heeft erom gevraagd! Ze heeft tegen me gelogen! Ik wist dat ze meer wist, ik wist het, maar ze bleef maar ontkennen. Nu moet ze boeten voor die leugens.

Wat een onzin! Wat een harteloze onzin. Alsof ze een keuze had. Alsof ik in haar plaats iets anders had gedaan. Had ik in haar plaats iets anders gedaan? Had ik in Monika’s plaats iets anders gedaan?

Hoe warm was Ellens bed in die koude winternacht, toen Monika thuis zwanger lag te wezen van een man met wie zij één keer, met haar blote billen tegen de muur, had geneukt?

Eén keer.

‘Wist jij het toen al?’

‘Wist ik wat al wanneer?’

‘Toen wij het deden, die ene keer, wist jij het toen al van Monika en mijn vader?’

‘Nee.’ Ze is een tijdje stil. Dan zegt ze: ‘Ik belde haar de volgende dag. Ongetwijfeld uit schuldgevoel. Ik vroeg hoe het met haar ging. Niet zo goed, zei ze. Ik vroeg of ik langs moest komen. Dat wilde ze wel. Kom morgen, zei ze. Jij was naar de uitgeverij, die dag. Toen heeft ze het me verteld. Ik had haar kunnen zeggen dat ze zich niet zo schuldig hoefde te voelen. Dat ze niet de enige was. Dat we allemaal weleens iets doen dat we beter niet hadden kunnen doen, maar waar we toch geen spijt van hebben. Dat had ik allemaal kunnen zeggen. Maar ik heb het niet gedaan. Ik durfde niet.’

Ik kijk naar haar. Ze slaat haar ogen neer. Ik ben niet boos meer. Ik ben helemaal niets meer. Geen vader. Geen zoon. Geen geliefde. Geen vriend. Niets. Ik ben opgehouden te bestaan. Ik moet mezelf opnieuw gaan uitvinden.

Is dat wat de evangelist bedoelt met de waarheid die vrij maakt?

Vierenveertig

Bo slaapt met zijn ogen dicht. Ik kan het zelf nauwelijks geloven, maar het is waar. Ik zit op de rand van zijn bed en luister naar zijn ademhaling. De pauze tussen uitademen en inademen, dat is het allermooiste moment. Omdat het leven dan heel even stilstaat.

Is dat dan wat ik wil? Het leven stilzetten? Ja. Dat is wat ik wil.

Statistisch gezien is het waarschijnlijk dat Bo en ik een kwart van onze genen gemeen hebben, al is het mogelijk dat dat percentage een stuk hoger ligt, of juist veel lager – dat is de pest met gemiddelde waarden: je weet nooit wat je er als individu aan hebt. (Maar leg dat maar eens uit aan je verzekeringsagent.) Dat Bo mijn kaaklijn heeft, is dus vermoedelijk geen toeval. Dat zijn voeten verschillen in grootte, net als de mijne, waarschijnlijk ook niet. Volgens de sociobiologen zal ik, nu ik onze bloedverwantschap ken, weer meer van hem kunnen gaan houden. Zij het maar half zoveel als toen ik nog dacht dat hij mijn eigen kind was, want vader en kind hebben gemiddeld de helft van hun genen gemeen – dus twee keer zoveel als twee halfbroers.

Dit dramatische inzicht over het verband tussen bloedverwantschap en de liefde danken wij aan een zekere William Hamilton, die in 1964 een artikel publiceerde in de Journal of Theoretical Biology met als titel: ‘The evolution of social behavior’. Het artikel van Hamilton wordt door velen beschouwd als de belangrijkste doorbraak in de evolutietheorie sinds de ontdekkingen van Gregor Mendel over de overerfbaarheid van de eigenschappen van de erwt. Vóór Hamilton kon met behulp van Darwins theorie alleen zelfzuchtigheid worden verklaard – sociaal gedrag viel buiten de theorie en was dientengevolge een weinig populair onderzoeksterrein voor biologen. Probleem was alleen dat niet viel te ontkennen dat sociaal gedrag bestond, zowel bij dieren, als bij mensen. Hamilton leverde als eerste een evolutionair-theoretische verklaring voor zulk gedrag.

In het kort komt Hamiltons inzicht hierop neer: sociaal gedrag kan evolutionair voordeel opleveren wanneer het ten goede komt aan naaste bloedverwanten. De hoeveelheid genen die de bloedverwanten gemeen hebben, is daarbij uiteindelijk de bepalende factor. Hoe nader de verwantschap, hoe eerder sociaal gedrag vanuit genetisch oogpunt bezien voordeliger is dan egoïsme. Zelfzuchtige genen kunnen dus belang hebben bij altruïstische individuen.

‘Er is alleen één probleem met Hamiltons theorie.’ Natuurlijk was het Dees die dit te berde bracht. ‘Die theorie is namelijk een slang die zichzelf in zijn staart bijt. Hij bewijst wat bewezen moest worden op grond van de aanname dat de evolutietheorie klopt en van de vaststelling dat er zoiets bestaat als sociaal gedrag.’

Maar dit keer vond ik dat hij zich er niet zo makkelijk van af kon maken. ‘Je kunt,’ zei ik, ‘op grond van Hamiltons theorie een hypothese opstellen. Bijvoorbeeld dat mensen of dieren egoïstischer worden naarmate de andere individuen in een experiment minder verwant zijn. In grote lijnen blijkt die hypothese door experimenten te worden gestaafd.’

‘Dat kan wel wezen,’ wierp Dees tegen, ‘maar dat bewijst niet meer dan dat het hemd inderdaad nader is dan de rok – en dat is toch op z’n zachtst gezegd geen wetenschappelijke doorbraak. Als Hamilton gelijk heeft zou er een rechtstreekse relatie moeten bestaan tussen een bepaald gen, of hooguit een paar genen, en het vertoonde sociale gedrag. Sterker nog: we moeten dan geloven dat ergens in onze genen informatie ligt opgeslagen die ons in staat stelt om – onbewust! – onderscheid te maken tussen verwanten uit de eerste en de derde of vierde graad. Dan kun je net zo goed geloven in God of in groene marsmannetjes.’

Ik moest toegeven dat ik daar geen redelijke argumenten meer tegenin wist te brengen. Maar het probleem met Dees’ kritiek op de evolutietheorie is dat hij weliswaar de antwoorden van de darwinisten op de vragen des levens verwerpt, maar dat hij geen andere antwoorden voorhanden heeft.

En dus zit ik hier bij mijn slapende halfbroer, die wel op mij lijkt en toch ook weer niet. Het koekoeksjong dat mijn eigen vader in mijn nest legde. Sinds Bo de liefde heeft ervaren van het meisje-met-het-petje is hij ’s nachts niet bang meer. Liefde maakt heel. Maar kan de liefde ooit weer herstellen wat er tussen hem en mij kapot is gegaan? Zal ik ooit weer van hem kunnen houden zoals ik dat al die jaren heb gedaan? En hij van mij? Het enige eerlijke antwoord op die vragen luidt: ik weet het bij God niet – en bij Darwin evenmin.

Vijfenveertig

Het idee kwam van Bo. Het was profaan, choquerend en absurd, maar ik wist meteen toen hij het opperde dat het moest worden uitgevoerd.

Er waren vier maanden verstreken sinds die krankzinnige dag waarop hij ontdekte dat zijn vader zijn broer was en zijn opa zijn vader. Aan alles was hem aan te zien dat het de moeilijkste maanden uit zijn leven waren geweest – daar konden zelfs de ansichtkaarten van het meisje-met-het-petje niets aan veranderen. Hij bleef er de hele zomer uitzien alsof het winter was. Hij had voortdurend kringen onder zijn ogen en hij was nog zwijgzamer dan gewoonlijk. Soms zaten wij uren samen in de woonkamer zonder een woord te wisselen. Ellen liet ons begaan, zoals alleen zij dat kon. Ze was er, ook als ze er niet was. En ze zat ons nooit in de weg, zelfs niet als ze tussen ons in zat – of eigenlijk: juist dan niet.

De eerste weken na die absurde ontdekking in mijn ouders’ huis was ik zo verschrikkelijk kwaad, dat ik aan het eind van elke dag over mijn hele lichaam spierpijn had. Regelmatig stond ik midden in de nacht op en ging een uur onder de douche staan, in de hoop dat ik daarna zou kunnen slapen. Soms hielp het. Vaak niet. Eén ding deed ik anders dan in alle jaren daarvoor: ik dronk niet meer. Op heel erg slechte dagen beukte ik minutenlang met mijn hoofd tegen de muur. Ik kreeg dagen achtereen geen hap door mijn keel.

Elke dag zei Ellen tegen me: ‘Ik hou van je.’

En soms zei ik: ‘Ik ook van jou.’

En langzaam groeide het besef dat weliswaar alles was veranderd, maar dat alles tegelijkertijd hetzelfde was gebleven.

Op een vrijdagmiddag in augustus vroeg Bo: ‘Zullen we morgen gaan vissen?’

En natuurlijk zei ik ja.

Hij had net voorzichtig de eerste brasem van de dag onthaakt en in het water terug laten glijden, toen hij met zijn voorstel kwam.

‘Ik wil dat we de as van opa over het graf van Monika strooien. En dat we daarna verder gaan met leven.’

De volgende dag stonden we aan Monika’s graf – Ellen, Bo en ik. Het was nog vroeg. De enige andere bezoeker was een zanglijster die driftig naar wormen pikte op een pas gedolven graf. Bo haalde de urn te voorschijn en schroefde de dop los. Uit de tekst op Monika’s grafsteen sprak nog onverminderd de woede en wanhoop van toen: ‘Monika Paradies. Mooi. Jong. Moeder. Dood.’ Ik heb me er weleens voor geschaamd dat ik niet iets waardigers had weten te verzinnen. Maar nu leek het me opeens weer de perfecte verwoording van wat ik over haar wist. Ooit mijn grote liefde. Nu vier woorden gebeiteld in graniet.

Bo hield de urn zo hoog als hij kon. Toen draaide hij hem om. Het fijne stof woei op de zomerwind de begraafplaats over. Aan de voet van Monika’s graf vormde zich een klein wit bergje.

Verantwoording en woord van dank

Dit boek bevat een aantal letterlijke citaten. De fragmenten uit het Evangelie van Philippus zijn ontleend aan de vertaling van Jakob Slavenburg (De verborgen leringen van Jezus, Ankh-Hermes, Deventer, 1992). Fulgor de steenarend werd geschreven door Cecilia Knowles en verscheen in de onvolprezen reeks Dierenverhalen uit de wildernis (Uitgeverij De Verkenner, Baarn, in samenwerking met de Nederlandse Padvinders, jaar van uitgave onbekend). Het citaat van José Ortega y Gasset op pagina 16 is afkomstig uit De opstand der horden, (Nijgh en Van Ditmar, Den Haag, zestiende druk, 1983). De diverse in het Engels gestelde fragmenten uit biomedische vakliteratuur zijn afkomstig uit Biochimica et Biophysica Acta, Molecular Cell Research (Elsevier Science Publishers, Amsterdam, vol. 763, no. 2, september 1983). De cijfers over het boltheoretisch verval komen uit Pleidooi voor de platte aarde van Klaas Dijkstra (Boersma Enschede, jaar van uitgave onbekend). De Zuid-Afri-kaanse krant Die Suitwester schreef naar aanleiding van dat boekje: ‘As onderwysers in die aardrijkskundeklas in die eksamen antwoord kry “die aarde is plat” sal hulle nie ’n streep daardeur kan trek nie, tensy hulle kan bewijs dat die heer Dijkstra die bal misslaan het.’ Waarvan akte.

Bij het schrijven van dit boek ben ik met liefde, geduld en vakmanschap terzijde gestaan door Tiziana Alings. Zonder haar even kritische als stimulerende inbreng zou het nooit het boek zijn geworden dat het nu is. Deze paar woorden zijn bij lange na niet genoeg om haar te bedanken. Dank ook aan Lizette Dalebout, die mij halverwege de rit een stevige duw in de rug gaf; aan mijn broers Jan en Dick, die een hele reeks aan computerproblemen voor me oplosten; aan Thomas Verbogt en Marie-Anne van Wijnen, die in het verhaal geloofden en me hielpen om het tot een goed einde te brengen; en bovenal aan Karin Kuiper, met wie ik urenlang boomde over personages, chromosomale afwijkingen, plotwendingen, natuurwetten en spellingskwesties – en die me voor tal van struikelingen behoedde. Liefde draagt vrucht.

Karel Glastra van Loon

Amsterdam, januari 1999

LISA’S ADEM

Voor Tiziana

‘Guilt is a very destructive notion.’

DAVID BOHM

Inhoud

DEEL I   Fluistertijd

DEEL II   Gebarentaal voor blinden

DEEL III   Tosach fregra

  DEEL I

Fluistertijd

Slakkendans

Ze zitten dicht bij elkaar, alsof ze al jaren bevriend zijn, en vertellen sterke verhalen.

Hij zegt: ‘Ooit ben ik in Nijmegen van de brug gesprongen, de rivier in. Ik wilde weten hoe het voelde – het deed vooral pijn in m’n kruis. Het water was kouder en zwarter dan ik had gedacht, en het stroomde sneller: tegen de tijd dat ik weer bovenkwam, was ik al onder de brug door. Pas vijf kribben verder kroop ik terug aan land. De volgende dag stond in de krant dat een onbekende zelfmoord had gepleegd door van de brug te springen. Ik heb nog gebeld om te zeggen dat ik springlevend was, maar dat vonden ze geen leuke woordspeling, en bovendien geloofden ze me niet.’

Zij zegt: ‘Ooit ben ik bijna dood geweest. Het was de meest geruststellende ervaring uit mijn leven. Ik zag mijn leven niet in een flits aan me voorbijschieten, er was geen hemels licht en er waren geen schimmen van overledenen die me aan gene zijde opwachtten. Sindsdien ben ik niet meer bang voor de dood.’

Haar knie raakt zijn dijbeen. Ze laten het zo.

Hij zegt: ‘Op een keer sliepen Sebastiaan en ik in een oude kapotte Bedford, op een braakliggend stuk land in het havengebied. Midden in de nacht schrok ik wakker van geschreeuw. Ik veegde de ruit schoon en keek naar buiten, maar zag niks. Toen kwam de maan vanachter de wolken te voorschijn, en in het bleke zand zag ik een kat en een haas bewegingloos tegenover elkaar staan. Beide met de haren recht overeind, achterpoten omhoog, kop en voorpoten omlaag. De maan verdween weer achter de wolken. Opnieuw klonk er een schreeuw, als van een kind in nood. Daarna een diep, grauwend grommen. Dat was de kat. Het gillen moest dus van de haas zijn. Het werd stil. Ik wachtte tot de maan weer te voorschijn zou komen – maar die kwam niet meer. Sebastiaan had niets gemerkt; in het donker hoorde ik zijn zware dronkenmansadem. De volgende ochtend liep ik naar de plek waar ik de twee dieren had gezien. Hun pootafdrukken stonden diep en scherp in het zand. Ze hadden elkaar niet besprongen, er was niet gevochten. De anderhalve meter zand tussen de twee afdrukken was onaangeroerd.’

Ze drinken rode wijn uit limonadeglazen. Hij heeft de wijn verzorgd, zij de glazen. Haar huishouden is nogal incompleet, zoals haar hele leven.

Ze zegt: ‘Op een nacht deed ik de deur van Lisa’s kamer open, omdat ik licht zag branden. Lisa had haar haren geverfd en opgestoken, ze droeg grote zilveren oorbellen en een zilveren ketting om haar hals. Ze zag eruit als een Spaanse schone. Om haar polsen en enkels rinkelden zilveren armbanden. Ze droeg een witte jurk met kanten rokken en een lijfje dat met zijden borduurwerk was versierd. Ze danste op onhoorbare muziek. Ik stond in de deuropening en keek naar haar: hoe ze in haar handen klapte, hoe ze om haar as draaide, hoe ze haar voeten bewoog, alsof ze over scherpe kiezels liep. Lisa? vroeg ik, Lisa, wat doe je? Maar ze hoorde me niet, of ze negeerde me. Dus kon ik niets anders doen dan kijken, want me bewegen lukte niet. Ik kan me nooit bewegen in mijn dromen, jij?’

Maar nu is hij het die haar niet hoort, of haar negeert, omdat hij in gedachten nog bij Lisa is, in haar witte jurk, met haar zilveren sieraden, het zijden borduursel waaronder hij haar lichaam weet. Hij trekt zijn been terug en drukt zich dieper in de kussens van de bank. En zij bemerkt het effect van haar woorden en zwijgt.

Na een lange stilte herneemt hij zichzelf met een grap.

‘Weet je hoe Lisa een tongzoen noemde?’

Ze weet het niet.

‘Een slakkendans.’

Hoe kan het, denkt Sophie, dat ze nooit van het bestaan van deze jongen heeft geweten? En waarom heeft het zeven jaar moeten duren voordat hij haar vond, of zij hem? Talm – zo’n naam vergeet je niet. Maar ze kan zich niet herinneren dat Lisa het ooit over hem heeft gehad. Ze zegt: ‘Hoelang kenden jij en Lisa elkaar?’

‘Een paar maanden, anderhalf jaar.’

‘Anderhalf jaar of een paar maanden?’

‘Zij kende mij een paar maanden, maar ik kende haar al anderhalf jaar.’ Hij lacht verontschuldigend. ‘Ik ben niet zo doortastend.’

‘Hoe heb je het destijds gehoord, over Lisa?’

‘Ik hoorde niks, dat was het ’m juist. Ik belde, maar niemand nam op. Ik kwam naar jullie huis, maar niemand deed open. Van een buurvrouw hoorde ik dat jullie terug waren van vakantie, dat wil zeggen: jij en Sebastiaan. Lisa had ze nog niet gezien.’

Hij kijkt haar aan. ‘Jullie waren onbereikbaar.’

Ze zegt: ‘We waren er wel, maar we waren er ook niet. Ik bedoel…’

‘Ik geloof dat ik het nu wel begrijp. Maar toen begreep ik er helemaal niets van.’

‘Nee, natuurlijk niet.’

Ze kijken beiden een tijdje zwijgend voor zich uit. Dan grinnikt de jongen zachtjes.

‘Wat?’ zegt Sophie.

‘Ik was het wel gewend om bij jullie aan de overkant van de straat te staan en naar de ramen te staren, zonder dat er iets gebeurde.’

Sophie zegt: ‘Eigenlijk was ik het ook wel gewend.’

‘Wat?’ vraagt Talm.

‘Dat de dingen me overkwamen.’

Hij vraagt niet verder. Hij is hier tenslotte niet voor haar maar voor Lisa, zoals het haar ook niet om hem te doen is.

Sophie zegt: ‘Wat vond je het allermooist aan haar?’

‘Het puntje van haar neus.’

‘Leugenaar.’

‘Nou ja… en haar borsten natuurlijk.’ Hij zegt het heel vlug en heel zacht.

Ze brengt haar hand naar zijn gezicht, maar op het laatste moment bedenkt ze zich. Ze zegt: ‘Wat heb je gedaan, sindsdien, sinds toen?’

‘Niets. Niets belangrijks in ieder geval. Ik ben haar nog wezen zoeken.’

En dan wil hij toch iets van haar weten. ‘Wat heb jij gedaan in al die jaren? Heb jij haar niet gezocht?’

Sophie zakt terug in de kussens. Ze drinkt voorzichtig van haar wijn. Ze zegt: ‘Op vakantie hielden Lisa en Sebastiaan slakkenraces. Het gekke was: de slak van Lisa won altijd.’

En hij: ‘Volgens Sebastiaan kon Lisa exact voorspellen waar de maan opkwam – ook als het dagenlang bewolkt was geweest.’

Sophie zegt: ‘De dag voordat het gebeurde zijn ze nog samen weg geweest. Een beetje toeren met de auto. Naar de menhirs in Carnac. Een picknick aan zee. Ik heb Sebastiaan wel duizend keer gevraagd of hij toen niets aan haar heeft gemerkt. Was ze zenuwachtig? Aanhankelijk? Afstandelijk? Maar volgens hem was het een dag als alle andere. Er was niets met haar aan de hand.’

De jongen zit heel stil. Alleen de wijsvinger van zijn linkerhand tikt zachtjes op de leuning van de bank. Tap-tap-tap.

Ze staan vlak bij elkaar in de smalle gang, opeens verlegen met de situatie.

‘Ik ben blij dat je bent gekomen,’ zegt Sophie.

‘Ik ook.’

‘Kom je nog eens?’

Ze neemt zijn gezicht tussen haar handen en probeert hem te zien door de ogen van haar dochter. En de jongen zoekt in de ogen van de moeder het kind.

Ze drukt een kus op zijn mond.

Luchtfilters

Soms wordt ze wakker, midden in de nacht. Dan staat hij in de kamer, op zijn stompjes. Hij lacht om de schrik op haar gezicht. Het geluid komt achter uit zijn keel. Het klinkt als een bad dat leegloopt.

Het liefst verraste hij haar in de keuken. Dan hoorde ze hem kuchen, vlak achter zich, maar als ze zich omdraaide zag ze niemand. En juist als ze weer verder wilde gaan met waar ze mee bezig was, zag ze hem uit haar ooghoek, zijn gezicht op heuphoogte. En dan lachte hij die lach.

De bloedvaten in zijn benen waren dichtgeslibd. Ze hadden eerst zijn linkerbeen afgezet, daarna ook het rechter. Van de dokter mocht hij niet meer roken of drinken, maar daar trok hij zich niets van aan. ‘Dood ga je toch,’ zei hij.

Nadat zijn tweede been was afgezet, had Albert hem in huis genomen. Hij zei: ‘Ik kan m’n eigen vader toch niet laten opbergen?’ Het is het enige blijk van naastenliefde geweest waarop ze hem ooit heeft kunnen betrappen. Tenzij je overspel een vorm van naastenliefde wilt noemen.

Drie jaar lang haalde ze ’s ochtends haar schoonvader uit bed, zette hem onder de douche, tilde zijn stoel de tuin in als de zon scheen. Het vervulde hem met kinderlijke trots dat hij het hele jaar door bruin was als een buitenman. Hij had drieënveertig jaar op een kantoor gewerkt.

Elke twee weken haalde ze een stapel blaadjes voor hem bij de sigarenboer: puzzelboekjes, westerns, smoezelige pornoblaadjes. Het waren de wittebroodsweken van de seksuele revolutie. Soms masturbeerde hij bij zo’n blaadje, midden in de huiskamer. Hij had een groot geslacht, net als zijn zoon Albert, met een bocht erin.

‘Wij kunnen om een hoekje neuken,’ zei de vader, zei de zoon. Daar moesten ze dan om lachen.

Ze woonden in een nieuwbouwhuis aan de rand van de stad, het laatste in een treurig keurig rijtje. Albert had zelf de plavuizen gelegd en de muren gestuukt met een ruw sierpleister dat voor een mediterrane sfeer moest zorgen, maar dat vooral veel stof bleek aan te trekken. Hij had een bedrijf in luchtfilters en ervoer elke zichtbare aanwezigheid van stof in huis als een persoonlijk affront. Voordat zij Albert ontmoette, had Sophie het woord ‘luchtfilter’ nog nooit gehoord. Soms geloofde ze dat het ook helemaal niet bestond. Ze kreeg al snel een hekel aan zijn obsessieve angst voor stof: Albert zag erop toe dat Sophie minstens twee keer per week met ragebol en stofdoek langs de muren ging.

‘Je woont hier gratis,’ zei hij. ‘Ik werk om dit huis te betalen, jij werkt om het leefbaar te houden. Lijkt me een eerlijke verdeling.’

Daar had ze niet van terug.

Voor de open haard lag een namaakberenvacht met een namaakberenkop eraan. Daar verleidde Albert z’n vriendinnen.

‘Het bed,’ zei Albert tegen Sophie, ‘is van jou en mij.’ Hij vond dat ze het reuze met hem had getroffen.

Een tijdlang hield ze zichzelf voor dat het wel over zou gaan, dat hij zou uitrazen, dat ze geduld moest hebben.

Toen ze zeven maanden zwanger was, zei Albert: ‘Met zo’n buik krijg ik ’m echt niet meer omhoog.’

Zijn vriendinnen dronken de champagne op. Toen Lisa geboren was, kregen ze van de kraamhulp beschuit met muisjes.

En toen nam hij ook nog eens zijn vader in huis.

Uiteindelijk was ze om haar schoonvader het huis ontvlucht. Niet eens om Albert zelf.

Het gebeurde precies twee weken na Lisa’s derde verjaardag. Behalve haar eigen kleren en een boodschappentas met wat spullen van Lisa had ze niets meegenomen. Van haar huishoudgeld had ze twee dagen eerder een buskaart gekocht. In de bus hield ze het kind dicht tegen zich aan gedrukt. Ze keek naar de huizen die ze voorbijreden, ze keek naar het tegemoetkomend verkeer. Ze deed wat ze kon om niet te huilen. Het hielp niet.

Pas toen de bus het eindpunt had bereikt en de chauffeur een broodje ging eten in het chauffeurshokje, stapte Sophie uit. Ze ging op een bankje zitten, terwijl Lisa speelde met de hond van een toevallige voorbijganger.

‘Gaat het wel goed met u?’ vroeg de buschauffeur toen hij weer te voorschijn kwam.

‘Nee,’ antwoordde Sophie, ‘maar ik red me wel.’

Ze kon terecht in een tuinhuisje van een zus van haar vader. Haar moeder wilde haar niet zien. ‘Ik heb je vaak genoeg gewaarschuwd, maar je wilde nooit naar me luisteren. En nu zou ik goed genoeg zijn om…’ Sophie had de hoorn op de haak gegooid.

Twee maanden lang viel Albert haar nog lastig.

‘Je hebt het verkeerd begrepen, het was niet wat je dacht dat het was,’ zei hij de eerste keer. Sophie hield Lisa weg bij de deur, maar ze hoorde hem natuurlijk toch, en toen hij eindelijk was vertrokken, scheldend en vloekend omdat ze nergens op inging, omdat ze steeds maar herhaalde: ‘Ga weg! Ga weg! Ga weg!’, toen huilde het meisje zoals ze haar nog nooit had horen huilen.

‘Mijn vader is een vieze ouwe gek,’ zei Albert bij een volgend bezoek. ‘Ik zal een tehuis voor hem gaan zoeken.’

‘Ik mis je en jij mist mij, dat weet je best.’ Dat was de derde keer dat hij langskwam. Maar een tehuis voor zijn vader had hij nog niet gevonden.

‘Je gedraagt je als een klein kind.’ De vierde keer.

‘Laten we een stukje gaan rijden. Laten we naar zee gaan, langs het strand lopen. Laten we ergens wat gaan eten.’

‘Krijg toch de tyfus! Teringwijf! Klotehoer!’

‘Ik hou van je, en jij van mij.’

‘Lisa is mijn dochter. Je kunt dat kind niet zomaar d’r vader afnemen.’

Maar Lisa huilde niet meer toen hij die keer vertrok, en daarna was het over.

Vijftien maanden woonden Sophie en Lisa in het tuinhuis. Er stond een vogelhuisje voor het raam. Daar legden ze zomer en winter broodkorsten in, en de klokhuizen van appels. Lisa gaf de vogels vreemde, exotische namen. Als er een kat de tuin in kwam, bonsde ze met haar vuistjes op het raam. Toen op een middag een merel zich doodvloog tegen de ruit was ze ontroostbaar.

‘Arme Moeki! Moeki is dood!’

Sophie wist niet wat ze moest doen.

Jaren later, in een leeg huis, zou ze tegen de muren zeggen: ‘Lieve Lisa, je was een ongelukje. Je kunt de zaken wel mooier voorstellen dan ze zijn, maar dat helpt niet. Een kind maken doe je maar één keer, de tweede keer maak je een ander kind, er valt dus niets meer ongedaan te maken. Natuurlijk hou ik van je. Ik hield al van je voordat je geboren werd. Maar houden van is niet genoeg. Een kind dat niet gewenst is, wordt geboren met een gat in z’n hart. Daar kun je nog zoveel liefde in storten, dichten doe je het nooit.’

Ze leefden van het beetje geld dat Sophie verdiende – ze hadden niet veel nodig. Sophie paste zo nu en dan op kinderen uit de nieuwbouwwijk die vlak achter het volkstuinencomplex begon. Ze maaide het gras van de buren.

In de winter hielden ze het huisje nauwelijks warm. Ze sliepen samen in een bed, met dikke kleren aan. In het voorjaar kwamen ze langzaam weer tot leven, als beren na een winterslaap. In de avondzon, na een dag van wind en regen, plukte Sophie bloemen voor Lisa, plukte ze bloemen voor zichzelf. Eén keer plukte ze zelfs bloemen voor haar moeder. Op een grijze zondagmiddag zochten ze haar op.

‘Je dochter is groot geworden,’ zei haar moeder.

‘Ik heb kennis aan een nieuwe man,’ zei haar moeder.

‘Je haar is slap geworden.’

Ze dronken thee en later sherry. Sophie bladerde door een oud familiealbum en luisterde naar het tikken van de klok. Lisa kreeg limonade met een koekje, maar ze wilde liever thee.

‘Daar is dat kind toch veel te klein voor?’

‘Als zij dat nou wil.’

‘Je verwent haar. Dat heb je van je vader. Ze wordt nog net als jij.’ Zo praatte haar moeder. En toen de klok vier uur sloeg zei ze: ‘Vier uur: hoog tijd dat jullie weer eens opstappen.’

‘Hoe heet die nieuwe man?’ vroeg Sophie, bij de deur, met haar jas al aan.

‘Koos.’

‘Koos.’

‘Ja, Koos.’

Sophie droomt dat Albert in haar kamer staat.

‘Wat heb je met mijn vader gedaan?’

Ze weet niet wat hij bedoelt.

‘Wat heb je met mijn vader gedaan!’ Hij schreeuwt en slaat met zijn vlakke hand tegen de deur.

‘Stil toch,’ zegt Sophie. ‘Je maakt Lisa nog wakker.’

‘Je wilt mijn vader vermoorden,’ zegt Albert.

‘Natuurlijk niet!’

‘Ik weet wat jij denkt, maar zo is mijn vader niet! Zoiets zou hij…’

‘Stil toch, stil toch,’ smeekt ze. ‘Stil.’

Ze wordt wakker met de dekens over haar hoofd. ‘Lisa?’ zegt ze zachtjes. ‘Lisa?’

Sophie slaat de dekens terug en staart naar de schaduwen van takken op het plafond. Er hangt vitrage voor de ramen, nog van de vorige bewoners. Ergens in huis ligt een stapel gordijnstof. Ze komt overeind, zodat ze de klok op de kerktoren kan zien. Tien voor vier. Ze neemt zich voor om wakker te blijven tot ze de klok vier uur hoort slaan. De droom loert nog tussen de takken.

Billenpracht

‘Ik wil je zien.’

‘Ik jou ook.’

‘Wanneer?’

‘Nu.’

‘Nu?’

‘Ja, nu.’

‘Ik kom naar je toe.’

‘Ja. Nee. Wacht.’

Hij wachtte.

‘Ja, kom maar. Maar niet aanbellen. Blijf aan de overkant van de straat, zodat ik je kan zien.’

Ze was het mooiste meisje dat Talm ooit had gezien. Hij kon uren naar haar kijken. Elke keer ontdekte hij nieuwe schoonheden. De manier waarop haar haar was ingeplant vlak boven de oren, regelmatig als een populierenbos. Haar neus die zich aan de punt niet versmalde maar verbreedde, waardoor zich tussen haar neusgaten een klein, bijna volmaakt rechthoekig vlakje bevond. Een wenkbrauwhaartje dat uit de pas liep. Een moedervlek in haar hals. Die ene lange nagel van haar linkerringvinger. De tere schaduwen op haar blote enkels. De dag kon niet ver meer zijn dat hij haar hele lichaam zou mogen zien.

’s Nachts droomde hij dat ze haar truitje omhoogtrok en dat ze enorme witte borsten had met kolossale tepels. Hij schrok wakker en durfde daarna niet meer te gaan slapen. De volgende dag keek hij bezorgd naar haar bovenlichaam. De welvingen waren geruststellend klein.

Ze stond voor het raam en zwaaide. Hij zwaaide terug. Ze gebaarde dat hij moest blijven staan. Het was bijna tien uur, maar het laatste daglicht was nog niet uit de lucht verdwenen. Hij zag hoe ze het gordijn dichtschoof. Hij wachtte. In de kamer naast de hare brandde licht. Het licht ging uit. En weer aan. En weer uit.

De hemel boven de straat was helder. Hij rilde.

Minutenlang gebeurde er niets. Een auto reed voorbij. Een man liet zijn hond uit.

‘Goedenavond.’

‘Avond.’

Het gordijn schoof opzij. Ze gebaarde, maar wat? Ze lachte, maar waarom? Hij lachte terug en spreidde zijn armen in hulpeloosheid. Verbeeldde hij het zich, of drukte ze een kus op de ruit? Het gordijn viel weer dicht. Moest hij gaan?

De man met de hond kwam weer voorbij. De hond snuffelde aan zijn schoenen. ‘Hierrrr!’ zei de man. Lang nadat de hond was vertrokken, kon de jongen hem nog ruiken.

Het werd nacht. Ze kwam niet.

De meerkoeten in de gracht broedden vijf eieren uit op een nest van takken en zwerfvuil. Een chipszak, een hamburgerdoosje, een condoom. Hij keek naar het bleke rubberen ding en dacht aan haar. Moest hij condooms kopen? De jonge meerkoeten peddelden zenuwachtig rond het nest. Moest hij oefenen hoe je zo’n ding eromheen kreeg? Hij schopte een bierdop het water in. De meerkoeten piepten. Hij pakte zijn fiets en reed naar school. Hij fietste zoals hij liep – kom mij niet te na.

Ze stond op hem te wachten bij de fietsenstalling.

‘Sorry van gisteravond,’ zei ze.

‘Wat gebeurde er?’

‘O, niks bijzonders. Maar ik kon onmogelijk weg.’

Hij zette zijn fiets op slot, en toen ze samen de trap op liepen, pakte ze heel even zijn hand en kneep erin.

‘Hoe laat ben je vrij?’

‘Om twee uur.’

‘Ik ook.’

‘Wacht je op me?’

‘Ja.’

Hij keek haar na. Er zat een klein rood labeltje op haar rechterkontzak. Het labeltje bewoog heen en weer. Onder Engels speelde hij galgje met een klasgenoot. Hij knoopte hem op met het twaalfletterige ‘billenpracht’.

‘Dat is geen woord,’ zei zijn klasgenoot.

Ze gingen naar het bos aan de rand van de stad. Ze liepen hand in hand. Ze liepen arm in arm. Hij sloeg een arm over haar schouder en zijn vingertoppen beroerden heel even haar borst. Op een bankje bij een vijver met eenden en karpers nam ze zijn hoofd tussen haar handen en kuste hem. Hij deed zijn ogen dicht. Haar lippen op zijn lippen. Haar tong. Haar tanden. Zijn handen die overal tegelijk wilden zijn. Heel voorzichtig voelen. Heel zacht knijpen. Hij wilde gaan verzitten, hij móést gaan verzitten, maar hij wist niet hoe.

Ze zeiden niet veel. Zij wees hem op een wolk die op een oude vrouw leek. Hij wees haar op een Vlaamse gaai.

‘Hij lijkt wel tropisch,’ zei ze. Hij haalde zijn portemonnee te voorschijn en liet haar het veertje zien dat hij altijd met zich meedroeg – een veertje uit de vleugel van de Vlaamse gaai, helder-blauw-en-zwart gestreept. Ze pakte het voorzichtig van hem aan.

‘Hou maar,’ zei hij.

‘Echt?’

‘Ja, echt.’

Later liepen ze over een pad van houtsnippers dat steeds smaller werd. Hij ging haar voor, duwde takken opzij. Bij een grote, venijnige tak vol doorns keerde hij zich naar haar om. Ze lachte en schoof langs hem heen terwijl hij de tak bij haar vandaan hield. Hij voelde hoe haar billen langs zijn heup schuurden, hoe een pluk haar langs zijn kin gleed. Even later werd het pad weer breder. Een vliegtuig vloog laag over, en voor een moment verdronk alle geluid om hen heen in een oorverdovend geraas. Toen het bulderen van de straalmotoren bijna was weggestorven, klonk er een gesis, dat zich razendsnel door de boomtoppen leek te verplaatsen, alsof kwade geesten het vliegtuig op de hielen zaten. Ze hielden beiden stil en luisterden met opgeheven gezichten.

‘Wat was dat?’

‘Ik weet het niet.’

Bij een volgend vliegtuig hoorden ze het weer. En nogmaals, en nogmaals.

‘Vreemd.’

‘Mooi.’

‘Mysterieus.’

Aan dat woord bleef hij nog heel lang denken. Mysterieus. Het was met dat woord als met de korhoen en de grillige linksbuiten: het werd door de vooruitgang in zijn voortbestaan bedreigd.

Als hij haar helemaal naakt zou zien, zou dat dan vooruitgang zijn?

Toen ze bijna terug waren bij hun fietsen, vroeg hij onbeholpen: ‘Zullen we nog even ergens gaan zitten?’

Maar ze zei ‘nee’, en hij bracht haar naar huis, en ze kuste hem ten afscheid slechts vluchtig op zijn wang. Thuisgekomen ging hij meteen naar zijn kamer en deed de deur achter zich op slot. Hij ging op bed liggen en sloot zijn ogen. Zijn liezen deden zeer.

De kleur van water

De fluistertijd kwam vroeg dat jaar. Al in april begonnen de eerste iepenbloesems uit te vallen, en nog voor Koninginnedag ritselden de zaadlobben over de gracht bij elke auto die voorbijging. In een spinnenweb tussen twee fietsen hingen de bloesems als wasgoed in de zon.

De jongen liep langs de gracht met beide handen diep in zijn zakken, zijn schouders licht naar voren gebogen.

Lisa, dacht hij. Lisa! Li-sa-li-sa-li-sa-li-sa!

Hij liep die ochtend de hele binnenstad door met geen ander doel dan het lopen zelf. Soms aarzelde hij even bij een hoek van een straat of een gracht; dan hief hij zijn hoofd op, keek om zich heen, als een speurhond die het spoor kwijt is. Hij bekeek geen enkele etalage, wierp nergens een steelse blik naar binnen, zelfs niet bij de roodverlichte ramen waar de prostituees van de ochtendploeg zichzelf tentoonstelden. Zijn lichaam verplaatste zich door de stad, maar zijn gedachten waren bij haar en bij haar alleen.

Hoe vaker hij in gedachten haar naam noemde, hoe onwaarschijnlijker het hem voorkwam dat ze werkelijk zo heette. Lisa-li-sa-lisa-lisa. Lisa? Lí-sa? Li-sá? Li-li-li-li-li-sa. Li-sa-sa-sa-sa-sa. Li! Sa! Hij verwonderde zich erover dat het vertrouwde vreemd kon worden enkel en alleen door het te blijven herhalen. Zo kon je jezelf heel eenvoudig gek maken. Om redenen die hij niet begreep, vond hij dat een geruststellende gedachte.

Drie dagen gingen voorbij zonder dat hij haar zag of sprak. Hij keek uit het raam naar de duiven die elkaar nazaten op de platte daken van de woonboten, de doffers met opgezette krop, de poppen met hun staarten plat tegen het asfaltpapier gedrukt. De volharding van de mannetjes was bemoedigend, de onverschilligheid van de vrouwtjes onthutsend.

Zo was de wereld, dacht hij. Zo en niet anders.

Op een zonovergoten ochtend zag hij op de schutting achter het huis een houtduif. Onder aan de schutting lag een plas dunne duivenpoep. De vogel had zijn veren opgezet en zijn kop ingetrokken, alsof het regende. De jongen deed de keukendeur open en stapte het houten balkonnetje op dat via een halfvermolmde trap toegang gaf tot de tuin. Voorzichtig stapte hij de trap af. De duif verroerde zich niet. Met een koud, onpeilbaar oog hield het dier de jongen in de gaten.

Het liefst had hij een stoel gepakt en was hij naast de vogel gaan zitten, net zolang tot die zijn laatste adem uitblies en van de schutting viel. Maar hij wist dat hij daar het geduld niet voor zou hebben. Toen hij een uur later nog eens uit het raam keek, zat de duif er nog precies hetzelfde bij. Maar ’s middags was de plek op de schutting leeg. In de opgedroogde duivenpoep onder aan de schutting lag het duivenlijk. Hij ging opnieuw de vermolmde traptreden af. Voorzichtig nam hij de dode vogel in zijn handen. Het verendek voelde koud en glad, de kop van de duif hing in een rare knik omlaag. Het oog waarmee hij hem had aangestaard was gebroken; over het hoornvlies liep een dun, zilverwit barstje.

Hij liep voorzichtig de trap op, de duif in zijn ene hand, de trapleuning in de andere. Op het balkon opende hij de vuilnisbak. Met een zachte plof landde de vogel tussen het afval.

Onder het avondeten bleef hij zich afvragen of hij het dier toch niet had moeten begraven. Nutteloos getob, daar was hij goed in.

Op de vierde dag vatte hij eindelijk moed en draaide haar nummer. Hij kreeg haar vader. Ze was er niet.

‘Moet ik zeggen dat je hebt gebeld?’

‘Ja. Nee. Ja, ehm, graag.’ Hij noemde zijn naam. Hij hing snel op.

Die middag maakte hij opnieuw een lange wandeling door de stad. Wat kon hij anders doen? Bij de etalage van een pornoshop bleef hij net zolang naar de uitgestalde waren kijken tot hij zeker wist dat hij nooit meer zou verlangen naar seks. Zijn zekerheid hield twee straten stand.

’s Avonds aan tafel vroeg zijn moeder wat er met hem was.

‘Ludduvuddu,’ antwoordde zijn vader.

‘Ik heb je gemist.’

‘Ik heb je gebeld.’

‘Ja, ik was er niet.’

‘Nee.’ Hij wachtte. Maar er kwam niets. Hij zei: ‘Je vader zou zeggen dat ik had gebeld.’

‘Ja.’

Haar linkerhand op zijn rechterbovenbeen. De slanke vingers, de zorgvuldig gevijlde nagels, waarvan één zoveel langer dan de rest. Hij had haar nooit gevraagd waarom. Ze droeg twee ringen: één zilver, één goud. De gouden was een erfstuk van haar oma, de zilveren had ze zelf gekocht. Zei ze. In Frankrijk.

Alain, dacht hij, ze heeft hem gekregen van Alain. Of van Philippe. Gérard. Pascal. Michel. Pierre. Donkere krullen. Borsthaar. Zijn tent, ongetwijfeld. Hij wilde haar van zich af duwen. Hij wilde haar naar zich toe trekken. Hij zat stil en keek naar het water. Groen of bruin? Of toch donkergrijs? Water in de stad neemt de kleur aan van je gedachten. Daar had hij troost uit kunnen putten, als hij had geweten wat dat was – troost.

‘Wat denk je?’

‘Niks. Van alles.’

‘Groen,’ zei ze.

‘Wat?’

‘De kleur van je ogen. Ik lag vannacht aan je te denken en toen wist ik het opeens niet meer.’

Hij keek haar aan. Ze glimlachte. De glimlach deed hem pijn.

‘Wat is er?’

‘Ludduvuddu.’

‘Wat?’

‘Ludduvuddu. Dat zei mijn vader gister toen mijn moeder vroeg wat er met me aan de hand was.’

‘En wat zei je toen?’

‘Niks.’

‘Maar had je vader gelijk?’

Hij haalde zijn schouders op.

‘Om wie? Om wie heb je liefdesverdriet? Laat me raden!’ Ze klonk opgetogen. Hij kon er geen ander woord voor vinden: opgetogen. Het woord kraste als een kiezel op glas. Opeens gleed de lach van haar gezicht, even snel als hij erop verschenen was.

‘Toch niet,’ zei ze zacht, ‘om mij?’

Hij keek haar aan. Hij wilde opstaan en weglopen, maar hij deed het niet.

‘Gekkie.’

Gekkie!

Hij stond op.

‘Hé!’ Ze pakte zijn hand met onverwachte kracht en trok hem omlaag. Onwillig ging hij weer zitten, zijn rug half naar haar toe gedraaid.

‘Hé.’ Haar stem heel zacht bij zijn oor. ‘Hé, gekkie.’ Gefluisterd had het woord zijn scherpte verloren. Ze legde haar hoofd tegen zijn schouder. Een pluk haar prikte in zijn gezicht, maar hij bewoog zich niet. Een groep fietsers reed achter hun ruggen voorbij. Iemand riep: ‘Hé, Lisa!’ Een jongensstem. Ze reageerde niet. De stemmen verwaaiden in de wind.

‘Kom,’ zei ze toen. ‘We gaan.’

Ze leidde hem door een lange smalle straat, hield zijn hand stevig in de hare. Ze staken een plein over en kwamen in een laan die werd overschaduwd door reusachtige platanen.

‘Waar gaan we naartoe?’

Ze gaf geen antwoord.

De huizenblokken waar ze langs liepen hadden stenen trappen die inpandig naar de eerste verdieping voerden, waar zware houten deuren glommen in het schemerduister. Bij een van deze trappen hield ze stil. Ze liet zijn hand los en haalde uit haar tas een tweetal sleutels waaraan een plastic naamkaartje hing. Hij kon de naam niet lezen.

Ze ging hem voor de trap op. J.W. KONING stond er op het bordje naast de deur.

‘Kom,’ zei ze.

Binnen werden ze begroet door een dikke zwarte kater, die zich spinnend op z’n rug liet rollen. Ze haalde het dier aan. En hij keek op haar neer, op haar hals en haar rug en de regelmatige welvingen van de wervels onder de dunne stof van haar blouse.

Het was een groot, koel huis, met zwart-witte plavuizen in de hal en de keuken, waar zij de kat te eten gaf. In de woonkamer lag een donkere parketvloer die de ruimte iets naargeestigs gaf. Hij liep naar het raam en keek naar het overdadig groen van de platanen. Achter zich hoorde hij haar schoenen klikklakken over het parket. Het klikklakken hield op. Hij draaide zich naar haar om en zag hoe zij haar schoenen van haar voeten schoof met een snelle beweging van haar tenen langs haar enkels.

‘Waar zijn we?’ vroeg hij, omdat hij niets beters wist te bedenken.

‘In het huis van de weduwe Koning.’

Ze deed de gordijnen dicht.

‘We zijn in een wereld buiten de wereld.’

Ze liep naar de keuken en kwam terug met een brandende kaars op een schoteltje.

‘Verzorg jij de muziek?’

En terwijl ze zich op de bank nestelde, haar voeten onder zich opgetrokken, zocht hij tussen het rijtje platen onder in het stereomeubel. Hij zette een plaat op van Sarah Vaughan, omdat het de enige naam was die hij herkende. Toen hij de eerste klanken hoorde had hij alweer spijt, maar ze zei dat hij goed had gekozen. Hij ging naast haar op de bank zitten.

Ze fluisterde: ‘Kus me.’ En hij kuste haar, en ze trok hem tegen zich aan met een kracht die hem beangstigde, zoals de stem van de oude jazzzangeres hem beangstigde, en de zwarte kat en dit hele huis. Maar hij zei tegen zichzelf dat hij blij moest zijn, dat dit de vervulling zou worden van al zijn dromen.

Haar handen. Meer nog dan van haar lippen, haar tong en haar tanden, was hij zich bewust van elke beweging van haar handen. Zoals een blinde een brailleboek leest, zo tastte ze zijn lichaam af. Ze drukte op spieren en botten, gleed met haar vingertoppen langs wervels en ribben. Ze onderzocht, verkende, probeerde. Kietelt dit? Doet dat pijn? Is dit opwindend? Hij reageerde met zijn ademhaling, zij op haar beurt reageerde op elke zucht van genot, elke kreun van pijn. Ze pakte zijn hand en legde die op haar borst. Hij begon heel voorzichtig te voelen en hij merkte hoe haar handen langzaam tot rust kwamen, hoe haar tong zich terugtrok, hoe haar mond zich sloot, hoe ze zich overgaf.

De kat kwam de kamer binnen. Hij sprong op haar schoot, likte zijn wang en duwde zijn kop tegen hun kinnen.

Toen Sarah Vaughan was uitgezongen, maakte het meisje zich los uit zijn omarming, stond op en kleedde zich uit.

De zomer van ’69

Vrijwel vanaf het moment dat hij uit haar leven verdween, was Albert ook uit Sophies gedachten.

‘Alles heeft zijn tijd en plaats.’ Dat had ze gelezen in een artikel over oosterse filosofie. Je kon zeggen dat haar relatie met Albert een grote vergissing was geweest, maar je kon ook zeggen dat het een ervaring was die haar sterker had gemaakt. Het hing er maar van af hoe je ernaar keek.

Eigenlijk, dacht Sophie, heeft Albert me bevrijd. Stel je voor dat ik alleen met mijn moeder was achtergebleven in het huis van mijn vader! De gedachte deed haar huiveren.

Haar vader had het aan zijn longen: asbestose, al wilde niemand het zo noemen. ‘Longemfyseem,’ zeiden de artsen, die zijn werkgever niet in diskrediet wilden brengen. Hij had jarenlang op een scheepswerf gewerkt, asbest brandweringen aangebracht. Sophies moeder schold op hem omdat hij de werf niet wilde aanklagen. Maar haar vader zei dat hij daar zijn longen en zijn leven niet mee zou redden. Liever besteedde hij de tijd die hem nog restte aan het werken in zijn tuin, aan het lezen en herlezen van zijn favoriete schrijvers: Theun de Vries, Dostojevski, Slauerhoff. Maar vooral toch Theun de Vries, de arbeider met de gouden pen, de communist.

‘Theun is er een zoals wij,’ zei hij, met een boek van de volksschrijver op schoot, een leesbril op zijn neus. Op zulke momenten leek hij een heel ander mens dan ’s ochtends vroeg, als hij op zijn fiets stapte, met een broodtrommel onder de snelbinders, een heel ander mens vooral dan ’s avonds als hij thuiskwam en hij amper meer kon lopen. Sophies vader was een arbeider in de laat-negentiende-eeuwse betekenis van het woord, maar hij had er het lichaam niet voor.

‘Kon je maar schrijven als Theun de Vries,’ zei Sophies moeder, ‘dan had je je niet dood hoeven werken.’ En: ‘Theun de Vries zou zich nooit als een mak schaap naar de slachtbank hebben laten leiden.’

Haar vader zei niets terug.

Het was alsof de ziekte langzaam zijn keel dichtkneep. Zijn hulpeloosheid maakte haar moeder razend. Tijdens zijn meest benauwde momenten meldde ze opgewekt dat ze boodschappen ging doen. Of ze nog iets voor hem moest meenemen. Nee? Ook goed. En weg was ze, de deur met een klap achter zich dichtslaand. Voor zover daar bij hem nog sprake van kon zijn, haalde haar vader dan opgelucht adem.

Dat schurende, piepende geluid. Een ankertouw dat langzaam aan flarden wordt gescheurd.

En in die hel verscheen op een dag de ridder op het witte paard – of eigenlijk: in een vuurrode Ford Mustang met open dak en muziek van The Beach Boys over een 8-track-installatie. Een toevallige ontmoeting in het Amsterdamse Bos. Een drankje op een terras. Een afspraakje. De verkleinwoordjes waarmee elke jeugdliefde begint. Hij was directeur van een driemanszaak in luchtfilters. Maar wat kon het haar schelen? Al had hij een schoonmaakbedrijf gehad, of een hoerenkast. Dat hij haar van school haalde, dat iedereen naar haar keek terwijl ze bij hem in de auto stapte, dat hij haar vol op de mond kuste voor de ogen van haar leraar Duits, die een hekel aan haar had, dat hij haar ’s nachts bij volle maan meenam naar het strand, dat hij de liefde met haar bedreef waar het maar kon, en ook waar het niet kon.

Jezus, wist zij veel!

Ze was een kind op zoek naar het echte leven, en tegelijkertijd voor het leven op de vlucht. Dat haar vader weigerde dood te gaan voordat Lisa was geboren. Dat zijn ogen de hare zochten als haar moeder haar de huid vol schold en riep dat ze een hoer was, dat ze haar toekomst vergooide, dat Albert een ouwe viezerik was, dat ze ongetwijfeld in de goot zou belanden en dat haar kind zou opgroeien voor galg en rad, dat ze wel aan de drugs zou gaan, zoals iedereen tegenwoordig – de ogen van haar vader vanaf zijn bed. Laat haar maar, zeiden die ogen. Luister maar niet naar haar.

Hij heeft Lisa in zijn handen gehad. Haar hoofdje heeft tegen zijn borst gerust.

Een halfjaar woonde Sophie toen al bij Albert. Ze was het huis uit gegaan op de dag dat ze haar ouders had verteld dat ze zwanger was.

‘Mijn god, dat heb ik weer!’ zei haar moeder, en ze liep de kamer uit.

‘Is het een ongelukje?’ vroeg haar vader.

‘Ja.’

‘Wil je het niet weg laten halen?’

‘Nee.’

Hij strekte zijn hand naar haar uit. Ze liep naar hem toe. Hij legde zijn hand op haar buik. Op dat moment kwam haar moeder de kamer weer binnen.

‘O ja, ook dat nog!’ riep ze met overslaande stem. ‘De ouwe man is ontroerd! Zijn dochter stort zich in het verderf, en hij staat erbij en pinkt een traantje weg.’

’s Middags was ze bij Albert, die het nieuws van haar zwangerschap opnam zoals hij alles opnam wat ze hem over zichzelf vertelde: met een mengeling van welwillendheid en superieure onverschilligheid.

‘Kan ik hier komen wonen?’

‘Maar natuurlijk.’

Sophie ging niet meer naar school. Elke middag nam ze de bus naar haar ouderlijk huis. Voor haar vader. En om de werkelijkheid van het leven met de ridder op het witte paard te ontvluchten, het leven als ondergeschikte. Ze protesteerde niet tegen de rol die Albert haar had toebedeeld; een kwestie van macht en machteloosheid. Ze koesterde de illusie dat ze zich de keuken en het bed op eigen kracht had toegeëigend. Ze probeerde te geloven dat ze haar leven in eigen hand had – ondanks het kind in haar buik dat ze niet had gewild, en ondanks de andere meisjes op de berenvacht voor de haard.

Toen ze een keer voorzichtig bezwaar had gemaakt tegen weer een nieuwe verovering, had Albert haar toegeroepen: ‘Jaloezie, mijn lieve Sophie, is hopeloos uit de tijd. Daar doen wij niet meer aan. Weg met de burgermoraal! Leve de vrijheid!’

En Sophie had aan het leven van haar ouders gedacht, aan de verbittering van haar moeder en de machteloosheid van haar vader, en ze had tegen zichzelf gezegd: ‘Ik ben vrij. Ik kan hier weg wanneer ik wil. Niemand doet me iets.’

Op de dag dat haar vader werd begraven, was Albert er niet om haar hand vast te houden, haar tranen te drogen. Hij was ’s ochtends vroeg vertrokken met de belofte dat hij naar de begrafenis zou komen. Maar hij kwam niet. ’s Avonds trof Sophie hem stomdronken aan op de namaakberenvacht. In de armen van een buurmeisje van veertien.

Sophie was zestien, ze was moeder, ze was haar vader kwijt, en de vader van haar kind was een overspelige, negenentwintigjarige directeur van een verdomd leuke toko in luchtfilters – zijn woorden – die alles neukte wat een gat had – de woorden van zijn beste vriend.

Het was de zomer van 1969. Sophie was stokoud.

De aanblik van Alberts vader in zijn rolstoel, op de dag dat Albert hem in huis nam – dat beeld raakt Sophie nooit meer kwijt. Hij had een grote bos bloemen voor haar meegenomen, oranje lelies. Het stuifmeel maakte vlekken op zijn colbert. Hij was een man voor vlekken. Het was een mooie zomerdag en Sophie boog zich naar hem over, om zich te laten kussen. Hij keek ongegeneerd in haar openvallende decolleté.

‘Welkom dan maar,’ zei ze.

‘Als je dat vanaf nu elke dag een keertje doet,’ antwoordde Alberts vader, dan word ik nog wel honderd.’

Over Alberts vader had ze zich nooit illusies gemaakt.

Maar de eerste tijd dat zijn vader bij hen inwoonde, leefde Albert helemaal op. Hij verwende Sophie als in hun eerste weken, kocht cadeautjes voor haar, nam haar mee uit eten. Ze gingen naar het strand, en in de duinen legde hij zijn hoofd op haar blote buik.

Alberts vader maakte seksistische grappen, hij kleedde haar soms uit met zijn ogen, maar dat had Sophie er graag voor over: er kwamen geen andere vrouwen meer over de vloer.

Er waren dagen dat Sophie geloofde dat ze gelukkig was. Op zulke dagen maakte het niet uit of Lisa om niets leek te huilen, of dat er stof hing aan het pleisterwerk, of dat Alberts vader mopperde dat zijn bier te koud was, of juist niet koud genoeg. Maar al snel werden die dagen zeldzamer en voelde ze de lusteloosheid terugkeren die ze alleen kende uit de eerste twee maanden van haar zwangerschap. Ze werd moe en prikkelbaar. En erger: het leek alsof iedereen in het huis door haar slechte humeur werd besmet, alsof zij verantwoordelijk was voor het nachtelijk huilen van haar dochter, de woedeaanvallen van Albert, de achteruitgang van zijn vader. En zo kon het gebeuren dat ze zichzelf er ook de schuld van gaf dat Albert weer in zijn oude gewoonte verviel – al zou ze dat op dat moment aan niemand hebben durven toegeven.

Toen Sophie op een dag terugkwam van boodschappen doen, zat er een meisje op de bank, in minirok, met lange blonde vlechten. Ze wist meteen dat alles weer van voren af aan zou beginnen. Ze rolde Alberts vader onder protest de tuin in en ging toen bij Albert en het meisje zitten.

‘Dit is mijn soulmate,’ zei Albert tegen het meisje, wijzend naar Sophie. ‘En dit,’ liet hij erop volgen, met in zijn stem een ondertoon die Sophie inmiddels zo goed kende, de toon van onverholen mannelijke trots, ‘is Susan. Sweet, sexy, Susannah.’ Zijn Engels klonk als Duits.

Het meisje lachte niet, maar keek strak naar Sophie. Heel even kneep ze haar ogen samen, en in dat ene moment sloten de twee een verbond dat pas jaren later verbroken zou worden. ‘Het was,’ zou Sophie in haar laatste brief aan Susan schrijven, ‘alsof je me met die blik liet weten dat je aan mijn kant stond, dat ik niet bang voor je hoefde te zijn. Je gaf me het gevoel dat je mijn rol in dat krankzinnige huishouden respecteerde – hoe armzalig die ook was. Daar zal ik je altijd dankbaar voor zijn.’

Hun favoriete liedje was ‘Fucking Andrew’, een bootleg-single van The Rolling Stones. Eén keer gingen ze samen met Albert naar bed. Oh Andrew, fucking Andrew, zongen Susan en Sophie in koor. Hij moet gedacht hebben dat het de vervulling zou worden van een van zijn meest opwindende fantasieën. Maar daarna wilde hij nooit meer.

Toen Sophie voor de tweede keer zwanger werd, was het Susan die met haar meeging naar de abortuskliniek.

‘Waar ben je geweest?’ vroeg Albert.

‘Ik heb je kind laten weghalen.’

Dat is de enige keer geweest dat hij haar heeft geslagen. Dat moet ze hem nageven: dat hij haar nooit sloeg. Op die ene keer na.

‘Je moet bij hem weg,’ zei Susan.

‘Ja,’ zei Sophie.

Maar ze ging niet.

Later, in het tuinhuisje, hebben ze samen om hem gelachen en samen om hem gehuild. Susan had toen allang een andere vriend. Eén keer heeft ze voorgesteld dat ze ook hem een keer samen zouden delen. Maar Sophie wilde niet meer.

Volkstuincomplex

Onno had een tuinhuis in een uithoek van het park. Daar schilderde hij Hollandse landschappen. Gezicht op Haarlem met de Sint-Bavo. In gifgroen, fluorescerend oranje en zuurstokroze. Molen in Waterland. Citroengeel en turquoise. Storm op de Westerschelde. Brandweerrood en paars. Hij had nog nooit een werk verkocht.

Onno was trambestuurder. Zo kwam hij onder de mensen, en dat, zei hij, weerhield hem ervan om gek te worden en zichzelf iets aan te doen.

‘Het leven,’ zei Onno, ‘is een bittere grap.’ Hij heeft Sophie nooit verteld waarom – nooit echt.

‘De snoepschilder,’ noemde Lisa hem, vanwege zijn kleurgebruik. ‘Die vreemde kwast,’ zeiden de andere tuinbewoners. En toen hem dat ter ore kwam, maakte Onno direct een groot bord in geel en paars met daarop een kwast met een gezicht dat in een krankzinnige grimas was vertrokken, en ernaast in pop-artletters de woorden IN DEN VREEMDE KWAST. Hij spijkerde het bord boven de deur van zijn huisje. Lisa vond het prachtig.

Eigenlijk ging Sophie met Onno naar bed uit medelijden. Met hem en met zichzelf.

Het was niet altijd onprettig.

Wat Onno goed kon, was flessen wijn leegdrinken. Op zomeravonden, als Lisa sliep en de invallende duisternis het volkstuincomplex een zekere negentiende-eeuwse treurigheid verschafte, vond Sophie het prettig als Onno er was om samen onder de sterrenhemel te zitten en te praten en te drinken – veel te drinken.

‘Vandaag was er een man op de tram die dacht dat hij Jezus was,’ zei Onno dan. Of: ‘Er was een meisje dat vroeg of ik haar wilde waarschuwen als we bij haar oma waren. Waar woont je oma dan? Bij mijn opa.’

Na de derde fles wijn kwam de Siamese tweeling Medelijden en Zelfmedelijden steevast het gesprek verzieken.

Onno: ‘Dat je op een dag verdwijnt. Je gaat ’s ochtends naar je werk, je trekt de deur achter je dicht en daarna wordt er nooit meer iets van je vernomen. En dat niemand je dan mist.’

Sophie: ‘Weten mannen eigenlijk wel wat liefde is?’

Hij: ‘Dat er een fout is gemaakt in het rooster, zodat een ander die dag jouw tram rijdt. En dat ze daarna vergeten om je opnieuw in te roosteren.’

Zij: ‘Op de eerste plaats komt bij mannen de lust. Op de tweede plaats: lust. Op de derde, op de vierde, op de vijfde plaats: lust. Pas op de tiende plaats komt misschien een beetje liefde – als je geluk hebt.’

Hij: ‘Welnee.’

Zij: ‘Zou jij ooit van me kunnen houden?’

Hij: ‘Ik hou van je.’

Zij: ‘Je wilt met me naar bed.’

Hij: ‘Natuurlijk.’

Zij: ‘Zie je wel.’

Hij: ‘En dat ze na een jaar je tuinhuisje verkopen aan de hoogstbiedende.’

Zij: ‘Waarom schilder je eigenlijk geen naakten?’

Hij: ‘Dan gaan m’n handen trillen.’

Hij had mooie handen. Mooie handen kunnen ook een reden zijn om met iemand naar bed te gaan.

Toen Sophie het tuinhuisje verruilde voor een flat, verruilde ze Onno voor Sepp.

Duitsland is een politiestaat

Sepp was Sophies eerste Samos-liefde, en niet de laatste. Toen ze een echt huis kreeg toegewezen, moest ze ook een echte baan nemen om in de kost te kunnen voorzien. Ze trad in dienst bij koffiehuis Samos aan een rustige gracht in de binnenstad, waar ze broodjes smeerde en koffie zette, en de keuken schoonmaakte en de toiletten. Al spoedig runde ze de hele tent, omdat Dimitrios, de eigenaar, zo door heimwee werd gekweld dat hij de meeste dagen zijn bed niet uit kwam – zeker niet toen hij eenmaal in de gaten kreeg dat de omzet van zijn koffiehuis aanzienlijk groter was op de dagen dat Sophie er de scepter zwaaide.

Op haar beurt ontdekte Sophie dat werken buiten de deur een goede remedie was tegen zelfbeklag.

Lisa ging naar school, en na school steeds vaker naar Susan, die inmiddels ook een kind had, een dochtertje van een man die ze maar één keer had ontmoet.

‘Doe het jezelf niet aan,’ had Sophie nog gezegd.

Maar Susan vond dat ze geen recht van spreken had, en bovendien: ze was met Sophie mee geweest naar de abortuskliniek en had haar zien huilen, toen en later en nog steeds. En dus kreeg Susan haar kind, een meisje dat ze Janis noemde, naar Janis Joplin – wat Sophie weer gevaarlijk vond, want Janis Joplin was dood.

Lisa speelde voor grote zus, voor moeder, voor dokter en voor beste vriendin.

‘Huil maar,’ zei ze tegen de krijsende baby, ‘bij mij mag je altijd huilen.’ Vrouwenliefde in een kind van nog geen vijf.
Soms nam Sophie Lisa mee naar Samos. Had ze dat niet gedaan, dan had ze Sepp waarschijnlijk nooit ontmoet. Zo kun je spijt krijgen van de onschuldigste beslissingen.

Op een heldere voorjaarsdag stond Lisa bij Samos in de deuropening terwijl Sophie achter de toog een appeltaart in punten sneed. Ze had Lisa die ochtend een felrode overgooier aangetrokken en een witte maillot met rode rozen.

‘Ach du, wunderschönes Blumenmädchen,’ zei Sepp. Hij had een luide stem die tot achter in de zaak te horen was. Typisch Duits, dacht Sophie nog.

‘Wat praat u raar,’ reageerde Lisa. En Sepp wilde alweer doorlopen, maar hij bedacht zich. ‘Misschien was ik wel benieuwd naar de moeder van dat meisje,’ zei hij achteraf. Het was een opzichtige poging om bij Sophie in het gevlij te komen. Maar soms, zou ze later zeggen, is zoveel opzichtigheid vergeeflijk – bijvoorbeeld als iemand naakt boven op je zit en met zijn vingertoppen je borsten streelt en daar zichtbaar, hoorbaar van geniet.

Hij vroeg aan Lisa: ‘Darf ich ’reinkommen?’, en deed twee stappen naar voren. Lisa deed een stap opzij, waarna ze weer precies zo ging staan als daarvoor, zonder de gast verder nog een blik waardig te keuren.

Sepp wilde koffie en appelgebak met slagroom.

‘Jullie slagroom is zoveel lekkerder dan die van ons!’

‘Wij doen er suiker in.’

Sophie gaf hem nog een tweede stuk, van het huis.

‘Wat brengt je naar hier?’

‘De roep van de vrijheid. Duitsland is een politiestaat.’

‘Wil je me de stad laten zien?’ vroeg hij toen hij had afgerekend. Dat wilde ze wel. Hij had groenblauwe ogen met bruine spikkeltjes erin. Sophie wilde in die ogen kijken.

Lisa vond Sepp gevaarlijk.

‘Waarom?’ vroeg Sophie.

‘Je kunt hem geeneens verstaan!’

De volgende dag nam Sepp een cadeautje voor haar mee. Lisa was bij Susan, en toen Sophie haar later op de middag het pakje overhandigde, zei ze: ‘Er is iemand verliefd op je.’

‘Doe niet zo stom,’ zei Lisa. Maar ze maakte het pakje wel snel open, en haar ogen straalden toen ze zag wat erin zat: een stoffen clown met een groen en een blauw oog en met knaloranje haar.

‘Van Sepp,’ zei Sophie.

‘Wie is Sepp?’

‘Die gevaarlijke meneer, die je niet kunt verstaan omdat hij Duits praat.’

Daar had ze niet van terug.

’s Avonds liet Sophie Sepp de stad zien. Het was koopavond. In de Kalverstraat liepen ze Sophies moeder tegen het lijf, in gezelschap van een oude man met roos op zijn jasje.

‘Dit is Koos,’ zei Sophies moeder.

‘Dit is Sepp,’ zei Sophie. En tegen Sepp: ‘Meine Mutter.’

Hij stak zijn hand uit, maar haar moeder deed of ze het niet zag.

‘Kom Koos,’ zei ze. En weg schuifelden ze, arm in arm, twee bejaarden tussen het tienerpubliek. Sophies moeder was tweeënvijftig. Ze schatte Koos op minstens zeventig.

‘Vieze ouwe kerel.’

‘Wass?’ vroeg Sepp.

‘Je bent een lekker ding.’

‘Lecker?’

‘Ja, lekker.’

Op Sepps hotelkamer bestudeerden ze elkaars naakte lichaam. Hij keek naar de striae die Sophie had overgehouden aan haar zwangerschap. Zij zag de littekens op zijn onderarmen.

‘Van het insuline-spuiten,’ zei hij. ‘Suikerziekte.’

Ze kuste de kleine wondjes, ze kuste de kleine vlekjes op de binnenkant van zijn dijen, ze kuste zijn kont en zijn geslacht, en ze merkte dat ze het makkelijker vond om schaamteloos te vrijen met een vreemde dan met een man op wie ze verliefd was, of dacht verliefd te zijn, of met een man met wie ze samen dronken werd, samen naar de maan keek, samen eenzaam was.

Ongeremde wellust in een vrouw, dat verdragen maar heel weinig mannen. Sepp was zo’n man. Hij kuste haar wakker.

Drie dagen later werd hij dood aangetroffen in zijn hotelkamer. Iemand had hem moeten vertellen dat de heroïne in Nederland veel zuiverder is dan die in Duitsland.

‘Hij is al de vierde dit jaar,’ zeiden ze bij de politie.

Longemfyseem! Suikerziekte! Laten we de dingen vooral niet bij hun naam noemen, dacht Sophie. Laten we ons verschuilen achter woorden, achter leugens, achter eufemismen, achter achteloos uitgesproken geruststellingen. Ze koelde haar woede op de clown met het oranje haar.

‘Mamma, wat is er?’ vroeg Lisa de volgende ochtend.

‘Sepp is dood.’

Ze wilde er niet om liegen.

‘Waar ga je naartoe als je doodgaat?’ vroeg Lisa.

‘Naar de hemel.’

‘Spreken ze daar Duits?’

‘Ja, daar spreken ze ook Duits.’

‘Ik wil niet naar de hemel.’

Toen Lisa zag wat Sophie met de clown had gedaan moest ze huilen.

‘Wat moet je in godsnaam met zo’n Duitser?’ vroeg haar moeder.

En: ‘Wat zou je vader daarvan gevonden hebben!’

‘Wat denk je dat-ie gevonden had van Kees?’

‘Koos!’ zei haar moeder.

‘En trouwens, die Duitser is dood.’

‘Mooi zo.’

Maar daar had ze wel gelijk spijt van, dat ze dat had gezegd.

‘Ik bedoel,’ zei ze. ‘Nou ja, ik bedoelde het niet zo. Dood?’

‘Ja. Suikerziekte. Geen insuline bij zich.’

Het grootste raadsel dat haar vader meenam in zijn graf, vond Sophie, was wat hij ooit had gezien in haar moeder. Ze had hem die vraag pas durven stellen toen hij al dood was.

Sophie zat naast het hoge stalen bed dat hij van de wijkverpleging had gekregen. ‘Mijn sterfbed,’ had haar vader gezegd. En hij had erom gelachen. Sophie had haar ogen dicht, maar ze sliep niet, al was ze ook niet meer echt wakker. Ze dobberde op de golven van zijn ademhaling, die trage reutelende branding. Af en aan. In en uit. En toen opeens: niets meer. Ze hield haar ogen dicht, ze hield haar adem in. Het werd oorverdovend stil in de kamer. Toen ze eindelijk de moed had om te kijken, was het alsof de kamer baadde in een vreemd blauwachtig licht. Er was ongetwijfeld een logische verklaring voor, maar voor Sophie kon het schijnsel niets anders zijn dan de geest van haar vader, die de kamer vulde, die haar omhulde, die haar de kracht gaf om op te staan en zich over het dode lichaam te buigen en het dode gezicht te kussen en de dode oogleden dicht te drukken en zachtjes in zijn dode oor te fluisteren: ‘Dag pa.’

En toen ze het haar moeder had verteld, en toen die had gezegd dat ze hem niet wilde zien, en toen ze terug was, alleen, in de kamer, waaruit het blauwe licht was verdwenen, toen heeft ze het hem gevraagd: ‘Wat heb je in godsnaam ooit in haar gezien?’ Heel even leek het of ze hem zachtjes reutelend hoorde lachen.

In de straat reed een brommer voorbij.

Sophies vader was vierenvijftig.

Sepp was eenentwintig.

De foetus was twaalf weken.

En nu was Sebastiaan ook al dood.

De lamme en de blinde

De ochtend brengt verzoenend licht. Sophie staat voor de spiegel, die ze zo lang heeft gemeden, en dwingt zichzelf te kijken. Ze kijkt het eerst naar wat er niet meer is: een gladde huid, een platte buik, haar linkerborst. Dan kijkt ze naar de littekens, de plooien, de putten, de rode vlekken, de gaten, het verval.

‘Kijk maar, Talm,’ zegt ze, alsof de jongen nog bij haar is. ‘Kijk maar goed. Zo zal zij voor jou nooit worden. Prijs jezelf gelukkig, want ze is een dochter van haar moeder, en als ze nog leeft, onze lieve Lisa, zal ze spoedig worden zoals ik. Mensen vallen bij het ouder worden langzaam uit elkaar, en omdat we daar bij ons in de familie eerder dan anderen mee beginnen, zijn we ook wat eerder klaar.’

Later die ochtend haalt ze bij de supermarkt een rol vuilniszakken en een paar kartonnen dozen. Maar als ze op de drempel staat van het kleine kamertje waarin ze zeven jaar geleden na een overhaaste verhuizing Lisa’s spullen heeft opgeslagen, zinkt de moed haar toch weer in de schoenen.

‘Eerst maar Sebastiaans spullen,’ zegt ze tegen zichzelf. ‘Sebastiaan is tenminste dood en begraven.’

Het duurt heel lang voordat ze zich weer in beweging zet.

Sebastiaans spullen staan in een diepe kast in de gang. De kast ruikt naar stof en mottenballen, gelukkig niet naar hem. Ze begint met een doos waarop met stift het woord BUREAU is geschreven in Sebastiaans zorgvuldige handschrift. Ze scheidt het waardevolle van het waardeloze. Opgedroogde pennen, verbogen paperclips, punaises, elastiekjes, stukjes gum, namenlijsten en lesroosters belanden in een vuilniszak. Een Mont Blanc-vulpen, een onaangebroken potje inkt en een foto van haar en Lisa in een zilveren lijstje legt ze in een doos. Ze vindt twee krantenknipsels: ‘Schandaal op Universiteit van Amsterdam’, ‘Omstreden docent stapt op’. Ze legt ze in de doos, bedenkt zich dan en gooit ze alsnog in de vuilniszak.

Ze blaast het stof van een oude typemachine. Die zal ze een plaatsje geven in de woonkamer. Of misschien doet ze de jongen er een plezier mee. Haar gedachten keren terug naar de vorige avond. Ze probeert zich te herinneren wat hij haar allemaal heeft verteld. Over zichzelf, over Sebastiaan, over Lisa. Verhalen die gisteren betekenisvol leken, komen haar nu nietszeggend voor. De details is ze alweer vergeten. Ze had veel meer moeten vragen.

Waarom heeft ze niet meer gevraagd?

Misschien, denkt ze, omdat het voor het eerst in lange tijd was dat iemand met haar praatte, dat zíj met iemand praatte. En bovendien: er leek zoveel te zijn dat hij haar kon vertellen zonder iets te zeggen – al weet ze nu niet meer precies wat dat had kunnen zijn.

Talm, denkt ze. Lisa en Talm. Wat zou er van hen geworden zijn als Lisa niet…? Niet veel, denkt ze. Eerste liefdes houden zelden stand. En zou hij dan zo lang om haar hebben getreurd? Natuurlijk niet.

Ze had met hem te doen. Het scheen haar toe dat hij zoveel van Lisa had gehouden dat hij nu alleen nog achterom kon zien. Daarom had ze gisteravond haar armen om hem heen willen slaan, hem tegen zich aan willen drukken, hem zachtjes willen kussen. Het werd tijd dat hij weer vooruit ging kijken. En wie zou hem daarbij beter kunnen helpen dan zij?

Om die laatste gedachte moet ze zachtjes lachen. ‘De lamme leidt de blinde,’ zegt ze. Maar toch gelooft ze dat ze de jongen moet helpen om het verleden met rust te laten. Zeven jaar! Het is genoeg geweest. Zo niet voor haar, dan toch in ieder geval voor hem.

Ze opent een vuilniszak met kleren van Sebastiaan, maar bindt hem direct weer dicht.

‘Die kunnen naar het Leger des Heils.’

Vrije val

De jongen duwt het meisje voort, de brug over, de gracht langs. Zijn fiets ratelt en rammelt, haar fiets suist en zoeft. Zij houdt haar benen stil, hij trapt zich in het zweet.

‘Zo wil ik elke dag wel met je fietsen.’ Haar stem is schel van opwinding en onbeteugelde vrolijkheid.

Hij lacht, maar zegt niks.

Ze fietsen langs een pleintje met een houten witte kerk. Het meisje knijpt in haar remmen.

‘Wat is dat?’

Ze stoppen.

‘Wat een mooi, vreemd kerkje.’

Hij kent de kerk al zolang als hij zich kan herinneren, maar nu ziet hij hem door haar ogen. Het is een kerk zonder enig ornament. De in lood gevatte ramen zijn ongekleurd.

‘Kunnen we naar binnen?’

Ze zetten de fietsen tegen een boom, maar de deur van de kerk zit op slot. Ze lopen eromheen, zonder iets te zeggen.

‘Is hij echt op slot?’

Ze proberen nogmaals de deur. Hij is echt op slot.

‘Wat jammer.’

Ze lopen terug naar hun fietsen.

‘Laten we ergens koffie gaan drinken.’

Hij vindt alles goed, als hij maar bij haar kan zijn. Hij neemt haar mee naar een smal, diep koffiehuis in een drukke winkelstraat, waar ze helemaal achterin een tafeltje vinden, nauwelijks groot genoeg om met z’n tweeën aan te zitten. Als ze in hun koffie willen roeren, moeten ze hun best doen om elkaars kopje niet van de tafel te stoten. Haar gezicht is vlak bij het zijne, hij ruikt haar parfum. Hij weet niets te zeggen.

‘Ik heb nooit geweten dat die kerk bestond,’ zegt zij.

‘Nee.’

‘Jij wel?’

‘Ik woon hier al mijn hele leven, kom er zowat elke dag langs. Ik denk dat ik vergeten was dat hij bestond. Zoals je soms vergeet dat je ouders hebt.’

Ze kijkt naar hem op. Hij ziet dat er een kleine onderbreking zit in het potloodlijntje onder haar linkeroog. Hij denkt: ’s ochtends achter haar kaptafel, de slaap nog in haar ogen. Ze draagt een zijden kimono die los om haar smalle schouders hangt. Ze buigt zich naar voren om haar ogen op te maken… Hij slikt moeizaam zijn koffie weg.

‘Heb jij dat weleens?’ vraagt ze.

‘Wat?’

‘Dat je vergeet dat je ouders hebt.’

‘Bijna elke dag wel een keer. Als ik door de stad fiets. Als ik op de pont sta en er komt zo’n groot passagiersschip voorbij.’

‘De pont?’

‘Ja. Heen en terug. Ik ben aan de overkant nog nooit van boord gegaan. Maar heen en terug over het water, dat vind ik mooi. Vooral als er veel scheepvaart is.’

‘Dat zou ik ook weleens willen. Vergeten dat ik ouders heb.’

‘Wat heb je voor ouders?’

‘Wat heb jíj voor ouders dat je ze zo gemakkelijk vergeet?’ Ze lacht erbij, een scherp, hoog lachje. Hij duwt zijn stoel iets naar achteren, haalt zijn schouders op.

‘Gewoon, heel gewoon.’

Ze drinken zwijgend de rest van hun koffie. Boven haar hoofd hangt een portret van Sarah Vaughan. Hij wil er iets van zeggen, maar hij doet het niet.

‘Ik wil nog naar schoenen gaan kijken,’ zegt ze als ze hebben afgerekend en weer buiten staan. ‘Loop je een stukje mee?’

Ze laten de fietsen staan. Lopen achter elkaar over de smalle stoep, zij voorop. Hij kijkt naar haar blote enkels. Ze draagt mooie schoenen. Bij de brug, waar de stoep zich verbreedt, draait ze zich naar hem om. Ze lacht niet. Hij blijft aarzelend staan. Ze kijkt hem recht in de ogen. Hij kijkt als eerste weg.

‘Kom.’

Misschien, denkt hij, is dat het geheim van de liefde: als je denkt haar te hebben gevonden, ontglipt ze je; als je denkt haar te hebben verloren, vind je haar.

Het moment waarop zij haar lichaam aan hem onthulde.

Het moment waarop hij bij haar naar binnen ging.

Steeds weer keert hij naar die momenten terug. Aan wat er daarna gebeurde wil hij niet denken. Hij denkt er elke dag aan. Zodra hij bij haar naar binnen was gegaan, zodra hij begonnen was de beweging te maken waarvan hij zich zo lang vertwijfeld had afgevraagd of hij wel wist hoe dat moest, was er iets in haar gestorven. Hij was in haar gekomen en had zich in haar uitgestort, maar zij was er niet geweest om hem te ontvangen, om hem op te vangen. Nooit eerder had hij zich zo alleen gevoeld als toen in haar armen. Zijn ogen hadden haar gezocht, maar niet gevonden. Hij had geprobeerd haar opwinding te geven, maar zij had zich alleen maar verder teruggetrokken. Ze was onbereikbaar geworden.

Hij wist zeker dat hij alles verkeerd had gedaan.

Pas toen hij zich weer had aangekleed, toen zij zich had gedoucht en in een zijden ochtendjas uit de badkamer was gekomen, een handdoek om haar natte haren, toen pas was het leven in haar teruggekeerd. Ze had zich over hem heen gebogen en hem op zijn voorhoofd gekust. Ze fluisterde: ‘De weduwe Koning is nog een week op vakantie.’

Later, op de pont, heeft hij aan zijn handen geroken.

Een wals

Hij wacht op haar, elke dondermiddag om even over twee. Hij staat voor het raam van het scheikundelokaal op de tweede verdieping, de les gaat zo beginnen. Het is rumoerig in de klas, dat vindt hij prettig. Niemand let op hem. Hij staat er zo nonchalant mogelijk bij, alsof de een of andere onbenulligheid buiten toevallig zijn aandacht heeft getrokken. De leraar vraagt of iedereen wil gaan zitten. Dat is al de derde keer. Het rumoer wordt wel minder, maar het verstomt niet.

Iemand roept: ‘Waarom ruikt een kut naar vis?’ En een ander: ‘Ja, legt u ons dat nou eens uit. Dan hebben we nog eens wat aan deze lessen.’

Daar is ze. Ze komt de hoek van het schoolgebouw om. Fiets aan de hand, wind in haar haar, in gezelschap van haar beste vriendin. De vriendin praat en lacht, zij luistert. Eén keer zegt ze iets terug en lacht dan zelf. Haar vriendin lacht niet.

‘Willen jullie nu eindelijk gaan zitten?!’

Hij draait zich langzaam om, kijkt de klas in, kijkt nog eens terug. Hij ziet haar nu op haar rug. Ze draagt een lange, lichte jas en de nieuwe schoenen die ze samen kochten in een winkel die eruitzag als een galerie. Schoenen als kunst.

‘We hebben het gisteren gehad over polymeren.’

‘Ja, maar hoe zit dat nou met die vislucht?’

Hij zoekt zijn plaats op.

‘Maakt dat je wat uit?’

‘Nee, kan me niets schelen.’

‘Echt niet?’

‘Echt niet. Jou?’

‘Ja. Ja, ik geloof van wel.’

Hij haalt zijn schouders op. Ze heeft zich wat naar voren gebogen en kijkt hem recht aan. Hij kijkt niet weg. Nog niet. Hij is het zich niet bewust, maar zij wel: hij houdt het steeds langer vol om niet weg te kijken als ze naar hem kijkt.

Hij wil van onderwerp veranderen, maar ze is hem voor. ‘Waaraan denk je als je niet kunt slapen, ’s nachts in bed?’

‘Ik kan altijd slapen.’

‘Geloof ik niet.’

‘Is ook niet zo. Waaraan ik denk? Ha!’

‘Nou?’

‘Aan jou.’

‘En val je dan in slaap, of juist niet?’

Hij kijkt uit het raam; dan kijkt hij, heel even, naar haar. Maar hij antwoordt niet.

‘Waarom wil je dat allemaal weten?’

‘Wil jij dat soort dingen niet weten? Van mij?’

‘Nee. Ja. Nee!’

‘Waarom niet?’

‘Waarom niet?’ Hij zucht.

Ze wacht. Haar ogen laten hem niet los. Hij kijkt weer uit het raam. Zijn vingers breken kleine stukjes af van een bierviltje waarop hij eerder een gedichtje voor haar heeft geschreven. Hij zegt: ‘Ik wil geen dingen vragen. Ik wil naar je kijken, urenlang.’

‘Waarom kijk je dan altijd weg als ik naar je kijk?’

‘Ik kijk het liefst als je niet weet dat ik naar je kijk.’

‘Waarom?’

‘Dan geef je het meeste prijs.’

‘Wat dan?’

Hij blijft heel lang stil. Het bierviltje ligt in kleine stukjes op het Perzische tafelkleedje. Ten slotte zegt hij: ‘Daar zijn geen woorden voor. Dat is het ’m juist. Daarom zijn het ook geen dingen die ik je zou kunnen vragen. Je zou er zelf ook de woorden niet voor kunnen vinden. Voor de meeste dingen die we weten bestaan de juiste woorden niet. Als ik ’s ochtends wakker word, weet ik direct hoe ik me voel, maar ik zou het met geen mogelijkheid kunnen omschrijven. En als ik jou zie…’ Nu kijkt hij haar aan, langer dan hij ooit gedaan heeft, nu kijkt zij als eerste weg. ‘Hoe zou ik,’ zegt hij, ‘kunnen zeggen wat ik dan zie?’

Ze lopen langs een brede singel, hand in hand. Onder het donkere water schemeren de heldergroene bladeren van een waterplant. Hij wil haar uitleggen dat dat is hoe hij zich vaak voelt als hij ’s ochtends wakker wordt: zoals die waterplanten. Maar hij is bang dat ze hem niet zal begrijpen of verkeerd zal begrijpen, hij weet niet of hij zichzelf wel begrijpt.

Ze vraagt: ‘Ga je zo meteen mee de kat eten geven?’

Daar moeten ze allebei om lachen.

De kat van de weduwe Koning. Hoe hij zijn rug kromt. Hoe hij zich op zijn zij rolt, alsof hij omver wordt geduwd. Hoe zijn schuurpapieren tong zijn handen likt, háár handen likt. Hoe hij naar hen kijkt, als ze door de kamer dansen, op muziek van Johann Strauss. Eén-twee-drie, één-twee-drie. Haar rechterhand in zijn linker, haar linkerhand op zijn rug. Hij denkt aan het nieuwjaarsconcert uit Wenen: dat hij een zwart rokkostuum draagt en zij een baljurk van roze zijde, dat hij haar over de dansvloer leidt, haar optilt tot haar haar de kristallen kroonluchters raakt. Zij alleen zouden het horen tinkelen.

Hij kijkt naar haar. Ze heeft haar ogen dicht, er hangt een druppel aan haar wimpers, haar mondhoeken trillen. Hij ademt diep in, houdt de lucht vast in zijn borstkas. Eén-twee-drie, één-tweedrie. Langzaam uitademen. Ze draaien rondjes door de kamer. De kat kijkt niet meer. De traan rolt over haar wang, langs haar hals, verdwijnt onder haar blouse. Hij kijkt. Zij huilt. Ze dansen een wals in de kamer van de weduwe Koning in plataangefilterd licht.

Ze kleedt zich die middag niet voor hem uit, maar zo naakt als toen zal hij haar nooit meer zien.

Hij gaat die dag niet met de pont.

Dit ziet hij als hij naar haar kijkt: dat het leven haar op sommige dagen gemakkelijk afgaat. Op die dagen zijn al haar bewegingen vanzelfsprekend en trefzeker. Het is alsof de zwaartekracht dan minder greep op haar heeft. De mensen om haar heen lijken zich gemakkelijker te bewegen, zich meer ontspannen te gedragen. Op zo’n dag is hij verliefd op haar geworden.

En dan zijn er die andere dagen, groter in getal. De dagen waarop ze zich tegen de wereld teweerstelt. Alsof in haar een grote woede woelt of een onuitsprekelijk verdriet dat ze slechts met de grootste moeite weet te onderdrukken. Niet dat ze zich wezenlijk anders gedraagt op die dagen, daarvoor heeft ze zichzelf veel te goed in de hand. En misschien is dat wel wat hij ziet: dat ze zichzelf op die dagen in de hand heeft. Als vanzelf houden de mensen om haar heen een zekere afstand, zoals zij afstand houdt tot hen. Op die dagen maakt ze grapjes waar alleen zij om moet lachen, om de grappen van anderen lacht ze niet. Op zulke dagen houdt hij het meest van haar en doet dat hem het meeste pijn.

Op een zaterdagmiddag keert hij terug naar het bos. Hij zet zijn fiets tegen een boom, doet zijn jack uit en verstopt het in de struiken. Hij draagt een grijze joggingbroek waarvan het elastiek is gebroken. De broek zit met een riem rond zijn middel gesnoerd. Op de rug van zijn verbleekte blauwe T-shirt staat in wit het cijfer 17. Hij kijkt om zich heen, doet een paar onhandige kniebuigingen en begint te rennen. Hij rent over fietspaden, bospaden, ruiterpaden en grasvelden. Bij een trimtoestel doet hij de oefeningen die op het bordje staan afgebeeld. Hij rent naar een volgend toestel. Slingert zich als een aap van sport naar sport. Drukt zich twintig keer op, zijn handen klauwend in de vochtige aarde. Hij springt twintig keer op een balk en er weer af. Zijn knieën en schouders doen hem zeer. Hij rent en zweet en ploetert. Als er een vliegtuig laag over de boomtoppen scheert, blijft hij staan in het oorverdovend geraas om op adem te komen en te luisteren naar de geesten die het vliegtuig op de hielen zitten. Zijn hart slaat hard in zijn borstkas. Hij moet zichzelf dwingen om verder te gaan. Op een onverhard pad struikelt hij over een boomstronk en valt languit in de modder. Hij vloekt en blijft zeker een halve minuut liggen met zijn verhitte gezicht op de koele grond. Dan staat hij op, duizelig, misselijk. Hij veegt de aarde en dode bladeren van zijn gezicht en rent verder.

Hij stopt pas als hij bang is zijn bewustzijn te verliezen, als hij moeite moet doen om niet over te geven, als de pijn zo verschrikkelijk is dat hij niet meer weet op welk deel van zijn lichaam hij zich moet concentreren om hem niet te voelen. Hij zakt neer op een houten bank en verbergt zijn gezicht tussen zijn knieën. Zo zit hij, twintig minuten lang, en denkt aan haar.

Het heeft dus niet geholpen.

’s Avonds, na het eten, moet hij alsnog overgeven.

‘Je hebt het goed te pakken,’ zegt zijn vader.

Nu hij haar borsten heeft gezien, het kuiltje van haar navel, de donkere driehoek van kroezend haar, de lijnen van haar naakte lichaam, nu wil hij dat lichaam verkennen zoals hij ooit als jongetje van elf de stad verkende: straat voor straat, plein voor plein, steeds verder doordringend in onbekend gebied. Hij wil begrijpen wat er die eerste keer met haar gebeurde. Hij wil herstellen wat er is misgegaan.

Deed hij iets verkeerd? En wat dan?

Was het angst? Maar waar was ze dan bang voor?

Was het pijn?

Hij belooft zichzelf dat hij de pijn zal wegnemen die hij bij haar ziet als ze zich niet van zijn blikken bewust is, op de dagen dat ze de wereld op een afstand houdt. Hij is nog jong, hij kent het verschil niet tussen moed en overmoed.

Witte bloem

Sophie vraagt zich af wat ze aan zal trekken. Wanneer is haar dat voor het laatst overkomen?

Ze past een blouse die ze zichzelf cadeau heeft gedaan na haar laatste operatie, maar die ze nooit heeft gedragen. Ze schikt en herschikt haar beha. Kun je het zien? Nee, je kunt het niet zien. Of toch? Voor de zekerheid trekt ze over de blouse nog een vest aan. De enige lippenstift die ze kan vinden is donkerrood. Het maakt haar gezicht nog bleker. Ze doet wat lippenstift op haar wangen en wrijft die uit met haar vingertoppen.

‘Tinnem ruccae,’ mompelt ze tegen de spiegel. ‘Deepest of blushes.’ Maar ze wil nu niet aan Sebastiaan denken. Met een washand en wat water boent ze haar wangen weer schoon. Een luchtje, denkt ze. Had ik maar een luchtje in huis.

Dan gaat de bel.

De jongen schuift onhandig langs haar heen de hal in. Ze kussen elkaar niet.

‘Ik heb nog heel even nodig,’ zegt Sophie. Ze schiet het kamertje in waar Lisa’s spullen staan opgeslagen en doet de deur achter zich dicht. In de derde doos vindt ze wat ze zoekt. Ze kan zelfs kiezen. Ze kiest voor Anaïs-Anaïs van Cacharel. Pas als ze weer in de gang staat, dringt de zoete lucht van het parfum goed tot haar door. Ze moet zich vastgrijpen aan de deurpost om niet te vallen.

Ze denkt: dit kan ik hem niet aandoen!

Ze lopen door een smalle straat met cafés en eethuisjes aan beide kanten. De meeste zijn nog leeg, of bijna leeg. Talm gaat haar voor, ze bewaart zorgvuldig afstand. Als ze achter hem aan het restaurant binnenstapt, is het eerste waar ze op let de geur. Het restaurant ruikt naar Indische kruiden en gebakken vlees. Voor het eerst in haar leven is ze blij met slechte ventilatie.

Hij wil haar jas aannemen, maar gelukkig is een vriendelijke ober hem voor.

‘Een tafel voor twee?’

‘Alstublieft.’

Ze krijgen een tafel bij het raam. Ze zijn de enige gasten. Bunga putih, leest Sophie in spiegelbeeld. Indonesische specialiteiten tot 3.00 uur.

‘Ben je hier met Sebastiaan geweest?’

‘Nee, met Lisa.’ Hij kijkt om zich heen. ‘Ze hebben nieuw meubilair.’

Hij leunde tegen een pilaar die vochtig was van gecondenseerd zweet. De muziek dreunde in zijn lichaam. Hij dronk bier, en bessenjenever omdat zij dat dronk. Hij keek. Zij danste. Ze droeg een harembroek met tijgermotief, een wijnrood hemdje met daaroverheen een blouse met lange mouwen van een doorschijnende rode stof. Ze had haar ogen gesloten, haar haar plakte in sliertjes aan haar voorhoofd. Ze danste in het licht van de glitterbol, de zwenk-spots en de stroboscoop. Ze droeg onder het hemdje geen beha, dat kon je zien. Andere jongens zagen het ook. Ze wilden met haar dansen, probeerden haar aandacht te trekken, maar ze had zich opgesloten in haar dans.

‘Heb je d’r nou al geneukt?’ Een klasgenoot, die naast hem was komen staan.

Hij antwoordde niet.

‘Niet dus.’ De klasgenoot nam een slok bier en boerde. ‘Volgens mij is ze lesbo.’

‘Hou je kop.’

‘Of frigide.’

‘Hou je kop.’

‘Of allebei.’

Hij draaide zich half om en keek zijn kwelgeest in het gezicht. Die keek op zijn beurt onverstoorbaar langs hem heen naar het dansende meisje.

‘Ze heeft wel lekkere tieten.’

Hij raakte hem vol op zijn rechterwang. Een bierglas spatte in stukken uiteen op de vloer.

‘Godverdomme Talm! Geintje!’ De klasgenoot wreef over zijn wang. ‘Klootzak.’

Hij keek naar de dansvloer. Ze danste met open ogen, bracht een hand naar haar mond, drukte een kus op haar vingertoppen en blies die zijn kant op. Toen deed ze haar ogen weer dicht, liet haar armen zakken, gleed met haar handen langs haar dijen, haar middel, haar borsten. Hij vroeg zich af hoe hij zou willen dat deze avond verder verliep. Zo zou hij vast niet verlopen.

‘Vermaak je je?’

‘Ja.’

‘Wil je niet dansen?’

‘Nee.’

‘Je kijkt liever.’

‘Precies.’

‘Wat was dat daarnet?’

‘O, niks.’

Ze kuste hem zachtjes op zijn mond. Ze nam een slok van haar bessenjenever en kuste hem opnieuw. Haar tong duwde zijn lippen uiteen, en hij voelde de lauwe drank zijn mond in lopen. Hij verslikte zich. Ze lachten. Hij drukte haar dicht tegen zich aan. Haar vingers gleden over zijn rug, tastten zijn wervelkolom af. Zijn handen gleden naar haar billen, hij duwde haar bekken tegen het zijne. Heel even hield haar tong stil, om daarna tergend langzaam weer in beweging te komen. Hij deed zijn ogen dicht. Hij voelde een pijn zo diep vanbinnen dat hij ervan kreunen moest. Ze kneep hem in zijn hals.

‘Jezus, Talm!’ Een bekende stem vlak bij zijn oor. ‘Wat heb ik je nou gezegd? Vergeet ’t maar!’

Hij wilde haar loslaten, maar ze hield zijn hoofd bij het hare, haar lichaam tegen het zijne, haar tong in zijn mond. Ze keek hem recht aan, en hij durfde niet opzij te kijken, naar de jongens uit zijn klas die nu in koor stonden te schreeuwen: ‘Talm! Talm! Talm!’

En terwijl ze hem zo gevangenhield, besefte hij plotseling dat het opnieuw gebeurde, en dat hij opnieuw niet bij machte was om haar tegen te houden. Hij zag het in haar ogen, voelde het aan de spieren onder haar huid: ze trok zich terug, bouwde een muur tussen hem en haar, tussen zichzelf en de boze buitenwereld.

‘Talm! Talm! Talm!’

Hij ontworstelde zich aan haar greep, duwde haar zonder om te kijken voor zich uit, de zaal uit, de gang door, naar buiten.

‘Kom mee.’

Ze stribbelde tegen, heel even.

‘Onze jassen.’

Hij luisterde niet.

‘Waar gaan we heen?’

‘Wacht maar af.’

De waarheid was: hij wist het zelf niet.

Het was een lauwe zomernacht met sluierbewolking die het stadslicht reflecteerde, waardoor het zelfs in de minst verlichte stegen niet echt donker was.

‘Waar denk je aan?’ Altijd die vragen.

‘Ik hoorde een merel zingen.’

Ze bleef staan en luisterde. De merel zong niet meer.

‘Ik hoor niks.’

‘Misschien realiseerde hij zich hoe laat het is.’

Ze liepen weer verder. Bij de eerstvolgende hoek sloeg hij resoluut rechtsaf. Hij had nog altijd geen idee waar ze naartoe zouden gaan.

‘Laten we ergens wat gaan eten.’ Alsof ze zijn gedachten kon lezen. ‘Zijn er nog restaurants open? Want ik wil geen snackbar, en geen shoarma.’

Hij hoorde aan de scherpe toon van haar stem dat hij nog steeds voorzichtig moest zijn.

‘Ik weet wel iets.’

Ze keek hem onderzoekend aan.

‘Ver?’

‘Tien minuten, hooguit.’

‘Dan wil ik mijn jas.’ Ze had zich alweer omgedraaid en begon terug te lopen in de richting van het oude kloostergebouw waaruit hij haar zojuist had weggevoerd. Vertwijfeld bleef hij staan. Hij had haar gered, en nu ging zij vrijwillig terug naar de plek des onheils – hij voelde zich door haar verraden. En dat vond hij weer pathetisch. Het was alsof hij zich opsplitste in twee personen, waarvan de ene spottend toekeek hoe de andere haar alsnog met tegenzin volgde.

‘Wacht jij maar hier,’ zei ze onder aan de stenen trap naar de feestruimte.

Toen ze naar binnen ging, hoorde hij het dreunen van de muziek, rook hij de mengeling van zweet en bier en sigarettenrook. Hij wist zeker dat ze pas weer naar buiten zou komen als het allang licht was. Iemand zou haar de dansvloer op trekken, iemand zou zijn armen om haar heen slaan, iemand zou haar kussen en ze zou zich niet verzetten. Het kille ochtendlicht zou hem ongenadig de waarheid tonen. Hij dacht: ik kan maar beter naar huis gaan, want dit wordt helemaal niks. Maar hij ging op de trap zitten en hoopte dat er niemand langs zou komen die hij kende. Er kwam niemand. Toen ze naar buiten kwam, was hij het die de wereld op een afstand hield, en zo merkte hij niet dat zij zich weer voor hem had opengesteld.

Ze pakten hun fietsen en hij reed voor haar uit naar het nachtrestaurant. Hij keek maar één keer naar haar om. In het straatje waar het restaurant was gevestigd, was het zo druk dat ze moesten afstappen. Een meisje wankelde een café uit en botste tegen zijn fiets, een jongen schold hem uit. Hij was zich bewust van ieder lichaam dat hem te na kwam, en dat waren er vele.

‘Laten we de fietsen hier maar neerzetten,’ zei hij.

‘Wat gaan we eten?’ vroeg zij. Haar glimlach bracht hem op slag weer terug onder de levenden.

‘Indonesisch,’ zei hij. ‘Is dat goed?’

‘Lekker,’ zei ze. Hij maakte zijn fiets vast aan de hare en keek naar haar op terwijl hij probeerde het kettingslot tussen de spaken van zijn voorwiel door te halen. Hij zag dat ze ook naar hem keek en dat ze nog steeds naar hem glimlachte. Hij liet de ketting los, kwam overeind en drukte een kus op haar mond. En zij deed heel even haar ogen dicht en zei toen nogmaals: ‘Lekker.’

Ze gingen het restaurant binnen. Het hinderde hem niet dat ze in een hoek bij de bar moesten wachten tot er plaats was aan een van de lange tafels, dat er steeds weer mensen tegen hem op botsten, en dat het benauwd was en warm. Ze stond zo dicht tegen hem aan dat hij het gevoel had dat hun lichamen samensmolten. Hij wilde hier nooit meer weg.

‘Hoe heet het hier?’ vroeg ze.

‘Bunga putih. Witte bloem.’

Ze bestelden gado-gado en sayur lodeh en twee halveliterflessen bier. Toen er plaats vrijkwam schoven ze aan bij een zwijgend echtpaar en vier luidruchtige studenten met identieke stropdassen om. Ze aten zonder veel te zeggen, terwijl onder de tafel hun voeten voorzichtige verkenningen uitvoerden.

Sophie zegt: ‘Hebben jullie elkaar hier voor het eerst gekust?’

‘Nee,’ zegt hij, ‘dat was al eerder.’

Niet doen, denkt Sophie. Niet vragen! Maar ze vraagt het toch. ‘Hebben jullie met elkaar… geslapen?’

‘Ja.’

‘Was er iets met haar? Ik bedoel… vond ze het…’

De ober komt hun bestelling opnemen. Als hij weer weg is, zegt ze: ‘Het spijt me dat ik je zo in verlegenheid breng. Maar er is iets gebeurd toen Lisa nog heel klein was. Toen we nog bij haar vader woonden, haar echte vader. Mijn schoonvader woonde bij ons in, en die man… Ik had het moeten… We waren allemaal in de war in die tijd.’ Ze heeft het warm gekregen, ze ruikt Lisa’s parfum. Ze zegt: ‘Ik ben altijd bang geweest dat ze er later last van zou krijgen. Dat het naar boven zou komen als ze in de puberteit kwam. Als ze…’

Ze slaakt een diepe zucht.

Talm zegt: ‘We zijn heel voorzichtig met elkaar geweest.’

De buik van Moammar Khadafi

Iemand riep: ‘Moammar!’ Hij dacht: Khadafi! En stootte van opwinding zijn bier om.

De fles viel naar haar kant van de tafel. Het bier schuimde over de tafelrand en op haar schoot. Ze schoof met een ruk haar stoel naar achter. De stoel stootte tegen de serveerster, die met twee dampende borden nasi rames op weg was naar een tafel bij de deur – een van de borden schoot uit haar handen en belandde omgekeerd op de knie van een man met een vlecht in zijn haar, die met een schreeuw van pijn opsprong, waardoor de serveerster ook het tweede bord losliet, dat in scherven op de grond uiteenspatte.

Even bleef het stil in het restaurant. Toen barstten de vier studenten uit in een bulderend gelach, waarna ook het zwijgzame echtpaar naast hen begon te lachen, eerst zij, heel hoog en zenuwachtig, toen hij, een beetje schaapachtig. Al snel lachte iedereen, behalve de man met de vlecht.

‘Sorry,’ zei de jongen tegen het meisje.

‘Het spijt me vreselijk,’ zei het meisje tegen de serveerster.

‘So sorry, so sorry,’ zei de serveerster tegen iedereen en niemand.

Het eten en de scherven werden opgeveegd, er werd gedweild, er kwamen nieuwe borden met nasi rames, en er kwam een nieuwe fles bier. De man met de vlecht liep zonder iets te zeggen het restaurant uit. Hij liet een spoor van rijst en pindasaus achter.

Het meisje ging naar de wc om haar natte broek droog te deppen. Toen ze terugkwam dronken ze samen de nieuwe fles bier leeg. Hij at haar laatste restje gado-gado en de laatste sayur lodeh. Daarna rekenden ze af en gaven een ruime fooi. Ze betaalden ieder precies de helft, omdat zij dat wilde.

Pas buiten dacht hij weer aan Moammar Khadafi.

‘Waar gaan we naartoe?’ vroeg zij.

‘Wacht maar af.’

De laatste keer dat hij de Moammar Khadafi had bezocht was ruim een halfjaar geleden – hij wist niet eens zeker of de woonboot er nog lag, laat staan of hij die nacht niet in gebruik zou zijn, en of de sleutel nog wel onder de oliedrum zou liggen waar de eigenaar hem altijd achterliet voor het geval hij onverwacht naar de stad kwam. Maar hij dacht aan de scherven in het restaurant en aan wat zijn vader altijd zei als er weer eens iets sneuvelde tijdens de afwas: ‘Scherven brengen geluk.’ Voor het eerst in zijn leven vervulde die uitdrukking hem niet met afschuw.

De Moammar Khadafi was het geheim dat hij deelde met Budiman – of eigenlijk: het geheim dat Budiman deelde met hem. Ze hadden elkaar leren kennen op de pont. Net als hij maakte Budiman geregeld de tocht naar de overkant van het water en weer terug, en net als hij ging hij aan de andere oever nooit van boord. Budiman hield van de wind op het water; die blies zijn hersenen schoon, zei hij. En de overtocht was gratis, dat was ook niet onbelangrijk. Hij had geen werk, geen vrouw, geen kinderen, geen vaste woon- of verblijfplaats. Maar een zwerver was hij niet, zo hield hij koppig vol.

Op een dag, toen de jongen na een ruzie met zijn vader nog even de pont wilde nemen om af te koelen, stond Budiman hem op te wachten.

‘Ben je daar eindelijk?’

‘Hoezo eindelijk?’

‘Ik sta al een uur op je te wachten. Kom mee. We gaan niet naar de overkant, daar is het al veel te laat voor. Vanavond ben jij mijn gast. Kom!’

Ze liepen langs de kade naar het oostelijk deel van de havens, waar ze rechtsaf sloegen, een oude volksbuurt in, en ten slotte kwamen ze bij een brede gracht, een oud kanaal dat ooit druk bevaren moest zijn geweest, gezien de vele pakhuizen op de oevers. Nu waren zes woonschepen de enige vaartuigen die nog nuttig gebruik leken te maken van het water. Het voorste woonschip was de Moammar Khadafi.

Budiman ging hem voor de loopplank op, het gangboord door naar de kajuit. Hij tilde een oude oliedrum op. Onder de drum lag een klein zwart mapje van plastic. Budiman wees ernaar met zijn vrije hand.

‘De sleutel.’

De jongen raapte het mapje op en gaf het aan zijn vriend.

‘Welkom in de buik van de grote Libische leider,’ zei Budiman.

Even later hielden ze beiden een longdrinkglas rode wijn in de lucht en toastten ze op Khadafi’s Groene Revolutie. ‘Alle macht aan het Arabische volk!’ zei Budiman. En de jongen zei: ‘Op de darmen van Khadafi.’

‘Op zijn lever!’

‘Ja, op zijn leven.’

‘Nee, zijn léver!’

‘Ook goed. Op de lever van Khadafi.’

Die avond was hij voor het eerst in zijn leven dronken geworden. Waardoor hij de volgende dag opnieuw ruzie kreeg met zijn vader.

‘Waar heb je gezeten?’

‘In de buik van Moammar Khadafi.’

‘Nog praatjes ook!’

Als Budiman nu maar niet… Hij maakte de gedachte niet af. Het was mooi weer; Budiman had vast een plekje buiten gevonden. Nee, de kans was groter dat de eigenaar van de boot er zou zijn, een kunstenaar op leeftijd – althans in de ogen van de jongen – die de boot gebruikte als pied-à-terre in de grote stad. En als plek om zijn buitenvrouwen te neuken, zoals Budiman het onomwonden noemde. Maar ook de gedachte daaraan drukte hij weg.

Scherven brengen geluk.

Hij keek naar haar, zoals ze naast hem fietste, met een klein lachje op haar gezicht, en hij moest zich beheersen om zich niet naar haar over te buigen om haar te kussen, zoals hij jaren geleden bij een meisje had gedaan, waardoor hun sturen in elkaar haakten en ze beiden tegen het asfalt smakten. Het meisje brak haar sleutelbeen. Hij had haar nooit gekust.

Het was niet ver naar de ligplaats van de Moammar Khadafi, maar hij had het idee dat ze er uren over deden. Toen ze er bijna waren zei hij ter geruststelling: ‘We zijn er bijna’, alsof hij bang was dat ze zich alsnog zou bedenken en rechtsomkeert zou maken.

‘Waar zijn we bijna?’

Hij antwoordde niet.

Onder de oude oliedrum lag het zwarte plastic mapje.

De Camel-man

Hoelang heeft Sophie om Sepp gerouwd? Een jaar, haar hele verdere leven? Er kwam een dag dat Susan tegen haar zei dat het tijd was om de treurnis van zich af te schudden, en achteraf kun je zeggen dat op die dag de verwijdering tussen de twee vriendinnen begon. Op het moment zelf dacht Sophie: je hebt gelijk. En ze was blij dat Susan haar vriendin was en dat ze erop vertrouwen kon dat zij haar zou behoeden voor het grootste gevaar dat een mens in zijn leven bedreigt: dat je de toekomst de rug toekeert, dat je ophoudt te leven, zonder dood te gaan.

‘Laten we samen een weekje weggaan,’ zei Susan. ‘De meiden bij mijn ouders brengen, een reisbureau binnenstappen en iets boeken, iets warms, iets ongecompliceerds. Laten we weer even achttien zijn.’

Daar moest Sophie van zuchten, waar Susan weer om moest lachen. Nog diezelfde middag boekten ze een achtdaagse reis naar Kreta. Lisa huilde toen ze het hoorde. ‘Je komt vast nooit meer terug!’

‘Lieve Lisa, ik beloof je dat ik terugkom.’

Maar Lisa was ontroostbaar. Zeker tien minuten lang.

In het vliegtuig legde Sophie haar hoofd op Susans schouder en ze sliep van net voor Frankfurt tot ver in het Griekse luchtruim. Ze droomde van Sepp en van duizend naalden in zijn bleke huid, ze droomde dat hij dood was en toch nog een erectie had – een handvat om hem aan op te tillen. Toen ze dichterbij kwam zag ze dat er een bochtje in zat.

‘Daarmee kan ik om een hoekje neuken,’ sprak het dode lichaam.

‘Je moet niet meer zo schreeuwen in je slaap,’ zei Susan op het vliegveld van Heraklion. ‘Ik schrok me dood.’ Maar ze keek Sophie niet aan terwijl ze dit zei, ze keek pal langs haar heen. Sophie volgde haar blik en zag een lange, grijzende man in spijkerbroek en T-shirt, een versleten leren tas over de schouder, sigaret in de mond.

‘Mijn Camel-man,’ zuchtte Susan.

Sophie ging op zoek naar de bagage.

Misschien ontneemt de dood van dierbaren je voorgoed de illusie van de eeuwige jeugd. Sophie kon nooit meer achttien zijn, zelfs niet voor een weekje, en Susan kon dat niet begrijpen. Of misschien drijft dezelfde hartstocht die mensen bij elkaar brengt, hen uiteindelijk ook weer uiteen, tenzij hij tussentijds onschadelijk wordt gemaakt. Maar op Kreta, onder het verblindende licht van de Griekse zon, had noch Susan noch Sophie een idee van wat er met hen gebeurde. Het overkwam hun, zoals het hele leven hun overkwam.

Ze zitten op een terras met uitzicht op de ondergaande zon. Een beetje verbrand, een beetje aangeschoten van de retsina, een beetje ontheemd. Aan een tafeltje niet ver bij hen vandaan zit de lange, grijzende Camel-man, in een kaki pantalon en kleurig hawaï-hemd deze keer. Ze wisselen blikken, heffen het glas.

‘Nog een karafje retsina alstublieft, en doet u ook maar iets voor die meneer.’

Hij neemt de uitnodiging aan.

‘Hi, I’m Dan, thanks for the drink.’

Amerikaan. Man van de wereld. Woont en werkt in Parijs op het Europese hoofdkantoor van een oliemultinational. Net een grote deal gesloten. Even een weekje eruit. Zon, zee en een goed boek, wat heeft een man nog meer nodig?

Hij praat, Susan moedigt aan, Sophie luistert. Hij heeft een ex en twee schoolgaande kinderen in de States. Hij vraagt zich af of de uitbarsting van de vulkaan van Santorini tot de ondergang van Atlantis heeft geleid. Hij wil weten wat het laatste boek is dat Susan heeft gelezen.

Het Engels van Susan doet Sophie aan Albert denken.

Ze bestellen calamares en een herderssalade en meer retsina, en scotch voor meneer, zonder ijs.

Natuurlijk wil hij na afloop betalen, maar daar komt niks van in. Twee tegen één, daar kan hij niet tegenop. (De keiharde onderhandelaar van het Europese hoofdkantoor van de oliemultinational.)

Nog even naar een bar. Nog even ergens dansen. ‘Nee, ik wil niet meer,’ zegt Sophie, ‘ik wil naar bed.’ (Ze wil alleen zijn, maar dat zegt ze niet.)

‘Ah-toe-nou,’ dringt Susan nog aan. (Ze wil met hem alleen zijn, maar dat zegt ze niet.) Hij staat erbij en kijkt ernaar, geamuseerd, geroutineerd. Hoe vaak heeft hij dit al meegemaakt? Sophie walgt van hem, ze walgt van Susan, van de gretigheid, de geiligheid, de schrikbarende voorspelbaarheid.

Ze neemt vriendelijk afscheid.

Terug op de hotelkamer kijkt ze televisie, in haar ondergoed, op het bed. Ze drinkt een fles bronwater leeg. Telly Savalas die Grieks spreekt – daar montert ze van op.

Midden in de nacht wordt ze wakker. De televisie staat op sneeuw. Susan ligt naast haar te slapen. Ze zet de televisie uit, poetst haar tanden, kijkt naar het slapende lichaam van Susan.

Heeft ze zich aan de Camel-man gegeven?

Sophie kruipt naast haar vriendin in bed. Susan draait zich naar haar om. Haar mascara is uitgelopen, ze heeft een zuigzoen in haar nek. (Jezus, Suus!) Ruikt ze naar hem? Nee, ze ruikt naar drank en sigarettenrook. Sophie geeft haar een kus op haar voorhoofd. Susan tuit haar lippen. Sophie geeft haar een kus op haar mond. Susans lippen wijken, haar tong botst tegen Sophies tanden. (Jezus, Suus!) Sophie wil niet, maar ze doet het toch, ze opent haar mond, laat Susan begaan. Haar tong voelt hard en rubberig. Sophie probeert zich van haar vriendin los te maken, maar Susan legt een hand in haar nek en trekt haar steviger naar zich toe. Haar andere hand glijdt langs Sophies schouder, haar zij, haar heupen.

Wil ze dit?

Nee, ze wil dit niet.

Maar ze verzet zich niet. Haar tong ontwijkt de andere tong niet, haar handen duwen de andere handen niet weg, haar voet trapt niet naar de voet die haar knie omlaagdrukt tegen het matras.
’s Ochtends schijnt de zon. Dat is het voordeel van Kreta.

‘Wat we hadden moeten doen, Susan,’ schreef Sophie later in een brief, ‘was erover praten. Jij en ik, die alles bespraken, ons hartenzeer, onze zielenpijn, de lengte en dikte van het geslacht van onze minnaars, wij repten met geen woord over die nacht. Het is niet zoals jij denkt: niet wat er toen gebeurd is luidde het einde in van onze vriendschap, maar dat we er niet over konden praten, dat was het werkelijke kwaad.’

Sophie heeft de brief niet verstuurd.

De Camel-man heette Daniel, zijn vrienden noemden hem Danny. Hij was Danny voor Susan, maar Daniel voor Sophie. Soms aten ze gedrieën op het terras met uitzicht over zee. Soms ging Daniel met Susan naar de kroeg, terwijl Sophie een oude tempel bezocht. Of op bed ging liggen en haar ogen dichtdeed en probeerde te bedenken wat Lisa op dat moment zou doen. Ze wist niet zeker of ze Lisa voldoende miste.

De spanning van de eerste avond was verdwenen, en met die spanning Sophies ergernis. Ze bezag de vakantieliefde tussen haar vriendin en de Amerikaan met moederlijke gevoelens. En Daniel beantwoordde die moederlijkheid met terloopse blijken van tederheid die haar niet onberoerd lieten. Een blik van verstandhouding, een hand op haar arm, heel even heel licht, een complimentje over iets onbenulligs.

Susan was nerveus, en verliefd, en geprikkeld. Susan wilde niet bemoederd worden.

‘Ik ben in de war,’ zei ze ’s avonds in bed.

‘Waarvan?’

Maar daar gaf ze geen antwoord op. Ze draaide zich om en deed of ze ging slapen. Sophie hoorde haar nog urenlang woelen en zuchten. Zo lagen de vrouwen wakker, terwijl de man de slaap der onschuldigen sliep.

Susan had eerder in de gaten wat er gebeurde dan Sophie. Natuurlijk had Susan dat eerder in de gaten. Vanaf het moment dat Daniel Susan had veroverd en Sophie dat feit grootmoedig had aanvaard, begon hij zijn belangstelling langzaam maar zeker te verleggen van de gewillige naar de onbereikbare, van Susan naar Sophie. En hoe langer de signalen die hij uitzond door Sophie onopgemerkt bleven, hoe groter zijn fascinatie werd – en hoe groter de onrust van Susan.

Op de laatste avond wisselden ze adressen uit. En nu ontging het ook Sophie niet dat Daniel meer interesse had in haar adres dan in dat van Susan. Toen hij zei: ‘I’ll look you up’, keek hij naar haar en niet naar haar vriendin. En ze geneerde zich en ergerde zich, maar ze dacht ook: ik hoop het.

’s Nachts in bed kroop Susan dicht tegen haar aan. En Sophie overwon haar aarzelingen en sloeg haar armen om haar vriendin heen en streelde haar rug en haar haren, en ze zei tegen zichzelf dat thuis alles weer in orde zou komen.

Sneu

‘Laten we eerst afspreken waar we het niet over zullen hebben. We hebben het níet over Richard Nixon.’

‘Afgesproken.’

‘Níét over Vietnam.’

‘Níét over Ajax.’

‘Jullie voetbal interesseert me niet. Ik ben gek van de Greenbay Packers. American football. Zegt hier niemand iets. Zullen we het dus niet over hebben. Verder nog iets?’

‘Nee, ik geloof het niet. Of ja: laten we het niet hebben over Susan.’

Daniel keek haar onderzoekend aan. Een dun lachje rond zijn lippen. ‘Right.’

Ze zaten in een café in een smalle steeg niet ver van de Dam. Zijn voorstel. Sophie had het adres op de kaart moeten opzoeken, en dat in haar eigen stad.

‘Hoe is het met Susan?’ had hij aan de telefoon gevraagd.

‘Goed,’ had zij geantwoord. Dat was niet waar, of misschien ook wel, ze wist het niet zeker: hun vriendschap verkeerde in een crisis, en Sophie had geen idee hoe ze daar iets aan zou kunnen veranderen – of eigenlijk ontbrak het haar aan de wil om er iets aan te veranderen, maar die constatering was zo schokkend en zo ongerijmd dat ze hem onmiddellijk verdrong.

‘Blij dat te horen,’ had Daniel geantwoord. En dat was dat.

Hij was in Amsterdam voor zaken, en dat was hem aan te zien. Zijn gezicht was nog even zongebruind als op Kreta, maar verder was alles aan hem anders: het pak dat hij droeg, de stropdas die hij omhad (Sophie realiseerde zich met een schok dat ze nog nooit een man met een stropdas had gekust, en het volgende moment dat ze er kennelijk voetstoots van uitging dat zij en Daniel elkaar deze avond zouden kussen), de manier waarop hij het café was komen binnenlopen, met een gewichtigheid die Sophie in iedere man belachelijk zou hebben gevonden, en ook eigenlijk belachelijk vond in hem.

Wat zou haar vader van hem hebben gevonden, van deze kapitalist?

‘Heb jij Marx gelezen?’ vroeg Sophie.

‘Dat was ik nog vergeten,’ zei Daniel. ‘Laten we het niet hebben over het marxisme, het socialisme, het communisme of welk-isme dan ook. Ik ben een vervloekte kapitalist, don’t worry, I know. Marx heb ik overigens wel gelezen, althans Het Communistisch Manifest, en Das Kapital tot bijna halverwege. En Bakoenin. En verschillende werken van Lenin. Heb je ooit iets van Lenin gelezen?’

‘Nee, maar mijn vader wel,’ zei Sophie. Ze realiseerde zich meteen hoe belachelijk die opmerking was. Maar hij mocht van haar denken wat hij wilde, als hij zich maar aan haar zou geven, aan het einde van de avond. Zo eenvoudig was het. Ze wilde met hem naar bed, ze wist niet precies waarom, en het kon haar niet schelen ook.

Lisa logeerde bij Susan. Sophie had gelogen dat ze een afspraakje had met een nieuwe man, en tot haar opluchting had Susan niet verder gevraagd – wat haar tegelijkertijd pijnlijk had getroffen, want als vriendinnen geen belangstelling meer hadden voor elkaars liefdesleven, dan waren ze geen vriendinnen meer, zoveel was wel zeker.

‘Je vader?’ zei Daniel.

‘Al vijf jaar dood.’

‘Dat spijt me voor je.’

‘Mij ook.’

Daniel bestelde bier in plaats van scotch, ook dat was anders. Uit pure balorigheid nam Sophie een dubbele wodka.

Ze kon zich niet herinneren wanneer ze de twee woorden voor het eerst aan elkaar had gekoppeld: het woord ‘man’ en het woord ‘sneu’. Maar ze wist wel dat ze sindsdien oneindig vaak bevestigd had gezien dat ze bij elkaar hoorden, zoals ‘trouw’ bij ‘hond’ en ‘zuinig’ bij ‘Hollander’. Mannen konden van alles zijn: succesvol, machtig, mislukt, kunstzinnig, zelfingenomen, bewogen, stoer, bot, teder, grappig – maar ze waren ook altijd sneu. Dat moest je natuurlijk niet tegen ze zeggen, want zelfs de meest evenwichtige man werd van zijn stuk gebracht door dat ene kleine woordje, wat eens temeer bewees hoe sneu hij was.

Wat Sophie sneu vond aan Daniel, was dat hij zichzelf nadrukkelijk leek te beschouwen als een vrij en onafhankelijk man, terwijl hij zo pijnlijk zichtbaar gevangenzat in het web van codes en afspraken die hoorden bij de positie die hij bekleedde en de kringen waarin hij verkeerde. Niet alleen de kleren die hij die avond droeg, maar ook zijn kaki vakantiebroeken, zijn hawaïshirts en zijn zonnebril voldeden aan de ongeschreven wetten van zijn sociale omgeving. En met zijn conversatie was het niet anders.

Over Vincent van Gogh zei hij: ‘Er spreekt zo’n woede maar ook zo’n vitaliteit uit de manier waarop hij de verf op het doek heeft aangebracht. Als je dat ziet, dan is zijn vroege dood tegelijkertijd onvermijdelijk en onbegrijpelijk.’

Over Amsterdam: ‘De vrijheid die jullie hier hebben gecreëerd is interessant als experiment, maar ik geloof niet dat dat experiment de rest van de wereld tot voorbeeld kan dienen.’

Over zijn scheiding: ‘We waren op een punt gekomen dat we alleen voor de buitenwereld nog een ideaal paar waren. Maar achter de façade schuilde een gapende leegte. En ik vrees dat ik er langer over heb gedaan om dat feit onder ogen te zien dan zij.’

Over Robert Frost: ‘Two roads diverged in a wood, and I – I took the one less traveled by, and that has made all the difference. Zolang ik die regel met instemming kan citeren, ben ik een gelukkig mens.’

Over de liefde: ‘Love is a battlefield.’

En toch, Sophie verveelde zich niet. Ze vond hem vermakelijk en onderhoudend, op een prettig oppervlakkige manier. Hij had humor, hij was voorkomend en hij liet zich door haar overhalen om na het café nog naar een discotheek te gaan, waar hij vreselijk uit de toon viel in zijn pak en met zijn stropdas. Maar hij danste zonder gêne en ving haar op, elke keer dat ze onderuit dreigde te gaan door de wodka.

Later moest ze zichzelf bekennen dat hij haar iets had gegeven waarvan ze zeker meende te weten dat ze het niet nodig had: bescherming – en ze vond het heerlijk.

Ze was zo dronken geworden dat hij haar op straat had moeten ondersteunen en haar de trap had moeten op dragen in het hotel waar hij verbleef. Hij had haar op het bed gelegd, en ze was acuut in slaap gevallen. Toen ze ’s ochtends naast hem wakker werd, had ze al haar kleren nog aan, alleen haar schoenen had hij uitgedaan. Ze was tegen zijn warme lichaam aan gekropen (hij droeg, heel kuis, een T-shirt en een boxershort), en zo had ze nog een uur geslapen. Ze werd wakker toen hij opstond, maar hield haar ogen gesloten en luisterde naar de geluiden die hij maakte: het schrapen van zijn keel, het spetteren van zijn ochtendplas, het klateren van de douche.

Toen was ze opgestaan, had ze zich uitgekleed en zich bij hem gevoegd.

De naakte waarheid

In de buik van de Moammar Khadafi keek het meisje om zich heen met een blik vol verbazing en verlangen, en daarachter angst en aarzeling – een kind in een sprookjesbos. Ze legde haar hand op de leuning van een stoel, liet haar vingers over de bekleding glijden, keek naar de jongen, en toen naar een schilderij aan de muur, een liggend vrouwelijk naakt, in hoekige lijnen, harde kleuren.

‘Waar zijn we?’

Hij haalde zijn schouders op.

Ze draaide langzaam een rondje op haar hielen.

‘Heb jij dat gemaakt?’

Ze wees naar het doek met het afstotelijke naakt.

Hij schoot in de lach. ‘Neehee!’

‘Gelukkig.’

Hij deed twee stappen naar voren, lichtte het schilderij van het haakje en zette het weg achter een stoel.

‘Dank je wel.’

‘Wil je iets drinken?’

‘Ja. En ik wil van die natte broek af.’

Ze deed haar jas uit en begon haar broek los te maken.

‘Wijn?’

‘Is goed.’

Ze trok haar schoenen uit.

‘Rood?’

‘Lekker.’

Haar broek gleed op de grond.

De jongen draaide zich om naar de kombuis en opende het kastje onder de gootsteen, waar Budiman hem de wijnvoorraad had aangewezen. De voorraad was geslonken, maar er waren nog meer dan genoeg flessen over. De kunstschilder zou niet hoeven merken dat er bezoek was geweest. Hij schonk de glazen vol.

‘Je handen trillen.’ Haar adem kietelde in de haartjes van zijn hals. Hij draaide zich naar haar om. Ze nam de fles van hem over en zette hem op het aanrecht, of wat daarvoor door moest gaan.

‘Eerst kussen,’ zei ze. Ze sloeg haar handen om zijn hals, liet haar vingers door zijn haren glijden. Hij pakte haar vast, voelde haar blote huid; onbedoeld waren twee vingers onder de elastieken rand van haar onderbroek geschoven. Hij durfde zijn handen niet meer te bewegen.

Ze kusten. Hij proefde pindasaus.

Toen hij zijn ogen opendeed, zag hij dat ze naar hem keek, haar ogen een beetje toegeknepen, zodat zich in de hoeken kleine rimpeltjes vormden. Haar vingertoppen speelden met zijn linkeroor; er trok een rilling door zijn lichaam. De rimpeltjes verdiepten zich, ze lachte, maar ze hield niet op met kussen.

Hij durfde eindelijk zijn hand te bewegen. Haar billen waren ijskoud. Onwillekeurig moest hij daarom grinniken.

‘Wat?’

‘Je billen.’

‘Wat is er met mijn billen?’ Ze maakte zich los, keek over haar schouder omlaag.

‘Ze zijn ijskoud.’

‘O!’

‘Kom.’

Hij pakte de glazen, zij pakte de fles. Voor in het ruim, in de punt van het schip, bevond zich achter een kralengordijn het slaapvertrek. Daar had Budiman de vorige keer zijn roes uitgeslapen na de derde fles wijn, terwijl de jongen had gelezen in een Engelse vertaling van Aldus sprak Zarathoestra. Eén zin was hem bijgebleven, ondanks de alcoholnevels of misschien wel juist daardoor: How shall the river not find it’s way to the sea at last. Hij ging haar niet voor naar het vooronder, maar zette de glazen op de dekenkist die als salontafel fungeerde en ging op het ribfluwelen bankje zitten. Eerst de driezitter, dacht hij, dan het tweepersoonsbed.

Ze zette zich op een stoel tegenover hem.

Hij dacht aan een artikel dat hij nog niet zo lang geleden had gelezen in een populair-wetenschappelijk tijdschrift: het water van de machtige Colorado bereikt nooit meer de Zee van Cortez. Hij had zijn mond moeten houden over haar billen.

Hij stond op om de gaskachel aan te doen. Toen hij weer was gaan zitten, pakte zij haar glas en proostte. ‘Op het leven.’

‘Op het leven.’

Toen klonk er heel lang geen ander geluid dan het suizen van de gaskachel en het zachte klotsen van het water tegen de stalen huid van het schip. Ze dronken zichzelf moed in.

‘Wat doet je vader?’ Haar vingers spelen met een haarlok.

‘Buschauffeur. En de jouwe?’

Verbazing, een onderzoekende blik. ‘Die geeft les aan de universiteit, Engelse taal- en letterkunde. Of gáf daar les. Hij is ehm… in opspraak geraakt.’

‘Is dat jouw vader? Die laatst zo in het nieuws was?’

‘Ja.’

‘Dat ik dat niet wist!’

‘Ja. Ik denk dat je op school de enige bent.’

‘Shit. Ja. Wat stom.’

‘Geeft niet. Of vind je me nu opeens een stuk minder leuk?’

‘Leuk?!’

Weer die onderzoekende blik. ‘Wat dan? Niet leuk maar…?’

‘Jezus, Lisa. Moet ik dat zeggen?’

Ze kijkt hem aan, zegt niks. Hij kijkt terug, hij kan niet denken als hij haar aankijkt. ‘Niet leuk, maar…’ Er schiet hem niets te binnen – die ogen!

‘Nou?’

‘Niet leuk maar…’ Hij kijkt naar de vlammen in de gaskachel. ‘… fantastisch… fascinerend… ik… jij… wat moet ik zeggen?’ Zijn ogen zoeken haar, zoeken steun, verlossing, maar die geeft ze niet, nog niet. Kom op dan, zeggen haar ogen, zeg het dan.

‘Ik… ikbengewoonstapeldolverliefdopje.’

Hij heeft het gezegd. Meer hoeft er vannacht niet te gebeuren. Laat ze maar blijven zitten in die stoel aan de andere kant van de kist, laat ze maar af en toe een vraag stellen, ze mag hem vragen wat ze wil, hij zal op alle vragen zo eerlijk mogelijk antwoord geven.

Stilte. Vuur en water, denkt hij. Het fluisteren van vuur en water. Die moet hij onthouden. Morgen zal hij haar een liefdesbrief schrijven, een brief zoals ze er nog… Hij schrikt op uit zijn gemijmer. Zijn ogen hebben haar gezocht, maar vonden iemand anders. Ze hangt onderuitgezakt in haar stoel, het wijnglas hangt scheef in haar hand, haar huid is grauw.

‘Lisa?’

Ze verroert zich niet.

Hij staat op.

‘Lisa, wat is er?’

Hij buigt zich over haar heen, hurkt naast haar neer, slaat een arm om haar heen.

‘Hé, Lisa.’

Ze buigt zich naar hem over, legt haar hoofd tegen zijn schouder. Hij streelt haar rug, haar schouders, haar hals. Haar lichaam voelt hard als staal. Heeft hij dit op zijn geweten? Natuurlijk niet! Of toch? Maar hoe dan? Wat dan? Of wie dan wél? En wat moet hij nu doen?

Dan is het alsof er onder zijn vingertoppen iets knapt, alsof dat kleine beetje druk van zijn voorzichtige aanraking haar te veel is geworden. Lisa breekt. Haar lichaam schokt onder zijn handen, ze valt tegen hem aan, hij moet moeite doen om zijn evenwicht niet te verliezen, hij voelt haar tranen in zijn hals, hij voelt haar nagels in zijn vlees. En nog is er geen ander geluid dan het suizen van de kachel en het klotsen van het water. Het wijnglas is uit haar hand gegleden, de wijn maakt een vlek in de bekleding van de stoel. De jongen ziet het en denkt, heel even, aan zout en witte wijn en aan zijn moeder.

In zijn armen huilt het meisje geluidloos.

‘Wacht. Nog even iets pakken.’

Ze zit op de rand van het bed. Hij heeft haar tranen gedroogd, de mascara van haar gezicht geveegd. Ze hebben een tijdje dicht tegen elkaar aan op de bank gezeten. Toen had ze voorgesteld om naar bed te gaan. Hij gaat terug naar de kombuis, waar hij kastjes en laden opentrekt en weer dichtdoet, net zolang tot hij een paar kaarsen en een doosje lucifers heeft gevonden.

‘Heel goed,’ zegt zij.

Ze kruipt in bed, en terwijl hij de kaarsen aansteekt, ruikt ze snel even aan de kussens, aan het onderlaken – dat laatste ziet hij, en ze ziet dat hij het ziet, en ze lacht betrapt.

Hij doet zijn schoenen uit.

‘De rest ook.’

‘Alles?’

‘Alles.’

Hij trekt zijn overhemd en T-shirt in één keer over zijn hoofd. Dan draait hij zich van haar af en laat zijn spijkerbroek zakken. Wat te doen? Hij heeft een erectie en hij geneert zich. Verraderlijk lichaam. Op de bank bij de weduwe Koning had hij zijn gezwollen geslacht voor haar blikken verborgen kunnen houden, een kwestie van onhandig manoeuvreren. Maar nu? Waarom heeft hij die verdomde kaarsen ook aangestoken? Het zal een idiote schaduw geven op de wand naast het bed! Hij vouwt omstandig zijn kleren op, maar wat hij hoopt dat gebeuren zal, gebeurt niet. Hij doet zijn onderbroek uit en draait zich om.

Het is het eerste waar ze naar kijkt.

Ze lacht niet.

Hij kruipt bij haar in bed. Ze heeft nog steeds haar blouse aan, met daaronder het wijnrode hemdje. Hij voelt zich kwetsbaar in zijn naaktheid, hij voelt zich in het nadeel. De lakens voelen net zo koud als haar billen, haar benen, haar voeten. Hij begrijpt dat zij voorlopig nog geen aanstalten zal maken om zich verder uit te kleden. Hij reikt haar haar wijnglas aan, dat hij opnieuw heeft gevuld.

‘Op de naakte waarheid,’ zegt zij.

‘Op ons.’

Ze klinken en drinken.

Hij voelt hoe hij onder de dekens kleiner wordt. Dat zul je altijd zien.

Hij wil haar vragen waarom ze moest huilen, maar hij durft het niet. Hij wil met haar vrijen, maar hij kan het niet. Hij wil haar gelukkig maken, maar hij weet niet hoe. Hij denkt: als je tienerjaren werkelijk de mooiste jaren van je leven zijn, dan wil ik niet ouder worden dan negentien.

Ze liggen naast elkaar in bed en kijken naar het flakkerende licht op de houten betimmering boven hen. De wijnglazen en de fles staan naast het bed op de grond. Ze hebben de deken opgetrokken tot aan hun kinnen. Twee bleke gezichten in een omlijsting van vaal beddengoed.

Ze zegt: ‘Gisteren zag ik een meisje lopen, een kind van een jaar of acht. Ze liep te zingen en in zichzelf te praten. Ze speelde een ingewikkeld spel met de stoeprand en een putdeksel. De wereld ging volledig aan haar voorbij – of eigenlijk: de wereld, dat was zij. Ik dacht: ik wil dat meisje zijn. Het gevoel was zo sterk dat ik hele fantasieën kreeg over hoe ik het meisje zou vermoorden, en dan mezelf zou vermoorden, en hoe ik dan zou zorgen dat mijn geest bezit kon nemen van haar lichaam. Dat was nog niet zo makkelijk, om je dat voor te stellen bedoel ik, dat van die geest en dat lichaam.’

Hij tilt zijn hoofd op en vouwt zijn kussen dubbel om haar beter te kunnen zien.

‘Ik dacht: als ik nou spring, op het moment dat zij onder mijn raam door loopt, met mijn hoofd omlaag, en als ik dan op haar val en als ik dan mijn nek breek, en zij schrikt zich een hartverlamming, dan kan mijn geest zo overspringen. Ik wist alleen niet hoe ik dan haar hart weer aan de praat kon krijgen.’

Zo heeft hij haar nog nooit horen praten. Hij streelt voorzichtig haar arm. Ze pakt zijn hand en tilt hem op. Met haar andere hand trekt ze de stof van haar blouse en het hemdje omhoog. Dan legt ze zijn hand weer neer. Hij voelt haar zachte, blote buik.

‘Hoelang kunnen we hier blijven?’ vraagt ze.

‘Zolang als we willen.’

‘Een dag, een week, de rest van ons leven?’

Hij glimlacht. ‘Zo lang als we willen.’

Ze glimlacht niet terug. Ze kijkt. Hij kijkt. En net als hij denkt dat hij haar blik niet meer verdragen kan, net als hij zijn hand van haar buik wil halen en zich van haar af wil keren, dan breekt haar gezicht open in een glimlach, dan haalt ze hem binnenboord, eindelijk, dan doet zij haar ogen dicht en beginnen haar vingers een spel te spelen met de vingers van zijn hand op haar buik. En hij speelt het spel voorzichtig mee, aarzelend omdat hij de regels niet kent, maar gaandeweg met steeds meer zelfvertrouwen, omdat haar vingers de zijne sturen, omdat haar lichaam hem aanmoedigt, met huiveringen en kleine geluidjes die aan haar mond ontsnappen als wolkjes stoom uit een pan.

Hij wil zijn linkerarm bevrijden, die onder haar lichaam bekneld zit en die tintelt en brandt, maar hij is bang dat hij daarmee het spel verstoort. Hij doet zijn ogen dicht en concentreert zich op haar vingers, op haar navel, op het samentrekken van haar buik. Haar hand beweegt omlaag en neemt zijn hand mee, voert hem onder de rand van haar slipje door, naar het stugge kroezige haar, dat vochtig is, en hij voelt de vochtige stof van haar slipje en het zachte, warme vlees. Zij laat zijn hand los, en onmiddellijk wordt hij overspoeld door een golf van paniek: wat te doen met zijn vingers?

Hij bevrijdt zijn linkerarm en draait zich op zijn zij. Hij voelt hoe zijn harde geslacht de zachtheid van haar blote dij raakt, onbedoeld, en dan is daar opeens haar hand die hem omklemt, heel vast, heel zeker, zonder aarzeling. Hij houdt zijn adem in, en hij vergeet zijn radeloze vingers, hij vergeet alles om zich heen. Het is alsof hij alleen nog maar bestaat in haar hand, die nu op- en neergaat, op en neer. En hij kreunt en rolt terug op zijn rug. Zijn hand schiet uit haar onderbroek, maar zij pakt hem resoluut terug en leidt hem opnieuw, en zij duwt haar heupen omhoog, en hij herademt, omdat zijn vingers niet langer hoeven te dwalen en te gissen. Maar de opluchting is van korte duur, want daar is alweer de volgende golf van paniek, als hij voelt dat zijn zaad wordt opgestuwd, als hij merkt dat hij geen controle heeft! Hij wringt zich los uit haar omklemming, nog net op tijd.

Zij opent haar ogen, vragend. En hij buigt zich over haar heen en begint de knopen van haar blouse los te maken. Ze duwt hem opzij, met een kracht waar hij van schrikt, maar het is niet wat hij denkt dat het is, het is geen onwil, maar ongeduld: ze trekt haar blouse en shirt uit en in één moeite door haar onderbroek, en ze werpt de kleren naast het bed. Hij moet razendsnel zijn arm uitstrekken om te voorkomen dat de blouse vlamvat in de kaars. Zij lacht en trekt hem over zich heen, hij voelt haar blote lichaam onder zich, haar borsten onder zijn borst, haar buik tegen zijn buik, haar schaambeen tegen zijn geslacht. Maar hij kan pas bij haar naar binnen als zij hem vastpakt en leidt.

Ja, natuurlijk, hij is hier eerder geweest, en ja, toen vond hij de weg vanzelf, per ongeluk, hij was binnen voor hij er erg in had, maar daarna was er niets, was er alleen dat wat niet gebeurde, wat hij niet voelde. Nu is er een omhelzing – nee, meer dan een omhelzing, een omklemming, een greep steviger dan die van haar hand, een hand en een mond ineen, maar zonder vingers, zonder tong, en toch beweeglijk, wonderbaarlijk beweeglijk.

Ze is gekomen. Hij heeft gekeken.

  DEEL II

Gebarentaal voor blinden

De balts

Over het water, in het laatste daglicht, glijdt een cruiseschip, een varend flatgebouw, een bruiloftstaart met duizend kaarsjes. De twee mannen op de kade kijken en zwijgen. Het schip vult hun gedachten, hun gedachten zwerven rond over het schip – gaan een hut binnen, steken de dansvloer over, zitten aan aan lange tafels, tussen gasten in feestkledij, dwalen door machinekamers waar de warme lucht zwaar is van vetten en oliën, waar mannen in besmeurde overalls over stampende zuigers klimmen om hendels over te halen, kleppen open te zetten; ze klimmen naar de brug, bestuderen de maritieme kaarten, werpen een blik op de instrumenten, de meters, het radarscherm – en dan zijn ze terug aan dek en zien de stad vanaf het water, zien de kade met daarop twee nietige figuurtjes, weggedoken in hun winterjassen.

De oudste van de twee mannen, zijn gezicht verscholen in een Russische bontmuts met een gouden ster op de rand, reikt de ander een fles aan, maar deze, blootshoofds, zijn oren rood van de kou, weigert met een klein gebaar.

‘Zoals je wilt,’ zegt de man met de bontmuts, en hij zet de fles aan zijn mond. Hij neemt drie slokken. Zijn gezicht vertrekt in een pijnlijke grimas. Een diep dierlijk geluid welt op uit zijn middenrif. Dan draait hij de dop weer op de fles.

Weer zwijgen ze, en kijken. Het schip glijdt verder in de richting van het grote station en daaraan voorbij, naar de passagiersterminal. Dan zegt de man met de fles in zijn hand: ‘Zo meteen mogen de kippen los.’

‘Doe mij toch maar een slok,’ zegt de ander.
Ze noemen hem Sir Sebastiaan, de man met de bontmuts en de gouden ster. ‘Sebastiaan’ omdat dat zijn voornaam is, ‘Sir’ omdat hij zo netjes spreekt, en omdat hij in zijn vorige leven Engelse taalen letterkunde doceerde aan de universiteit. Als Sir Sebastiaan een goede bui heeft, draagt hij stukken voor uit Hamlet of Macbeth, Julius Caesar of The Tempest, met stentorstem en weidse armgebaren. Het levert hem gratis drank op. En als hij alleen is, ’s nachts, ergens in de rafelranden van de stad waar hij een plek heeft gevonden om ongelukkig te zijn, dan mompelt hij verzen uit Venus and Adonis, tot de tranen hem over de wangen stromen en zijn stem breekt.

Now doth she stroke his cheek, now doth he frown,
And ’gins to chide, but soon she stops his lips;
And kissing speaks, with lustful language broken,
‘If thou wilt chide, thy lips shall never open.’

De jongere man, die Talm wordt genoemd, is een nieuweling. De twee cirkelen al dagen om elkaar heen, als vogels in een balts. Dan duikt de een, dan vlucht de ander, dan trekken zij samen op, dan gaan zij weer uiteen. Ze vragen niet naar elkaars motieven. Dat bevalt hun beiden.

‘Ooit gevaren?’ vraagt Sebastiaan.

‘Naar de overkant en terug.’

‘Verder niet?’

‘Verder niet.’

‘Met een Panamees naar West-Afrika,’ zegt Sebastiaan. ‘En over de Egeïsche Zee met een negenmeterjacht en een mooie vrouw die ik liefhad als mijzelf.’

Een aalscholver vliegt laag over het water naar het oosten, tegen de wind in, zijn vleugelslagen vlug maar moeizaam. De mannen huiveren, ondanks de sterke drank.

‘Laten we gaan.’

Ze komen overeind, Sir Sebastiaan met grote moeite. De jongen ziet het, maar biedt geen hulp. De oudere man stopt de fles onder zijn jas, klopt het vuil van de achterpanden, recht zijn rug, duwt zijn handen in de zakken, kijkt nog even naar de plek waar hij gezeten heeft, als om zeker te zijn dat hij niets achterlaat. Dan zet hij zich in beweging, stramme stap voor stramme stap. De jongen volgt.

‘De vrijen’ noemen ze zichzelf, in weerwil van hun verslavingen. ‘De onvrijen’ zijn de anderen, de mensen die op maandagochtend naar hun werk gaan, met een krant onder de arm, een aktetas in de hand of een rugzak nonchalant over de schouder. De onvrijen persen zich op donderdagavond door de winkelstraten, alsof het hun laatste kans is om ooit nog iets te kopen, terwijl de vrijen op hun bankjes zitten, met hun flessen en hun ruzies in een walm van alcohol en lichaamsgeuren. Ze minachten elkaar, om de onuitgesproken wanhoop die ze op elkaars gezichten lezen, en ze benijden elkaar, maar spreken dat niet uit.

‘Vanaf zee is de kust van Nigeria ’s nachts een vuurspuwend monster,’ zegt Sebastiaan. ‘Ons land bloedt vuur, zeggen de Nigerianen.’

‘Laten we de andere kant op gaan,’ zegt de jongen. En ze keren om en lopen naar het westen, in de richting van het stervende licht.

‘Ik kende daar een vrouw, een moeder van zes jongens, van wie er vijf in de burgeroorlog waren omgekomen. Mother of Pearl werd zij genoemd, omdat zij haar enig overgebleven kind beschermde als een oester haar parel. We dronken rijstwijn in haar hut, terwijl de jongen sliep, onrustig pratend soms, bevend, schokschouderend. Ik reciteerde Shakespeare en Yeats om de boze geesten te verdrijven. En als ’s ochtends de eerste hanen kraaiden, zong Mother of Pearl een lied in de taal van haar voorouders, en dan pas mocht ik gaan, moest ik gaan, want de dageraad mocht ons niet samen zien.’

Ze hebben de wind in de rug en lopen langs oude pakhuizen en loodsen, geen van alle meer in gebruik, en als ze het einde van de kade hebben bereikt, slaan ze rechtsaf en komen in een lange straat, waar een enkele auto voorbijgaat en een fietser de rug kromt tegen de wind. Ten slotte komen ze bij een braakliggend stuk land, waar in een hoek, halfverscholen onder een groepje bomen, een oude Bedford staat, met lege banden en een ster in elke ruit. De jongen opent het achterportier en ze stappen naar binnen en sluiten de winteravond buiten.

‘Deze kende ik nog niet.’

‘Voor de meesten is hij te ver lopen.’

‘Niet voor mij,’ zegt Sebastiaan. ‘Maar toch kende ik hem niet.’

De jongen haalt zijn schouders op.

‘Wat deed je in Nigeria?’

‘De letteren bestuderen. Wat voor literatuur krijg je, als je mensen die zijn opgegroeid met de sagen van hun Afrikaanse voorouders naar school stuurt in Oxford of Cambridge? Dat wilde ik weten.’

‘En?’

‘Het onderwerp was veel te hoog gegrepen. Ik had me de Nigeriaanse cultuur veel te eenduidig voorgesteld. Er is geen Nigeriaanse cultuur, er zijn er tientallen, zo niet honderden. Ga dan maar eens zoeken naar sporen van Shakespeare of Homerus. Maar wel veel mooie boeken gelezen, en manuscripten van boeken die nooit zijn uitgegeven omdat de schrijvers spoorloos verdwenen, en niemand het daarna nog aandurfde om hun werk te publiceren. Fijn land, Nigeria. Veel olie ook. Neem nog een slok.’

De jongen drinkt.

‘De slechtste wodka is nog altijd beter dan jenever.’

Daar gaat de jongen niet op in.

‘Vertel eens over die vrouw op het negenmeterjacht in de Egeï-sche Zee.’

‘Ha! Wat zal ik je over haar vertellen? Nee…’

De wind rukt aan de kale takken van de bomen boven de Bedford, er valt iets op het autodak.

‘Nee…’ zegt de man nogmaals, terwijl hij langzaam zijn hoofd schudt. Daarna is het weer lang stil.

Het is de jongen die uiteindelijk de stilte verbreekt. ‘Dat je iets wordt beloofd,’ zegt hij, ‘en dat je jarenlang vergeefs wacht op vervulling van die belofte. Tegen beter weten in.’

‘Ja,’ zegt de man. ‘Ja. Precies.’

Als hij door het daglicht is gewekt, ziet de jongen dat hij alleen is. Zijn spieren zijn stijf, de smaak in zijn mond doet hem denken aan dode muizen. Hij bevoelt met vlakke hand de plek waar Sebastiaan heeft gezeten. De bekleding is koud en vochtig als de rest van de auto. Hij klautert moeizaam naar buiten, rekt zich uit en ademt de kille ochtendlucht in. Onder de kale bomen doet hij een lange plas, de damp slaat ervan af.

Hij zegt: ‘Another day, another miracle.’

Uit de verte klinkt een scheepshoorn. Het klaaglijke geluid brengt de herinnering terug aan het passagiersschip dat gisteravond de haven is binnengelopen. Straks zal hij er een kijkje gaan nemen, zich verliezen in dagdromen over Caribische eilanden en walvissen in de Noordelijke IJszee. Maar eerst moet hij iets eten. Hij voelt in de binnenzak van zijn jas en vindt er, tussen een paar verfomfaaide papiertjes, een briefje van tien.

Zeven jaren zijn voorbijgegaan sinds hij zijn geboortehuis ontvluchtte. Hij ging studeren in Nijmegen, zijn ouders trokken richting zee. Hij was nog slechts sporadisch teruggeweest.

De eerste maanden slaagde hij er wonderwel in om te leven alsof alles nog vóór hem lag, alsof hij niet gevangenzat in een wurgend verlangen naar wat komen zou. Maar dat duurde niet lang. Eerst verscheen zij ’s nachts in zijn dromen, als een vluchtige schim, een ademtocht; koortsachtig bleef hij de hele nacht zoeken, maar hij vond haar nooit. En al spoedig was zij er ook overdag, een woord gefluisterd in zijn oor, een hand met zachte dwang op zijn schouder – kijk om! kijk om!

Hij wist dat hij langzaam gek werd; en waar de gekte zo kortgeleden nog een prettige ontsnapping had geleken, boezemde die hem nu angst in. Voor het eerst besefte hij dat hij de gekte had gezien als iets wat van hen samen was, iets waarin zij samen zouden kunnen vluchten. Die gedachte maakte het gemis op slag ondraaglijk. Hij bleef dagenlang in bed, met de gordijnen dicht en de telefoonstekker eruit, net zolang tot bezorgde studiegenoten zijn deur forceerden, aan zijn bed verschenen en hem toeriepen: ‘Wat is er in godsnaam met jou aan de hand?’

Ze hadden hem aangekleed en hem door de straten geduwd – ‘Kijk!’ ‘Leef!’ ‘Drink!’ – naar de eerste de beste kroeg. Hij had met ze gedronken tot hij van zijn kruk viel. Ze hadden hem meegenomen naar een studentenhuis, en daar was hij drie dagen gebleven terwijl ze tegen hem aan praatten en hem te eten en te drinken gaven. Hij was ontroerd geweest door hun bezorgdheid, en hij had hun beloofd dat hij zich niet meer op zou sluiten, dat hij niet van de brug zou springen, dat hij zich zou hernemen en op zichzelf zou passen, en hij had zijn belofte gehouden. Maar van zijn studie kwam niets meer terecht. En hij vertelde hun niets over Lisa.

Er volgden jaren van halve baantjes, halve vriendschappen, halve liefdes, jaren waarin hij leerde leven met zichzelf en met Lisa’s adem – zonder gek te worden. Hij stelde met tevredenheid vast dat hij niemand nodig had. Hij maakte lange wandelingen door de uiterwaarden en het heuvelland, zoals hij eens had gewandeld door de straten van Amsterdam, en net als toen had hij aan die wandelingen kracht ontleend, hadden ze hem de rust gebracht die hij op geen andere manier vond.

Zo verstreek de tijd terwijl zijn leven stilstond. Tot hij op een dag de televisie aanzette en werd opgeschrikt door een beeld dat hem de adem benam. Het was een beeld dat geen ander doel diende dan sfeer te scheppen: man zit aan een lange tafel, alleen, hij eet met trage bewegingen, voorzichtig kauwend, moeizaam slikkend, dan legt hij zijn bestek neer, schuift zijn stoel naar achter, komt langzaam overeind, pakt zijn bord, loopt met stramme passen het beeld uit.

Dat was alles. Hoelang had het bij elkaar geduurd? Vijftien seconden? Een halve minuut?

De jongen zat voor de televisie en bewoog niet meer. Hij staarde naar het scherm en wachtte tot de man nogmaals in beeld zou komen, zodat zijn vermoeden zou worden bevestigd. Maar hij wist dat het geen vermoeden was, dat het juist de zekerheid was waarmee hij onmiddellijk had geweten wat hij zag, wie hij zag, die hem had getroffen als een hamerslag. Hij bleef kijken tot de aftiteling over het scherm rolde. Maar de naam die hij zocht, kwam niet voorbij. Hij zette de televisie uit en zakte terug in zijn stoel. Daar zat hij, bewegingloos, tot het ochtend werd. Toen had hij zijn besluit genomen: hij zou terugkeren. Hij zou zich onderdompelen in het vuil, zich begeven tussen het uitschot, de verschopten en de verslaafden. En hij zou hem vinden.

Hij zegde zijn halve baan op, stopte wat spullen in een tas en nam de trein naar Amsterdam. Hij zette de tas in een kluis op het Centraal Station en begon aan zijn tocht naar de onderkant.

De eerste nachten doorstond hij duizend angsten.

In de jaren die achter hem lagen, was hij veel alleen geweest, maar nooit zo alleen als nu. Hij at en dronk, liep en sliep. Zijn langste conversaties had hij met winkelpersoneel. Hij werd zich ervan bewust dat hij al die tijd slechts een illusie had gekoesterd, dat het anderen waren geweest die hem in staat hadden gesteld om verder te leven – al hield hij ze nog zo op afstand. Juist door hun aanwezigheid aan de zijlijn van zijn leven had hij kunnen zeggen: ik heb jullie niet nodig. Nu hij hun de rug had toegekeerd, ontdekte hij pas wat het betekende om werkelijk alleen te zijn. Hij had een aantal malen op het punt gestaan zijn tas uit de kluis te halen en weer op de trein te stappen, terug naar het leven dat hij kende – dat hem misschien weinig bevrediging bood, maar dat wel oneindig veel veiliger was dan het zelfgekozen isolement waarin hij zich nu bevond. De stad, ontdekte hij, was een heel ander dier als je niet in het hart zat maar in de endeldarm.

‘In de goot,’ zou Sebastiaan later zeggen, ‘komt het werkelijk aan op je wil om te overleven. Er is niets anders waaraan je je kunt vastklampen – het is die wil, en die wil alleen, die bepaalt of je het redt of niet.’ En na een lange stilte had hij eraan toegevoegd: ‘Ik heb er genoeg gekend die het niet hebben gered. Uiteindelijk redden we het geen van allen.’

De ochtendnevel heeft de straten en huizen natgemaakt, alsof het langdurig heeft geregend. Zelfs de duiven zitten er koud en verzopen bij. De jongen is blij dat hij weer alleen is, dat hij geen rekening hoeft te houden met de stramme gewrichten van Sebastiaan. Hij loopt zich warm met grote driftige stappen. In een koffiehuis bestelt hij een glas melk, een broodje kaas en een koffie verkeerd. Hij houdt nog vijfendertig cent over. De juffrouw die hem zijn bestelling brengt, keurt hem geen blik waardig. Hij vraagt zich af of dat ooit went: de minachting waarmee je wordt bejegend als je ongeschoren bent, als je naar oud zweet ruikt en naar alcohol, als je haar alle kanten op staat, en je kleren vuil en gekreukeld zijn.

De drank, de pillen, de drugs die de vrijen gebruiken, moeten niet alleen de oude pijn verdoven, maar ook de nieuwe: de pijn van het uitgestoten zijn, van het niet-zijn. Daarom zoeken zij elkaar telkens weer op, ook de meest in zichzelf gekeerden, ook Sir Sebastiaan: ze moeten af en toe bevestigd worden in hun bestaan, desnoods door een flinke ruzie over geld, dope of drank.

Hij noemt me een tyfuslijer! Zij wenst me de vliegende tering aan mijn linkerhartklep! Hij zegt dat ik m’n moeder moet neuken! Ik besta!

‘In het begin,’ vertelde Sebastiaan, ‘vervullen de anderen je met afkeer. Je veracht ze om de onbenulligheid van hun ruzies, om de stank die ze verspreiden, om hun zwijgen, om hun taal, om hun lachen, om hun huilen. Je haat ze om wie ze zijn, omdat je een van hen bent. En je weet zeker dat die haat alleen maar zal groeien, dat je afkeer alleen maar groter wordt. Maar zo gaat het niet, zo gaat het bij niemand. Op den duur ga je je net zo aan hen hechten als je je vroeger aan je familie, je vrienden, je collega’s hebt gehecht.’

Hij had vragen willen stellen, toen, maar het was nog te vroeg, ze kenden elkaar nog maar kort, en hij had zich verbeten, de vragen ingeslikt, de pijn verzacht met vruchtenwijn.

Hij eet zijn broodje, drinkt zijn melk en koffie, leest de krant. ‘Mist veroorzaakt chaos op Brabantse wegen.’ ‘Spanning in Midden-Oosten loopt op.’ ‘Vrouwen willen wat anders.’ De eeuwige wederkeer van hetzelfde. Zodra hij zijn melk op heeft, wordt het glas bij hem weggehaald. Zodra hij de laatste hap van zijn broodje in zijn mond heeft gestoken, wordt het schoteltje van zijn tafel gegrist. Hij besluit extra lang over zijn laatste slok koffie te doen.

Ik verzet me! Ik besta! Fuck you!

Met zijn vingers knipt hij een bloemetje uit het Kaaps viooltje in de vensterbank naast zijn tafel, hij steekt het bloemetje in zijn haar. Dan staat hij op.

‘Nog een fijne dag en een zonnig humeur toegewenst!’

Niemand groet terug. Hij slaat de deur met een harde klap achter zich dicht.

‘Klootzakken!’ roept hij buiten. Maar het geeft hem geen voldoening.

Een vrouw steekt de straat over, een onwillige hond achter zich aan slepend. Vandaag begint hij aan zijn vierde week. Hoelang houdt hij dit nog vol? Voor de zoveelste keer voelt hij de aanvechting om naar het station te lopen, de kluis te openen, zijn tas te pakken en terug te keren.

Hij zal het cruiseschip gaan bekijken.

‘Je hoeft niet lijfelijk aan boord van een schip te gaan om de wereld te bereizen.’ De woorden zijn van Sir Sebastiaan. Zoals zoveel van de woorden in zijn hoofd.

In het paradijs

De jongen en de man zien elkaar terug bij de zusters karmelietessen, boven lauwe soep en hutspot met spek.

Sebastiaan zegt: ‘Hoe stellen wij ons het paradijs voor?’

Talm luistert.

‘Als een vredige tuin, nietwaar, met klaterende watervallen en uitbundig vogelgezang, als een plek waar het lam kan liggen bij de leeuw.’

De jongen knikt en kauwt, en kijkt ondertussen hoe Kale Kees een tafel verder ruziet met een vrouw die Greet heet, maar die door iedereen de Kenau wordt genoemd.

‘In het paradijs,’ vervolgt Sebastiaan, ‘heeft de mens geen gevaar te duchten, want de lieve God behoedt zijn pad. Avontuur bestaat er wel, maar het loopt altijd goed af.’

‘Hou je gore poten thuis!’ gilt de Kenau.

‘Het paradijs is dus eigenlijk een soort Disneyland met echte dieren. En zoals wij allen weten, dromen alleen kinderen en Amerikanen ervan om levenslang in Disneyland te wonen.’

Daar moet de jongen om lachen.

‘Ik was vanochtend bij dat cruiseschip achter het station. Daar stierf het van de Amerikanen.’

‘Cruiseschepen. Ook zoiets,’ zegt Sebastiaan.

Dit is de plek waar de jongen de man terugvond, eerst op tv, daarna in het echt: man zit aan een lange tafel, alleen.

Hij had al een week door de stad gezworven, in portieken geslapen, en één keer zelfs in een geparkeerde auto, waarvan hij bij toeval zag dat het portier niet was vergrendeld. Toen hij de stoel naar achter schoof en de rugleuning omlaagklapte om het zichzelf gemakkelijk te maken, had zich een kinderlijke opwinding van hem meester gemaakt. Aan het achteruitkijkspiegeltje hing een plastic kralenketting met een crucifix, op het dashboardkastje prijkte een foto van een moeder en kind.

‘Welterusten, lieve schatten,’ had hij gezegd. ‘De Here houdt ook deze nacht, over ons getrouw de wacht.’ Hij was direct in slaap gevallen, zo moe was hij geweest.

Toen hij ’s ochtends geradbraakt wakker werd en naar de beslagen ruiten keek, was er van enige opwinding geen sprake meer – hij voelde zich vooral beschaamd.

Ook lichamelijk was dit nieuwe leven veel zwaarder dan hij had gedacht. Al na een paar dagen voelde hij zich zwak en ziek. Hij was ’s ochtends even beroerd als ’s avonds, en ’s middags even beroerd als ’s nachts. Hoe was het mogelijk, dacht hij, dat mensen dit jarenlang volhielden? En opeens was hij besprongen door de angst dat de man al dood was. Dat hij tussen het moment van opname van de documentaire en het moment van uitzending het leven had gelaten, bezweken aan een kapotte lever, laveloos in de gracht gevallen en verdronken, zonder dat iemand het zag. Het had zijn ongeduld nog groter gemaakt, zijn zoeken nog koortsachtiger.

Behalve het gebrek aan slaap en fatsoenlijk eten eisten ook de vruchtenwijn, de jenever en het bier al spoedig hun tol. De laatste jaren had hij nauwelijks gedronken, uit angst zichzelf in een roes van alcohol te verliezen. Maar het was hem al snel duidelijk geworden dat in deze nieuwe wereld drank veruit het beste middel was om contact te maken. Op de derde dag van zijn zoektocht had hij zijn eerste fles jenever gekocht en was op een bankje gaan zitten. Een dag eerder had hij daar vergeefs geprobeerd een gesprek aan te knopen met een oudere man die hardop in zichzelf sprak. De fles zat in een papieren zak, die hij omlaagschoof totdat je net het bovenste randje van het label kon zien. Hij schroefde de dop los en nam voorzichtig een slok, maar toch verslikte hij zich, zo sterk brandde de alcohol in zijn ongeoefende keel. Het zou nog moeilijk worden om zijn rol geloofwaardig neer te zetten.

Maar dat gaf niet, zo bleek al snel.

Een halfuur later was hij het middelpunt van een geanimeerd groepje van vijf zwervers. Nog weer een halfuur later was de jenever op, en een fles appelcider bijna. Een van de vijf zwervers ging bier halen. Van zijn geld. Zo maakte hij zijn eerste nieuwe vrienden.

‘Het is geen toeval,’ zegt Sebastiaan, net voordat hij een lepel met hutspot in zijn mond wil steken, ‘dat de Amerikanen even dol zijn op Onze-Lieve-Heer als op Mickey Mouse. Het laatste vloeit logisch voort uit het eerste, als je het verhaal van het paradijs tenminste letterlijk neemt – wat de meeste Amerikanen geneigd zijn te doen, vrees ik.’

De man ziet de verwarring op het gezicht van de jongen en voelt zich erdoor aangemoedigd. In hem ontwaakt de leraar, die door de drank in een vrijwel permanente staat van verdoving verkeert.

‘Bekijk het zo,’ doceert hij. ‘Wie wordt opgevoed met de bijbel, draagt of hij wil of niet een beeld met zich mee van de ideale wereld. Het streven naar verwezenlijking van dat ideaal – en dat moet je de Amerikanen nageven: zij streven naar verwezenlijking van hun idealen –, dat streven vertaalt zich in de neiging om de hele wereld vol te zetten met pretparken. Het pretpark komt nu eenmaal het dichtst in de buurt van het bijbelse beeld van het paradijs. Als we daar niet van gediend zijn, zullen we dus op zoek moeten naar een ander beeld van het paradijs.’

‘Suggesties?’ vraagt Talm.

‘Ha! Jij?’

Talm kauwt en zwijgt. Zegt dan: ‘Ik stel voor dat we in het paradijs in ieder geval een plek inruimen voor het kwaad.’

‘Heel goed!’

De Kenau en Kale Kees hebben hun ruzie bijgelegd. De vrouw drukt een kus op Kees’ kale schedel.

‘Zonder kwaad kunnen we niet,’ zegt Sebastiaan.

‘Ik zou bijna zeggen: leve het kwaad!’

‘Maar wat is het?’

‘Wat? Wat is wat?’

‘Het kwaad, wat is het?’

‘Het tegendeel van het goede.’

‘Te gemakkelijk,’ zegt de leraar.

‘Suggesties?’ vraagt de leerling weer.

‘Ligt het in ons, of buiten ons? Is het de duivel? Zijn het demonen? Is het een kracht die buiten ons om bestaat, die niet van de mens afhankelijk is?’

‘Bestaat het goede buiten ons? Is het goede God en God het goede?’ riposteert de jongen.

‘Aha, nu komen we ergens!’ roept Sebastiaan enthousiast. ‘Eeuwenlang zijn alle discussies over het kwade begonnen en geëindigd met God. Hij is tenslotte de alfa en de omega. Het kwaad is dus ook van God gegeven. Maar wat gebeurt er nu als we Nietzsche volgen en God doodverklaren, voor het moment?’

‘Dan sterft daarmee ook de duivel. We kunnen niet de vader doodverklaren en het buitenechtelijke kind laten voortbestaan.’

‘Mee eens,’ zegt Sebastiaan. ‘En voor de demonen lijkt mij dan ook geen rol meer weggelegd.’

‘Hmm.’

‘Wel?’

‘Ik kan me wel een goddeloos universum voorstellen dat niettemin plaats biedt aan demonen, aan engelen desnoods. Maar goed, laten we ook de demonen doodverklaren.’

Heel even zijn zijn gedachten bij háár geweest. Daar kwamen de engelen vandaan, maar ook de wens om de demonen dood te verklaren. Hoe vaak zou de man tegenover hem aan haar denken? Heeft de drank haar uit zijn gedachten verjaagd? Of is zij juist permanent aanwezig in de nevels van de alcoholroes?

‘Mooi,’ zegt Sebastiaan. ‘Blijft zowel voor het goede als het kwade de mogelijkheid over dat het een kracht is die buiten ons bestaat, maar dóór ons werkt, zoals de zwaartekracht werkt door de hemellichamen, door de objecten die zich in zijn krachtenveld bevinden.’

‘Mee eens,’ zegt de jongen, die de gedachte aan haar heeft afgeschud. ‘En de andere mogelijkheid, voor zowel het goede als het kwade, is dat het iets ín ons is, dat úít ons werkt.’

‘Precies. Laten we die laatste mogelijkheid verder onderzoeken,’ zegt de man. Hij heeft zijn bord terzijde geschoven en lijkt geheel in het onderwerp op te gaan. Zo heeft Talm hem nog niet eerder meegemaakt. ‘Als het kwade en het goede in ons huizen, moeten we daarbij dan denken aan krachten die ons handelen aansturen, waarbij de ene keer de ene kracht de overhand heeft, en de andere keer de andere?’

‘Zou kunnen.’

‘Maar waar moeten we ons dan de bron van die krachten voorstellen, als die niet buiten ons ligt? Misschien is ‘kracht’ een verkeerd woord, moeten we het ‘potentieel’ noemen.’

‘Ga ik in mee,’ zegt Talm. ‘De mens is potentieel in staat tot zowel het goede als het kwade, zoals Kale Kees en de Kenau zojuist hebben bewezen.’

‘Maar hebben we het nu over twee verschillende potentiëlen, of is het één potentieel dat, wanneer het tot uitdrukking komt, alleen achteraf kan worden beoordeeld als goed of kwaad? Met andere woorden: stellen wij pas ná de handeling vast of deze goed is of slecht? En als dat zo zou zijn, betekent dat dan niet dat het goede en het kwade als zodanig niet bestaan?’

De jongen denkt na. ‘Je veronderstelt dan dat ook ons handelen nog niet in zichzelf goed of slecht is.’

‘Precies!’

‘Maar op grond waarvan bestempelen wij dat handelen dan achteraf tot goed of kwaad?’

‘Dat is de vraag waar het om draait: is ons door het eten van de appel de eeuwige, onveranderlijke kennis over wat goed is en wat kwaad geopenbaard, zoals het bijbelverhaal suggereert? Of is die kennis veeleer een optelsom van onze culturele waarden, die in zichzelf weer een optelsom zijn van de keuzes die het voortbestaan van onze soort het best garanderen?’

‘Ik kies voor het laatste.’

‘Maar dat zou betekenen dat onze moraal, de hele ethiek, niet meer is dan toegepaste overlevingskunst.’

‘Zo is het,’ zegt Talm.

‘Zo is het niet,’ zegt Sebastiaan. Hij schuift zijn bord weer naar zich toe en begint de koud geworden hutspot op te eten.

De jongen kijkt naar hem. Er heeft zich een plotselinge verandering in Sir Sebastiaan voltrokken, en toch zit hij er voor de oppervlakkige toeschouwer precies zo bij als toen ze hun gesprek begonnen: licht voorovergebogen, alle aandacht gericht op zijn lepel en het bord. Opeens herkent de jongen wat hij ziet, en zijn hart krimpt ineen, zijn handen vallen zwaar en slap op het tafelblad.
‘Kijk,’ zei Lisa. ‘Daar! Die man in die lange regenjas, die man met die rode sjaal, dat is mijn vader.’

De man stond op de tramhalte en las een boek waarvan het omslag met bruin pakpapier was gekaft. Slanke gestalte, grijzend haar. Ze waren een tijdje blijven staan en hadden hem vanaf de overkant van de straat geobserveerd, alsof hij hun iets belangwekkends kon onthullen. Het regende, ze stonden onder haar paraplu.

‘Knappe man,’ zei Talm. ‘Je hebt het van geen vreemde.’

En ze had met een ruk haar gezicht naar hem toe gewend en hem aangekeken alsof ze wilde controleren of hij meende wat hij zei.

‘Wat?’ vroeg hij, van zijn stuk gebracht.

‘Ik heb het niet van een vreemde, maar ook niet van hem.’

Je moest beter kijken nu, je moest door het verval heen zien, door de drankvlekken en de diepe rimpels, maar dan kon je nog altijd vaststellen dat hij een knappe man was: Sebastiaan M., voormalig universitair docent Engelse taal- en letterkunde, echtgenoot van Sophie, vader van Lisa – dat wil zeggen: stiefvader, maar zo dacht hij niet over zichzelf, en zo had zij niet over hem gesproken. Aan de drank geraakt, in de goot beland. Sebastiaan.

O! if this were seen, the happiest youth, viewing his progress through,
What perils past, what crosses to ensue,
Would shut the book, and sit him down and die.

Zoals Lisa zich kon terugtrekken in zichzelf, zo heeft Sebastiaan zich nu van de jongen afgekeerd. En Talm weet dat de tijd gekomen is om door het pantser heen te breken en zijn vragen te stellen. Waar hij nu nog naar op zoek moet, is een rustige plek, waar het aangenaam warm is, en waar niemand hen zal storen.

Als Sebastiaan de laatste hutspot van zijn bord heeft geschraapt en het laatste spekje heeft weggekauwd en doorgeslikt, zegt hij: ‘Het kwaad heeft een gezicht. Het enige dat je nodig hebt om het te zien, is een spiegel.’

De schoonheid van een rake klap

Talm had zich aan zijn nieuwe vrienden vastgeplakt, de drank gebruikt als bindmiddel. Na een week van eenzaam zwerven zette hij de eerste stap op weg naar – ja, op weg naar wat? Hij had zelfs geen begin van een antwoord op die vraag. Maar was niet iedereen altijd weer op weg naar een doel dat zich niet liet kennen, niet liet definiëren, zomin als het ooit kon worden bereikt? Zijn nieuwe vrienden hadden hem meegenomen naar de daklozenopvang van het Leger des Heils en later naar de zusters. Hij had de eetzaal onmiddellijk herkend: de tafels met grijs formica, de groen gesausde wanden – decor van dat ene, verstilde shot, dat alles in beweging had gezet. Maar er was een volle week voorbijgegaan voordat hij daar ook de man had gevonden, eenzaam etend aan een lange tafel.

‘Wie is dat?’ vroeg hij aan Kale Kees, zo onopvallend mogelijk wijzend, maar met een stem die trilde van opwinding.

‘Sir Sebastiaan,’ zei Kees. ‘Hoezo? Ken je hem? Hij is professor geweest. Heb je gestudeerd? Lijkt me wel iets voor jou, studeren.’

Talm schudde zijn hoofd.

‘Hij is goed in Hamlet,’ zei Kees.

‘Hij is wat?’

‘Goed in Hamlet. Shakespeare. Kent ie uit zijn hoofd. Niet helemaal natuurlijk, maar stukken. Stukken Shakespeare. Mooi hoor! Al is er geen touw aan vast te knopen.’

‘Wil je me aan hem voorstellen?’

‘Jezus jongen, wat krijgen we nou? Voorstellen? Voorstellen? Ik weet niet eens hoe je heet!’

‘Talm,’ zei hij. Hij had er meteen spijt van. Kon het zijn dat Lisa ooit zijn naam had genoemd? En zou de man zich dat herinneren?

‘Nee, wacht!’ zei hij snel, maar Kees luisterde al niet meer. ‘Hé, Sebastiaan! Sir Sebastiaan!’ schalde zijn stem door de eetzaal. ‘Deze jongen hier, Talm, Talm heet ie, die wil je de hand schudden. Kennismaken wil ie, hahaha! Kom ’es hier, Sir Sebastiaan, godverdomme ouwe Shakespeare-gek! Kom hier!’

Naast hem stond de jongen langzaam dood te gaan. De man keek niet op van zijn bord, bracht slechts een hand omhoog in een afwerend gebaar.

‘Ouwe gek,’ zei Kees.

‘Laat maar zitten,’ mompelde Talm.

Toen hij zijn bord met eten had gekregen en zich uit de rij had losgemaakt, was de plaats aan tafel waar Sir Sebastiaan had gezeten leeg. Talm was lang stil geweest daarna, had geen hap door zijn keel gekregen, hoewel hij flauw was van de honger. Hij had toch op z’n minst een andere naam kunnen verzinnen! Dat had hij vooraf moeten bedenken: nu waren er al te veel die hem kenden als Talm.

Stel je voor, dacht hij, dat Lisa met haar vader over hem had gesproken? En had hij de man niet ooit zelf aan de telefoon gehad? Met die herinnering brak opeens een heldere straal zonlicht door de wolken. Wacht eens even! Aan de telefoon gebruikte hij altijd zijn echte naam! En had Lisa hem ooit Talm genoemd? Nee toch zeker? Ook zij gebruikte altijd zijn echte naam. Er was dus nog niets verloren!
Zo groot was zijn opluchting geweest dat hij Kale Kees, die naast hem zat te eten alsof hij door gulzige hyena’s werd omcirkeld, liefdevol over de glimmende schedel had gestreken.

‘Wat krijgen we nou?’ zei Kale Kees. ‘Rot jij effe een heel eind op naar je ouwe teringmoer, vieze vuile flikker die je bent!’

Hij had alsnog zijn hele bord leeg gegeten. En ’s avonds, op het plein, in de schaduw van de nationale bank, had hij Kees een briefje van vijfentwintig gegeven en gezegd: ‘Haal wat lekkers voor ons allemaal.’

Kees was vertrokken en niet meer teruggekeerd.

Daarna was er twee dagen ruzie in de groep.

‘Kleine kinderen zijn het,’ zou Sebastiaan later zeggen. ‘Vervelende kleine kinderen.’

De eerste keer dat de jongen Sir Sebastiaan sprak, was na een vechtpartij.

Aan het einde van de tweede dag van de ruzie over het geld waarmee Kale Kees ervandoor was gegaan, had Talm zijn vrienden vermoeid de rug toegekeerd en was weer gaan lopen. Het had hem toegeschenen dat de wind, die in de namiddag naar het oosten draaide en in kracht nog toenam, het invallen van de duisternis bespoedigde. De mensen in de straten zetten hun kragen op, trokken hun dassen strakker aan. Deuren werden haastig geopend, haastig dichtgetrokken.

De jongen prees zichzelf gelukkig met het ski-jack dat hij daags tevoren had gevonden bij het vuil. Er zat een winkelhaak in het nylon van de rechtermouw, en de kraag was smoezelig en vet. Maar hij had gedacht dat dit zijn geloofwaardigheid onder zijn nieuwe vrienden ten goede zou komen – het was nog altijd niet volledig tot hem doorgedrongen dat geloofwaardigheid er in deze wereld niet toe deed, zolang je maar geregeld zorgde voor drank. De jas bood in elk geval bescherming tegen de kou.

Hij liep door vertrouwde straten, vergeten stegen, langs grachten waar de wind het water opjoeg tegen de kademuur. Bij een witte houten kerk hield hij zijn pas in en keek op naar de ongekleurde glas-in-loodramen waarachter een zwak licht brandde. Met enige aarzeling in zijn stappen liep hij naar de deur en duwde de klink omlaag. De deur gaf niet mee. Hij legde een oor tegen het koele hout en luisterde, maar hoorde niets. Hij liep tweemaal rond de kerk, vervolgde toen zijn weg.

Niet lang daarna kwam hij bij een plein waar ondanks de kou en de wind een levendige drukte heerste. Van verschillende kanten klonk muziek, jonge mensen liepen van café naar café, terwijl de wind een opwindende cocktail maakte van de geuren die ze meedroegen. Hij gaf zich over aan het gewoel, liet zich meevoeren op een menselijke golf die uit een zijstraat het plein op spoelde, maakte zich eruit los bij een café waar een portier juist de deur openhield voor twee meisjes in nepbontjassen. In hun kielzog glipte hij mee naar binnen – en hij wist meteen dat hij hier niet welkom was. Maar de warmte was hem als een aangenaam bad, en bovendien: waar was hij nog wél welkom, behalve bij het Leger en de zusters? Hij besloot te blijven.

Bij een pilaar, in de enige rustige hoek van het café, vond hij bescherming tegen de hem omringende vijandigheid – want dat was wat vreemdheid op plekken als deze teweegbracht: vijandigheid. Hij trok zijn jas uit, in het volle besef dat het maar een heel klein beetje zou helpen. Een ober met een dienblad vol lege glazen keek hem recht in zijn gezicht en bewoog z’n kin omhoog met een driftig rukje, alsof hij zeggen wilde: wat moet jij hier? De jongen bedacht juist op tijd dat hem om een bestelling werd gevraagd, en hij vroeg om een whisky zonder ijs, vanwege de kou buiten en de mensen binnen.

Met zijn glas in de hand en zijn rug tegen de pilaar keek hij naar de gezichten, de ruggen, de handen, de haren die in een krul werden gedraaid door zenuwachtige vingers. Hij luisterde naar de muziek en het geluid van duizend stemmen, snoof de geur op van drank en rook en vrouwen. Het was onmogelijk om niet aan haar te denken. Hoe hij naar haar had gekeken, zeven jaar geleden, terwijl ze danste op het schoolfeest. Het scheen hem toe dat ze elk moment uit het gewemel zou kunnen opdoemen, een spottend lachje om haar lippen. Zou hij haar nog wel herkennen? Natuurlijk zou hij haar herkennen! Toch?

Hij had het geweten op het moment dat hij het café binnenstapte: als je er hier niet bij hoorde, kreeg je vroeg of laat problemen. Na zijn eerste glas whisky had hij lang getwijfeld of hij er niet beter aan deed weer naar buiten te gaan, maar uiteindelijk had hij toch nog een tweede glas besteld, ondanks de moeite die de ober deed om hem niet te zien en niet te horen. Het glas was beduidend minder vol dan de eerste keer, maar hij had de moed niet om er iets van te zeggen.

Hij was weer tegen de pilaar gaan staan, glas in de hand, blik op neutraal, met geen ander doel dan de tijd te laten verglijden en warm te blijven, tot het moment zou zijn gekomen dat de vreemdheid ondraaglijk werd.

Maar de vijandigheid was de vreemdheid voor geweest.

‘Hoe heet je?’

Hij keek even opzij, maar antwoordde niet. Het gezicht dat hij zag, nodigde niet uit tot antwoorden.

‘Hé, ben je doof! Hoe heet je?!’

‘Talm.’

‘Wat?’

‘Talm.’

‘Dat is geen naam.’

Hij haalde zijn schouders op.

‘Ik vroeg hoe je heette.’

Hij keek nogmaals opzij. Kleine, bleke ogen, een vale huid. Weer gaf hij geen antwoord.

‘Talm,’ zei de bleekoog. Het klonk alsof hij een hap bedorven eten uitspuugde. ‘De manier waarop jij naar mijn wijf staat te staren bevalt me niet, Talm.’

Jezus, hij dacht dat hij dit voorgoed achter zich had gelaten!

Hij zei: ‘Ik weet niet waar je het over hebt.’ En hij dacht: welk overdadig geverfd vrouwspersoon in nepbont zou hij bedoelen met ‘mijn wijf’?

‘Je weet niet waar ik het over heb.’

Stilte.

Ook dat was dus niet veranderd: je beschuldigt iemand; dan laat je een stilte vallen, net zolang totdat die ander iets zegt om de stilte te verbreken, om maar iets te zeggen, om geen lafaard te lijken. En op dat moment sla je toe, ongeacht wat er is gezegd – er is immers altijd, in elke moeizaam gemompelde zin, hoe nietszeggend ook, een reden te vinden om boos te worden.

Talm besloot zijn mond te houden. Maar ook dat hielp niet. De jongen sloeg de whisky uit zijn hand.

‘Hé!’ zei Talm.

‘Klootzak!’ zei Talm.

Klap! Daar sloeg de val dicht.

‘Wat zei je?!’

Stilte.

‘Ik vroeg je wat!’

Stilte.

‘Net had je nog een grote bek, en nou durf je opeens niet meer? Hé, Talm, jochie.’

Jóchie! Jezus! Gekkie, flitste het door hem heen. Waar kwam dat nu weer vandaan? O god! Niet nu! Te laat! Hij had de eerste klap al te pakken, niet goed opgelet. Hij bukte zich, om zijn jas op te rapen, die hij al die tijd met zijn knie tegen de pilaar overeind had gehouden, maar die nu onderuit was gegleden als een vooruitwijzing naar wat komen ging. De knie raakte hem vol in het gezicht. Er zat niets anders op: hij moest terugslaan. Bij het naar boven komen maakte hij snelheid met zijn rechterarm, hij mikte op het gezicht, op de bleke ogen. Maar de jongen was beter voorbereid dan hijzelf, natuurlijk was hij beter voorbereid. Hij weerde de klap eenvoudig af.

‘Slaan?! Slaan?!’ gilde het varken.

O ja, nu moest het lijken alsof hij was begonnen. De spelregels waren nog niets veranderd. En nog steeds stond de uitkomst van het begin af aan vast: hij zou verliezen. De tweede klap wist hij nog met enig succes af te weren, maar de derde was weer een voltreffer, op zijn borstbeen deze keer. Hij hapte naar adem. Hij smakte tegen de grond – alweer raak. Hij weerde een schop af, incasseerde een andere.

Wanneer was hij voor het laatst in elkaar geslagen? Een paar dagen voordat hij zou verhuizen om te gaan studeren. Een paar weken nadat Lisa was verdwenen. Op de een of andere bizarre manier had hij er toen nog een zeker plezier aan beleefd. Hij had het gevoel gehad dat het een bezegeling was geweest: ga nu maar, je hebt hier niets meer te zoeken, je bent per ongeluk in het verkeerde toneelstuk terechtgekomen – zo had het gevoeld. En hij was vertrokken, uit het café, uit Amsterdam, uit zijn eigen leven, met een gehavend gezicht en pijnlijke botten, maar met een zekere lichtheid in zijn gemoed. Maar erg veel tijd om daar nu over na te denken was hem niet gegund. Of hij wilde of niet, hij moest de confrontatie aan met de jongen met de varkensogen, het hersenloze wezen dat hem tot een gevecht had uitgedaagd om geen andere reden dan dat hij hier niet thuishoorde. (Jammer dat hij altijd te veel door zijn eigen gedachten in beslag werd genomen om een goede straatvechter te kunnen zijn. Hij wist de schoonheid van een rake klap wel degelijk te waarderen.)

Het was de portier geweest die hem ten slotte naar buiten had gesmeten. Hij kreeg nog een schop na terwijl hij op het ijskoude plaveisel lag – ook dat veranderde kennelijk nooit. Iemand gooide hem zijn jas toe. Hij bleef een tijdje liggen om op adem te komen. Hij luisterde naar het bonzen in zijn hoofd, het suizen van zijn bloed. En toen, dwars door die geluiden heen die geen geluiden waren, hoorde hij een stem.

‘Talm, is het niet?’

Hij herkende de stem onmiddellijk, al kon hij zich van die ene keer dat hij de man aan de telefoon had gesproken alleen herinneren wat hij zelf had gezegd en niet wat de man had geantwoord.

‘Sebastiaan.’ De man stak een hand naar hem uit, hielp hem overeind. ‘Of Sir Sebastiaan, zoals de meeste van mijn vrienden zeggen. Aangenaam.’

‘Talm,’ zei de jongen, geheel overbodig.

‘Waar had je dat aan verdiend?’

‘Verkeerd hoofd.’

Sir Sebastiaan grinnikte.

‘Waar kom je vandaan?’

‘Nijmegen.’

‘Nijmegen. Wat brengt je hier?’

Talm haalde zijn schouders op. Wat kon hij zeggen?

De man vroeg niet verder. Hij zei: ‘Ik heb half Europa door gezworven, van Amsterdam tot Boedapest, van Lissabon tot Helsinki. Ik was op zoek, ik had nog geld. Maar wat ik zocht heb ik niet gevonden en toen ik terugkwam was mijn geld op.’

Ze zaten op een stenen trap in een donker portiek. Het portiek bood beschutting tegen de wind, maar de kou trok omhoog in hun lichamen, en al snel stonden ze weer op straat.

‘Waar slaap je vannacht?’

Opnieuw haalde Talm zijn schouders op.

‘Het wordt te koud om daar geen plannen voor te maken.’ Het klonk als een terechtwijzing.

‘Ik red me wel.’

‘Kom maar mee.’

Ze sliepen die nacht in een oud pakhuis, op matrassen van karton, onder stoffige gordijnen. Door de pijn in zijn botten, zijn spieren, zijn gezicht, kostte het de jongen moeite om in slaap te vallen. Hij lag op zijn zij, op zijn buik, op zijn andere zij. Hij draaide zich op zijn rug en staarde naar het plafond, dat er in het bleke licht van een verre lantaarnpaal uitzag als de kaart van een vreemde planeet. Bladderende verf en kaal beton, bergketens en droge zeebodems. Hij dacht aan de woorden van Sir Sebastiaan over Lissabon en Boedapest, en hij zei tegen zichzelf: ‘Dus hij ook!’ Een golf van woede en afgunst sloeg door zijn lichaam. Hij vroeg zich af of hun wegen zich destijds wellicht hadden gekruist, zonder dat ze het wisten. Of de een misschien in een trein was gestapt die de ander juist verliet, of dat ze beiden door dezelfde straat hadden gelopen, op dezelfde dag, hetzelfde uur, maar zonder elkaar te zien, omdat ze ieder aan een andere kant van de straat liepen, of elk een andere kant op keken. Natuurlijk was dat allemaal niet erg waarschijnlijk, maar waarom zou het leven zich daar iets van aantrekken? Hoe waarschijnlijk was het dat een meisje van zeventien verdween zonder een enkel spoor achter te laten?

Hij lag op zijn rug en staarde naar het plafond – ook toen. Eerst op zijn jongenskamer, daarna op een hotelkamer in Parijs, een hotelkamer in een Bretons dorp, een Bretons stadje, een Bretons gehucht. Al snel was hij opgehouden haar te zoeken, zocht hij nog slechts naar beelden die zij gezien zou kunnen hebben, plaatsen waar ze misschien ooit was geweest. Al snel ook stelde hij zichzelf geen vragen meer. Hij dwaalde slechts.

Ergens in het gebouw sloeg een stalen deur dicht. Hij luisterde naar voetstappen die zijn kant op kwamen. En hij was plotseling bang, al wist hij niet waarvoor.

Het was Sir Sebastiaan. Het was ochtend. Hij had toch nog geslapen.

De man bracht broodjes kaas en krentenbollen en twee kartonnen bekers met koffie. Uit de binnenzak van zijn jas haalde hij een volle fles wodka te voorschijn.

‘Gisteren mijn geld gehad.’

Het herinnerde de jongen eraan dat hij nog steeds een geloofwaardig verhaal moest verzinnen over zijn inkomsten. Of deed ook dat er niet toe, zolang hij maar geregeld trakteerde? Hij begon voor de zekerheid gauw over iets anders. Hij zei: ‘Ik was ooit in een vissersdorp aan de Bretonse kust. Ik dwaalde er dagen langs het strand, klom omhoog langs steile rotsen, zat op de kade en keek naar de vissers die hun boten in gereedheid brachten, hun netten boetten. En ik dacht: hoe is het mogelijk dat wij de zee zo uit onze leefwereld hebben weten te bannen dat we net zo goed een land zonder kust hadden kunnen zijn? Ik dacht toen dat het te maken had met die eeuwenoude vijandschap: dat we zó blij zijn dat we de zee eindelijk hebben overwonnen dat we er het liefst nooit meer aan worden herinnerd. Ik dacht die dingen om niet aan andere dingen te hoeven denken. Inmiddels weet ik dat het toch complexer ligt: het heeft niet zozeer met de zee te maken, als wel met alles wat ons aan onze sterfelijkheid herinnert.’

Sebastiaan nam een hap van zijn broodje en kauwde. Daarna nam hij een slok koffie, toen weer een hap, toen weer een slok. Hij lengde de resterende koffie aan met wodka. Toen pas antwoordde hij, en zei: ‘Wie zou niet eeuwig jong willen zijn?’

En Talm zei: ‘Ik niet.’

En Sebastiaan: ‘Hij niet. Hij niet.’

Hij dronk zijn beker leeg, schonk er toen nog wat wodka in, en zei: ‘Poison, I see, hath been his timeless end.’ Hij sloeg de wodka in één keer achterover.

Talm had zich meer op zijn gemak gevoeld dan hij zichzelf wilde toegeven. De man was voorkomend, innemend zelfs. Ze waren tot laat in de middag in het pakhuis gebleven, waar ze zo nu en dan gezelschap kregen van een duif, die hen nieuwsgierig opnam vanaf een stalen steunbalk en die twee keer zachtjes koerde alsof hij afscheid nam: beide keren was hij kort daarna vertrokken, met dat onhandige vleugelgeklapper dat duiven eigen is.

Sebastiaan was begonnen aan een anatomische les over de ingewanden van de stad, de stegen die de jongen ’s nachts moest mijden, de plekken waar hij slapen kon. Maar ergens midden in een zin was hij over iets anders begonnen, over de kleur van wolken boven zee vlak voor zonsopgang, en daarna over de plaats waar hij als kind was opgegroeid, ergens in het hoge noorden, ergens in de klei.

De man zei: ‘Over alles in mijn jonge jaren hing de schaduw van verboden: nooit wist je zeker of wat je dacht of voelde wel was toegestaan, of je niet onbedoeld in overtreding was. Pas de laatste jaren ben ik tot het besef gekomen dat het daaraan te danken is dat ik van die tijd nog zoveel weet. Wat een zegen is, en ook een vloek.’

Hij lachte erbij, zoals hij die dag zo vaak om zijn eigen woorden zou lachen. En daarna ook weer dagen niet.

Hij zei: ‘Een blote meisjesknie in een kerkbank. Een jurk aan een waslijn in de wind.’

En toen, zonder overgang of aanleiding: ‘Er is een Chinees restaurant waar je het laatste uur voor sluitingstijd bijna gratis kunt eten. Help me herinneren dat ik je daar een keer mee naartoe neem. Want de aanbieding geldt niet voor iedereen. Zonder de juiste introductie betaal je gewoon het volle pond. Wist je dat de Chinezen hier in de stad geregeld hond op het menu hebben, al staat het natuurlijk niet zo op de kaart?’

De jongen wist het niet, en had dat liever zo gehouden. Maar hij zei: ‘Wat maakt het ook uit, een dode koe, of een dode hond.’

En Sebastiaan: ‘Precies. Zo is het. Maar zo voelt het niet.’

’s Middags brak de zon door en gingen ze naar buiten, hun ogen toegeknepen tegen het felle licht. Ze liepen zonder doel of richting en spraken niet veel meer. Op een hoek van een drukke verkeersstraat zei Sebastiaan: ‘Ik ga mijns weegs, ga jij de jouwe.’ Hij stak Talm een hand toe, en die drukte hem en zei: ‘Bedankt, we zien elkaar.’

De man antwoordde: ‘Zeker, zeker. Don’t know where, don’t know when, but we will meet again.’

‘Some sunny day.’

Ze gingen lachend uit elkaar.

Na een paar passen draaide Talm zich om en keek Sebastiaan na totdat deze door een tram aan het zicht werd onttrokken. Toen verdween de lach van zijn gezicht. Hij zou die nacht een slaapzaal van het Leger opzoeken, om niet met zichzelf alleen te hoeven zijn.

Mijn leven, zei Moos

Waar was Budiman?

De eerste dagen had Talm naar hem uitgekeken, zoals een eenzame bruiloftsgast die alleen de bruid kent uitkijkt naar een bekend gezicht. Budiman had hem houvast kunnen geven, hem wegwijs kunnen maken in de wereld van de vrijen. Misschien had hij hem zelfs kunnen helpen de man te vinden die hij zocht; destijds kende Budiman van elke zwerver in de stad de naam en levensgeschiedenis, of zo had het geleken wanneer ze samen optrokken en Budiman hun tocht van commentaar voorzag.

Later had hij Kale Kees en de Kenau en zijn andere vrienden gevraagd of zij hem misschien kenden: een Indonesiër, een jaar of vijftig, lang haar, of misschien ook niet, het kon natuurlijk zijn dat hij het had laten knippen, al leek dat hem onwaarschijnlijk; Budiman geloofde dat lang haar een teken was van geestelijke kracht. Maar niemand had geweten over wie hij het had.

‘De zwervers van een stad zijn als de golven van de rivier: altijd dezelfden, maar altijd weer anderen.’ Woorden van Sebastiaan.

Na het gesprek over het paradijs en het ware gezicht van het kwaad had Sebastiaan zich in zichzelf teruggetrokken. En Talm was op pad gegaan. Hij liep naar het oostelijk havengebied, door de oude volkswijk waar de arbeidershuizen nu werden gesloopt voor nieuwbouw, de pakhuizen verbouwd voor vermogenden. Hij was, tegen beter weten in, op weg naar de Moammar Khadafi.

Zodra hij het schip in het oog kreeg, werd zijn bange vermoeden bevestigd: het was met de woonbootbewoners net als met de zwervers. Op de voorplecht van de Moammar Khadafi stond een onbekende man in een vuile overall, schuurmachine in de hand, oorbeschermers over kort zilvergrijs haar. Toen hij dichterbij kwam, zag hij dat de naam van het schip nog dezelfde was. Misschien, dacht hij, is de man met de schuurmachine dan toch de kunstschilder. Maar nee, die was veel jonger geweest – Budiman had ooit een foto van hem laten zien in een kunsttijdschrift. Niemand kon in zeven jaar tijd zoveel ouder worden.

Talm bleef een tijdje staan kijken hoe de nieuwe eigenaar van de Moammar Khadafi de oude lak van een plank schuurde. Toen de man daarmee klaar was, zette hij de schuurmachine uit en keek om zich heen. Hun blikken kruisten elkaar.

‘Mooi schip!’ riep de jongen. Toen pas zag hij het.

‘Budiman!’

‘Talm?’

‘Jij? Een zwerver?! Hahahaha! En bevalt het?’

Ze zaten in het ruim, waar het warm was en gezellig, op een vrouwelijke manier. Er hingen ingelijste zwart-witfoto’s aan de muur, van bruidsparen uit andere tijden, van kleine kinderen en oude mensen, van Budiman en een blonde vrouw – ook dat kon een trouwfoto zijn.

‘Nee, jij dan! Getrouwd?!’

‘Jahaa!’

‘En bevalt het?’

Er stond een theepot op de kachel. Over de bank en de stoelen lagen kleurige grands-foulards.

‘Waar is ze?’

‘Niet hier, niet hier. Dit is mijn territorium.’

‘Dit hier, van jóú?!’ De jongen maakte een breed armgebaar, waarmee hij alles leek aan te wijzen dat zich in zijn blikveld bevond.

‘Nou ja,’ zei Budiman, ‘zij heeft het ingericht, natuurlijk, hahaha!’

Ze keken elkaar een tijdje zwijgend aan, te zeer verbaasd door wat ze zojuist van elkaar te weten waren gekomen om direct een volgende vraag paraat te hebben. Ten slotte zei Budiman: ‘Ik weet wat jij nodig hebt: een lange, warme douche! Allah in een ruitjesbroek! Talm! Een zwerver! Hahahaha!’

Genot en pijn. Er zijn mensen die op zekere dag ontdekken dat pijn een bron kan zijn van genot. En er zijn mensen die op een dag moeten vaststellen dat elk genot hun pijn doet.

Het warme water van de douche, de geur van zachte zeep, het geluid van de douchestraal op het douchegordijn, het zeepschuim dat naar het putje glijdt, een haar die even tegen de douchebak plakt, dan wordt meegevoerd door het water. Het plafond en het houtwerk zijn opnieuw geschilderd, in zachte tinten geel. Er ligt nieuw zeil op de vloer. Maar het tegelwerk is onveranderd: azuurblauw en oranje, afgezet met een donkerblauwe rand. De lichtbol, half verzonken in het lage plafond. De kranen met grote ouderwetse knoppen, die zachtjes piepen als je eraan draait. De ventilator. Het zeepbakje. De marmerschildering op het kastje onder het fonteintje. De houten wc-bril. Het is er allemaal nog.

De ochtend na de laatste keer – al kon hij dat nog niet weten. Hij werd wakker van haar afwezigheid, de lege plek naast hem in bed. Hij hoorde het water stromen, kroop uit bed, bedacht zich, draaide zich om, drukte zijn hoofd in het kussen waarop zij had geslapen, snoof haar geur op. Hij kon zijn onderbroek niet vinden, trok zijn spijkerbroek aan, liep naar de badkamer, aarzelde, klopte.

‘Ja?’ Een vrolijk oplopend glissando, uitnodigend.

Hij stapte naar binnen. Zij stak haar hoofd om het douchegordijn, tuitte haar lippen, drukte een kus op de lucht. Hij boog zich naar haar over, zij bracht haar natte gezicht naar het zijne, druppels vielen op zijn schouder, rolden omlaag, ze kuste hem op de mond. Hij deed een stap naar achter, leunde tegen de deur, zij schoof het gordijn een stukje opzij. Hij keek naar haar naakte, natte lichaam en wist dat hij nooit iets mooiers had gezien. De haartjes in haar kruis hingen in een puntje omlaag, een straaltje water liep langs de binnenkant van haar dij.

‘Er zijn dingen die ik moet weten. Dingen van vroeger.’

Budiman kijkt naar de jongen, maar zegt niks. Hij laat hem praten.

‘Ik word achtervolgd door steeds weer dezelfde vragen. Het lukt me maar niet om ze af te schudden.’

Talm plaatst zijn ellebogen op het tafelblad, vouwt zijn handen onder zijn kin.

‘Dat je ’s ochtends wakker wordt en denkt: ik wil dat mijn leven vandaag opnieuw begint. Dit is dag één. En dat je het volgende moment al weet dat het niet zo zal zijn. Omdat je benen niet willen, en je armen te zwaar zijn, en je hoofd te vol is en te leeg tegelijk… Ben jij gelukkig, Budiman?’

‘Ja.’

‘Waarom zwierf je, destijds?’

‘Ik had nooit geleerd om lief te hebben.’

‘En daarom zwierf je?’

‘Ik was op zoek. Er was een woede. Hoe moet ik dat zeggen? Die woede zat binnen in mij en die moest eruit.’

Talm pakt zijn bestek op, begint weer te eten.

‘Wat jij zegt, van dag één…’ zegt Budiman. ‘Voor mij was elke dag de eerste. Het maakte niet uit wat ik deed. De volgende dag begon mijn leven opnieuw. Zand erover. Dat maakt je roekeloos. En gevaarlijk. Heb jij ooit iemand iets verschrikkelijks aangedaan? Nee, waarschijnlijk niet, niet echt. Heb je ooit iemand gedood? Nee, natuurlijk niet. Je zou er niet mee kunnen leven. Jij kijkt achterom, en denkt: waarom? Hoezo? Hoe kon dat gebeuren? Ik niet. Toen niet. Mijn leven begon de volgende dag opnieuw. Hoe zeg je dat? Tabula rasa?’

‘Heb jij iemand… vermoord?’

‘Kijk,’ zegt Budiman. Hij brengt zijn hand naar de boord van zijn trui, vist met zijn korte dikke vingers een sieraad omhoog dat aan een kettinkje om zijn hals hangt. Een zilveren crucifix.

‘Jezus, Budiman!’

‘Precies. Hoe kan dat? Hoe is dat zo gekomen? Budiman de muzelman, met een kruisje om zijn nek. O, ik weet wel wat jij denkt! Jij denkt: hij heeft iemand vermoord, hij kon niet leven met het schuldgevoel, vandaar. Of je denkt: die vrouw, hij heeft het voor die vrouw gedaan. Maar zo is het niet.’

Hij neemt een paar happen van zijn nasi. ‘Niet te pedis?’ vraagt hij.

‘Nee, niet te pedis. Het is heerlijk.’

‘Ik zal je een mop vertellen,’ vervolgt Budiman. ‘Sam en Moos lopen door de Kalverstraat. Het is nacht, de straat is verlaten. Opeens springt er uit het donker een Marokkaan te voorschijn met een heel groot mes. Je geld of je leven, schreeuwt de Marokkaan. M’n leven, zegt Moos. Je geld of je leven! schreeuwt de Marokkaan opnieuw. M’n leven, zegt Moos weer. Shit, zegt de Marokkaan, en gaat ervandoor. Zegt Sam: Waarom deed je dat, we hadden wel dood kunnen zijn! Zegt Moos: Stel je voor, al je geld kwijt! Dat is toch geen leven?’

Talm lacht, maar niet van harte.

‘Wat betekent die grap?’ zegt Budiman. ‘Dat je, om te leven, bereid moet zijn je leven in de waagschaal te stellen.’

Zijn vingers zoeken opnieuw het crucifix.

‘Jezus van Nazareth is niet gestorven voor onze zonden, zoals de brave nonnen op Sulawesi mij als kind wilden doen geloven. Dat zou al te makkelijk zijn, vind je ook niet? Het vuile werk laten opknappen door de brave zoon van een eenvoudige joodse timmerman – dat kan alleen door niet-joden zijn bedacht. Dat had ík kunnen bedenken, hahaha! Nee, het verhaal van de kruisiging is de Samen-Moos-grap in een wat langere uitvoering: je moet bereid zijn afstand te doen van het leven. Als je dat durft, word je rijkelijk beloond. Natuurlijk niet met het eeuwige leven, dat is weer zo’n misvatting van die brave nonnetjes, maar met het echte leven, het volle leven.’

Hij laat het crucifix los en maakt het armgebaar dat Talm eerder heeft gemaakt – hij wijst met een enkele beweging op alles wat hen omgeeft: de bank en stoelen met de grands-foulards, de foto’s aan de muur, het eten voor hen op tafel, het late middaglicht dat door de patrijspoorten naar binnen valt.

Na een lange stilte vraagt de jongen: ‘Hoe heb jij afstand gedaan van het leven dat je leidde?’

En Budiman grijnst en zegt: ‘Thee?’

Hij staat op en loopt naar het keukentje, zet theewater op. Hij zegt: ‘Wil je weten hoe ik haar heb ontmoet?’

‘Ook dat,’ zegt de jongen.

‘Op de pont.’

‘Echt waar?’

‘Echt waar.’

‘Sprak zij jou aan of jij haar?’

‘Zij mij. Ze had me al vaker gezien, zei ze. Ze vond mijn haar mooi. U hebt mooi haar, zei ze.’

‘Was het toen al zo grijs?’

‘Ja.’

‘Maar nog niet zo kort.’

‘Nee.’

‘Wanneer is het zo grijs geworden?’

‘Geen idee. Ik keek nooit in de spiegel. Ik ben pas weer in de spiegel gaan kijken door haar.’

‘Ze zei: U hebt mooi haar. En toen?’

‘Ik zei: U hebt mooie ogen. Ze hééft mooie ogen. Prachtige ogen. Ze vroeg of ze me mocht uitnodigen voor koffie en gebak. Dat mocht. Ik wilde nog wel een tijdje naar die ogen kijken. We gingen naar een koffiehuis aan de andere kant van het station. Ze vroeg wat ik deed, en ik zei: Ik vaar op en neer met de pont. Ze vroeg waar ik vandaan kwam, en ze zei: Daar ben ik geweest, twee jaar geleden, op vakantie! Ze zei: Als ik morgen foto’s meeneem, drinken we dan weer samen koffie? Zo is het begonnen.’

Het water kookt. Budiman zet het gas uit, schenkt het water op.

‘Wat is er eigenlijk van onze kunstenaar geworden?’ vraagt Talm. En opeens schiet hem een mogelijkheid door het hoofd, en onwillekeurig moet hij lachen.

‘Wat?’

‘Of is dat soms degene die je…’

‘Hahaha! Nee, neenee! Ach god, de arme man! Stel je voor! Nee, die kunstenaar leeft nog. Hij heeft me op een nacht betrapt. Ik zat zijn wijnvoorraad weg te drinken, met een gabber, Johan – ken je Johan?’

De jongen schudt zijn hoofd.

‘Hij was niet eens kwaad, die kunstenaar. Hij had al langer in de gaten dat zijn boot gebruikt werd, zei ie. Er was een keer gedoucht. En hij had een oorbelletje gevonden tussen de kussens op de bank.’ Budiman laat een lange stilte vallen, dan breekt zijn gezicht open in een brede grijns. Hij mist een paar tanden, ziet de jongen nu, het moet een tijd echt slecht met hem zijn gegaan.

‘Wat?’ vraagt de jongen. ‘Wat lach je nou?’

‘Een oorbel! Van wie was die, Talm? Niet van mij! Niet van mijn gabber Johan!’

‘O… Ehm… Ja. Dat zou kunnen.’

‘Laten we daar gaan zitten,’ zegt Budiman. ‘Heb je genoeg gegeten?’

‘Ja,’ zegt Talm. ‘Dank je wel.’

Hij staat op van tafel en gaat op de bank zitten, en nu pas realiseert hij zich dat het nog steeds dezelfde bank is. Zijn ogen hadden de vorm niet herkend, onder het kleurige kleed, maar zijn lichaam herkent hem onmiddellijk: zo heeft hij eerder gezeten. Zij zat in de stoel waar Budiman nu plaatsneemt.

‘Je zou me vertellen,’ zegt de jongen vlug, ‘hoe je afstand hebt gedaan van het zwerversbestaan.’

‘Ik was het niet vergeten,’ zegt Budiman, en hij schenkt de thee in.

‘Ik had die woede,’ zegt hij dan. ‘En die richtte ik op anderen. Jij hebt me zo nooit meegemaakt, omdat ik jou mocht. Omdat je geen vragen stelde. Maar ik kon verschrikkelijk tekeergaan. En ik koesterde die haat. Als ik niet haatte, ging ik kapot. Begrijp je? Totdat ik die vrouw tegenkwam. Bij haar hoefde ik me nergens aan vast te klampen. Ik voelde een enorme opluchting. Maar ik werd ook bang. Ik was tenslotte wie ik was: ik ging op en neer met de pont, ik zwierf over straat, ik zoop, ik belazerde mijn vrienden, ik deed dingen… Vergeet het. Elke dag begon mijn leven opnieuw. En opeens was zij daar, en was dat allemaal niet meer nodig. Niet meer mogelijk ook. Zij sloot dat uit – het verdroeg elkaar niet. Het was: óf zij, zij en ik, wij samen; óf ik zoals ik was, ik alleen, met mijn woede. Maar niet allebei tegelijk. Begrijp je wat ik bedoel? Man, ik dacht dat ik gek werd!’

Ze drinken hun thee. Budiman vult de kopjes bij.

‘Op een ochtend ben ik een kerk in gelopen. Ik! Budiman Abdallah Suparman! Zo’n katholieke kerk, met heiligenbeelden, en Jezus aan het kruis, en Maria en de hele santenkraam, en van die houten rotbanken, en kussentjes om op te knielen. Ik ben daar gaan zitten en ik heb mijn ogen dichtgedaan. Ik dacht: nu is het met je gedaan, Budiman! Je bent gebroken, ze hebben je klein gekregen. Ik wilde wegrennen. Ik wilde die heiligenbeelden kapotslaan. Ik wilde Jezus van het kruis halen en hem naakt en bloedend in de gracht kieperen. Jij kunt toch over het water lopen? Nou, laat maar ’es zien dan, timmermanszoon! Martelaar!

Ik weet niet hoelang ik daar heb gezeten, maar toen ik weer buitenkwam, was het donker. Ik ben gaan lopen. Naar de pont. We waren midden op het water, en ik dacht: nu! Nu springen! Maar ik heb het niet gedaan.’

Hij staart naar een punt ergens ver voorbij de scheepswand. Hij heeft zijn handen gevouwen in zijn schoot.

‘Ik ben naar die vrouw gegaan, en ik heb haar gevraagd me te helpen. Ik zei: Je moet me een week lang hier in huis houden. Als ik weg wil: hou me tegen. Als je zelf weggaat: doe de deur achter je op slot. Zorg dat ik niet kan ontsnappen. Zorg dat ik te eten heb, dat ik eet. Maar praat niet tegen me. Ga niet in op wat ik zeg. Luister niet naar mijn smeken. Geen discussie. Niks. En ze heeft een kamer voor me gereedgemaakt, het logeerbed opgemaakt. Dat is je cel, zei ze. Doe nu wat je moet doen.’

Na deze woorden blijft het heel lang stil op de boot. De thee wordt koud in de kopjes.

‘Douchen!’ zegt Budiman opeens. ‘Jullie hadden wel lef.’

‘Ja,’ zegt Talm. ‘Ja, we hadden wel lef, denk ik. Of zij in ieder geval.’

Ze staan op het dek, met de wind in hun haar.

‘Kom morgen weer,’ zegt Budiman, ‘dan kun je haar ontmoeten.’

‘Ik weet het niet.’

Hij aarzelt. Zegt dan: ‘Mag ik je om een gunst vragen?’

‘Jij altijd.’

‘Ik zou de boot willen gebruiken.’

‘Toch niet om te varen?’

‘Nee, om…’

‘Grapje.’

‘O. Ja. Ehm… Om met iemand te praten. Ik bedoel: zonder gestoord te worden.’

‘Wanneer?’ vraagt Budiman.

‘Ehm, ja… dat laat zich moeilijk voorspellen.’

‘Ja hoor eens, Talm…’ Hij lacht weer, en de jongen denkt: zoveel heb ik hem nog nooit zien lachen.

‘Laten we zeggen volgende week dinsdag. Of eventueel woensdag. Of misschien allebei.’

‘Toe maar, toe maar! Je bent nogal wat van plan. Maar het is goed, jongen. Als jij ermee geholpen bent, zal ik zorgen dat ik weg ben. Ik leg de sleutel voor je klaar.’

Hij kijkt om zich heen. Er staat geen oliedrum op het dek, zoals destijds. Maar er zijn wel potten met planten. ‘Ik leg hem onder deze pot,’ zegt Budiman.

‘Dank je wel. Echt. Bedankt. Het is belangrijk voor me.’

‘Ga nou maar. Zwerver!’

De zachte machinerie

De jongen ligt op de slaapzaal van het Leger des Heils en luistert. Hij verzint woorden bij de geluiden die hij hoort, zodat hij niet aan andere dingen hoeft te denken.

Knargen. Zwoeien. Gedrins en zemelzeven.

Lig niet zo te kroepen!

Je flastert in je slaap.

Het buikbedaren en darmverlasten.

De speekselsmek. De schuurwind.

Er horen geuren bij met chique Franse namen: Fraternité, Eau de toilette publique, Poisson. Aalscholvers in een kolonie, de scherpe geur van vogelpoep vermengd met rotte vis. De uiterwaarden na het zakken van het water, dode vissen in het dode gras. Het water van de rivier dat hem omsluit en meevoert. Struikelende gedachten, tuimelende beelden.

Kon hij maar slapen.

Die laatste keer in de buik van de Moammar Khadafi.

Ze waren uit eten geweest in een Grieks restaurant met visnetten aan het plafond en verschoten foto’s van tempels en zonsondergangen aan de muur. Ze hadden elkaar in de ogen gekeken, langer dan ooit.

Lisa vroeg: ‘Wat is het verst dat jij ooit hebt gereisd?’

En hij had willen zeggen: ‘Naar jou.’ Maar hij zei: ‘Naar Barcelona.’

Ze vroeg: ‘Wat is het mooiste dat je in Barcelona hebt gezien?’

Hij zei: ‘De Sagrada Familia.’ En hij had haar verteld van Gaudí en de kathedraal waaraan al honderd jaar werd gebouwd.

Hij zei: ‘Eigenlijk moet hij nooit afkomen, die kathedraal. Voor eeuwig onder constructie blijven. Volmaakt symbool van de menselijke relatie tot God.’

Zij: ‘Geloof je in God?’

Hij: ‘Ik probeer het te vermijden, maar dat lukt niet altijd. En jij?’

‘Jawel… jawel…’

De weduwe Koning was terug van vakantie, en het meisje had gevraagd: ‘Hoe zit het met die woonboot?’

Kaarslicht en rode wijn, de afwezigheid van tranen.

Hij had gezegd: ‘Si le parler et le silence, nuit a notre heur également, parlons donc ma chère espérance, du coeur et des yeux seulement.’ Het was een regel uit een gedicht dat hij ooit uit zijn hoofd had geleerd om indruk te maken op zijn lerares Frans, maar dat zei hij niet. Hij zei: ‘Amour, ce petit dieu volage, nous apprend ce muet langage.’

En ze hadden niet gesproken tot de volgende ochtend, onder de douche.

De woordloze taal van jonge lichamen.

Het knikje in haar kleine teen. De smaak van nagel. De lijn van haar kuit, die hij volgt met zijn vinger, met het puntje van zijn tong. De kuiltjes in de binnenkant van haar knieën, waar het ruikt naar warm water. Het schemerpaars van een ader.

Hij legt zijn hoofd op haar dij, haar vingers draaien krullen in zijn haar. Hij luistert naar het kalmeren van zijn hart.

Haar vingers die zijn gezicht verkennen, over zijn voorhoofd rennen, langs zijn wangen glijden, zijn kin beklimmen, op zijn lippen dansen.

Hij legt zijn hoofd op haar buik en hoort het borrelen en kloppen van de zachte machinerie.

Zij kust zijn borst met droge lippen.

Hij drinkt wijn uit het kuiltje van haar navel.

Ze staat toe dat hij naar haar kijkt als ze plast. Later kijkt zij naar hem, daar wordt ze vrolijk van.

Ze plagen elkaar met aanrakingen die te zacht zijn om te kunnen verdragen. Ze duwt hem op zijn rug en sluit met voorzichtige vingers zijn ogen, maakt zich van hem los. Zo ligt hij op de grond: kwetsbaar, naakt, onzeker. Hij hoort de geluiden van de boot, het kraken van een plank, het schuren van een touw. Hij ligt en wacht. Hij hoort haar ademhaling, of is het de wind, of is hij het zelf. Als hij zijn ogen opent ziet hij haar zitten aan zijn voeten, haar armen om haar knieën geslagen, haar blik gericht op zijn lichaam. Hij doet zijn ogen weer dicht en hij voelt hoe hij groeit onder haar ogen. Hij wil zichzelf bedekken, maar de aanraking van zijn hand jaagt het bloed verder op. En hij omvat zichzelf en denkt aan haar en aan de zoete geur die hij heeft geroken toen hij haar dijen kuste. Nu weet hij zeker dat hij haar ademhaling hoort en hij beweegt zijn hand op en neer, en aan zijn hijgende borstkas ontsnapt een geluid dat hij kent uit films.

De kus.

De kus die hij nooit zal vergeten, vanwege de blik in haar ogen.

De kus die hij nog jarenlang zal proeven op zijn tong, als hij niet aan haar wil denken maar het niet kan laten.

De gulzige kus.

De verboden kus.

De kus die een haartje nalaat in zijn mond, dat hij niet uit wil spugen.

De kus waar hij niet naar durft te kijken en die hij later terugproeft op haar lippen.

De kus van de schaamte en het genot.

Zo valt hij toch nog in slaap. Voor het eerst in weken heeft hij weer kleur op zijn gezicht, maar niemand die het ziet.

’s Ochtends zegt Kale Kees: ‘Ik heb vannacht gedroomd dat er een vliegtuig neerstortte op de stad. Er brak een geweldige fik uit. Alles en iedereen brandde, alleen ik niet. Ik liep ertussendoor, mij kon niks gebeuren. Lekker gevoel wel.’

Iemand zegt: ‘O, was jij dat die zo lag te snurken.’

En Kale Kees zegt: ‘Het stinkt hier naar dooie ratten.’

‘Je ruikt je eigen.’

‘Hou je muil dicht, die bek van jou trekt vliegen aan.’

De jongen is blij als hij weer op straat staat. Bovendien schijnt de zon. Hij loopt naar het station, kijkt om zich heen, gaat de hal binnen, kijkt nog eens, maakt dan de bagagekluis open waarin hij zijn tas bewaart. Hij haalt een beduimelde envelop te voorschijn en neemt er driehonderd gulden uit. Er blijven nog vijf briefjes van honderd over. Hij is tevreden met zichzelf.

Hij gaat een broodje eten met koffie en een glas melk erbij. Hij zal de krant lezen en zich niet de zaak uit laten kijken. En dan zal hij op zoek gaan naar Sebastiaan, om hem uit te nodigen in de buik van de Moammar Khadafi. De gedachte dat hij op bekend terrein zal zijn, vervult hem met groot vertrouwen. Hij loopt met lichte stappen, een hupje in elke pas.

‘Was je verliefd op haar?’

‘Op wie?’

‘Op wie.’

‘Ja, op wie?’

‘Op Lisa.’

‘Wat?!’

‘Ik vraag of je verliefd was op Lisa.’

De jongen en de man zitten op een stapel vochtig hout, aan de kade, niet ver van het station. De wind zet witte koppen op het water, maar zij bevinden zich in de luwte van een loods, zodat het lijkt alsof ze binnen zitten, en de wind buiten is. Vanaf hun plek op het gestapelde hout kunnen ze net het reusachtige cruiseschip zien dat nog steeds ligt aangemeerd bij de passagiersterminal.

‘De kippen zijn zeker verdwaald,’ had Sebastiaan gezegd.

‘Nu ze uit het varend paradijs zijn ontsnapt, willen ze niet meer terug,’ had Talm geantwoord. ‘De verlokkingen van het kwaad.’

‘Het Griekse woord dat in de bijbel is vertaald met zonde,’ zei Sebastiaan, ‘luidt hamartia. Hamartia betekent: het doel missen. De Grieken gebruikten het voor een boogschutter die mis schoot. Hamartia. Zonde is dus niets anders dan: verkeerd mikken. Stel je voor dat een boogschutter mis schiet, en dat hij de oorzaak buiten zichzelf legt: dan wordt het nooit wat met hem, dan wordt het van kwaad tot erger. We mogen het kwaad dus niet buiten onszelf leggen. Wij mensen zijn van goede wil: de baby in de wieg. Niks erfzonde! Een baby streeft naar harmonie, wat een ander woord is voor het goede. Op tijd de tiet en poepen als het poepen moet. Volmaakt natuurlijk evenwicht. Maar gaandeweg wordt het opgroeiende kind in de war gebracht. Wat is harmonie, wat is het goede? Ons vermogen om daarover na te denken maakt dat we in de war raken. En dan gaat het mis. We schieten, maar missen doel – hamartia! Zo wordt het kwaad geboren. Niet buiten ons, maar in ons. We doen ons best. We falen. We raken gefrustreerd. We leggen de oorzaak buiten onszelf. Het is de ander! Het is de duivel! Het is de wil van God! Maar al die tijd zijn we het zelf: we schieten mis, maar we weten niet wat we verkeerd doen. Het enige dat we weten is dát we iets verkeerd doen, dat we mis schieten. We raken verder en verder verwijderd van de harmonie, het goede.’

En toen, zonder overgang of aanleiding: ‘Was je verliefd op haar?’

Angst en woede – een bal gestikt uit twee kleuren leer.

Heeft Sir Sebastiaan al die tijd geweten wie hij was? En wat weet hij dan nog meer? Waarom heeft hij zo lang gezwegen? En wat heeft hem doen besluiten om juist nu dat zwijgen te doorbreken?

De jongen probeert wanhopig om enige lijn aan te brengen in zijn gedachten, maar hij wordt overspoeld door vragen – alsof hij over een brug heeft gelopen en iemand plotseling onder zijn voeten een luik heeft opengetrokken: de koude, duistere stroom van de rivier die hem meesleurt. Hoe kon hij? Wat wil hij? Wie is hij, deze heer van stand, vermomd als een zwerver, deze onberekenbare gek, kenner van Shakespeare en Yeats?

Hij kijkt naar hem, maar de man staart over het water, alsof hij niets heeft gezegd. Hij besluit om voorlopig maar geen antwoord te geven. Hij zou trouwens niet weten wat hij zou moeten zeggen – behalve ‘ja’.

Heeft Sebastiaan al die tijd geweten waarvoor hij werkelijk is gekomen? Het is mogelijk.

Ze kijken naar de scheepvaart. Hij zal uiteindelijk toch iets moeten zeggen. Maar wat?

Verliefd. Hij concentreert zich op het woord ‘verliefd’. Het is een veel te zwak woord voor wat hij voelde in die tijd. Hij zegt: ‘Koolzuurbelletjes in je bloed. Sang champagnoise.’

De man draait hem zijn gezicht toe, maar de jongen durft niet te kijken. Hij zegt: ‘De metamorfose van het hart, een rups die vlinder wordt, een larve mug.’

‘Ja dus,’ zegt de man. En dan, geïrriteerd: ‘Waarom kun je niet gewoon zeggen waar het op staat? Een simpele vraag simpel beantwoorden!’

De jongen voelt zich terechtgewezen, te kort gedaan. Opnieuw laait de woede in hem op. Hij kijkt uit over het water. Binnenschepen komen voorbij. Een meeuw dobbert tussen het afval, pikt aan een plastic zak.

‘Talm!’ zegt Sebastiaan. ‘Dacht je dat ik zo’n naam vergeten zou?’

‘Ik wist niet…’ zegt Talm. ‘Ik dacht… Het is niet mijn echte naam’

‘Jaja.’

Hij is nog altijd ongeduldig, geïrriteerd. De jongen wil opstaan en weglopen en nooit meer terugkomen. Laat maar zitten. Ik wil het al niet meer weten. Maar hij zegt: ‘Ze heeft me je ooit aangewezen, op straat, je stond bij een bushalte, je las een boek in bruin kaftpapier. Ik ben bij jullie aan de deur geweest, destijds. Waarom deden jullie niet open? Jullie waren er wel, jullie hebben me gezien, ik zag de gordijnen bewegen! Waarom deden jullie niet open?! Jullie hadden me toch op z’n minst kunnen vertellen wat er was gebeurd? Nu hoorde ik alleen wat via-via, de rest moest ik erbij verzinnen. Weet je welke gruwelijke fantasieën er op zo’n moment in je hoofd opkomen, zonder dat je het wilt, zonder dat je er iets aan kunt doen?’

‘Of ik dat weet?!’ onderbreekt Sebastiaan hem. ‘Of ik dat weet?’

Op de wind het gejoel van kinderen, het krijsen van een meeuw.

‘Toen zag ik je op tv, die documentaire waar Kale Kees ook in zat. Ik herkende je meteen. Ik dacht: ik zoek hem op, ik ga het alsnog vragen. Wat er gebeurd is. En…’

‘Hij zag me op tv.’

‘Laat maar,’ zegt de jongen.

‘Niks laat maar!’ schreeuwt de man. ‘To be or not to be, that is the question.’

En hij springt overeind en buigt zich naar de jongen over, zodat deze zijn speeksel op het gezicht voelt als hij verdergaat: ‘Whether ’tis nobler in the mind to suffer the slings and arrows of outrageous fortune, or to take arms against a sea of troubles, and by opposing end them? To die; to sleep; no more!’

Dan slaat hij de jongen met vlakke hand in het gezicht. ‘Gebarentaal voor blinden.’

Zo is dan eindelijk hun gesprek begonnen.

‘Ja! Ja! Ja! Ik was verliefd op haar! En meer dan dat, veel meer!’

Hoe was het begonnen? Vreemde, ondoorgrondelijke wegen van de liefde: het was begonnen met een ander.

‘Het begon niet eens met haar! Het begon met iemand anders.’ Hij spuugt de woorden uit, zoals de man hem zojuist in het gezicht heeft gespuugd. Sebastiaan is weer gaan zitten, kijkt weer uit over het water. De meeuw is verdwenen.

‘Ik was op vakantie, in Denemarken, op een camping. Werd er verliefd op een Duits meisje. Het meisje werd niet verliefd op mij. Toen ik terugkwam en weer naar school ging, zag ik Lisa. Ik moet haar eerder hebben gezien, maar toen is ze me niet opgevallen. Ze leek op dat Duitse meisje. Zo is het begonnen.’

Hij herinnert zich hoe hij naar haar uitkeek, in de hal, op de gangen, in de kantine, op de trappen. De eerste keer dat hij haar stem hoorde. Ze zei iets tegen een vriendin. Ze zei: ‘Ja, dat zal best. Dat zeiden ze vorige week ook.’ Hij weet het nog precies. En ook dat hij teleurgesteld was: haar stem was scherper dan hij had gedacht, ze praatte platter. De teleurstelling sleet, de verliefdheid bleef. Hij deed er niets mee – hij had geen idee wat hij zou kúnnen doen. Hij kon haar toch moeilijk zomaar aanspreken, in de gang, in de kantine – ‘Hallo, ik ben Talm, en wie ben jij?’ Hij hoorde haar stem vaker, zorgde dat hij bij haar in de buurt stond, in de pauzes, na school. Hij ontdekte dat hij haar op donderdagmiddag naar huis kon zien lopen, fiets aan de hand, vriendin in de buurt. Hij stond voor het raam op de eerste verdieping bij scheikunde. En keek.

Op een dag had ze opeens omhooggekeken, recht in zijn gezicht. Hij was te verbouwereerd geweest om te reageren. Ze had heel even haar ogen samengeknepen als om hem beter te kunnen zien, toen keek ze weer voor zich uit – en glimlachte. Hij wist het zeker, hij had het goed gezien!

Dat gaf hem de moed om haar aan te spreken. Twee weken later. Hij stelde zich voor met zijn echte naam, een naam die niemand op school gebruikte. Zij alleen zou hem voortaan zo noemen.

Hij zegt: ‘Er waren dagen dat ze onbereikbaar was, onbenaderbaar. En er waren dagen dat ze zich opende – ik kon het van een afstand al zien. Ik zag haar in de fietsenstalling, ze stond te morrelen aan haar slot. Ik zette mijn fiets in het rek, vlak bij de hare. Ze keek op. Ze lachte niet, zei niets, maar ik zag het meteen: ze wees me niet af, sloot me niet buiten. Ik zei: Gaat het? En zij zei: Nee. Ik liep naar haar toe, en ze deed een stap naar achteren om me bij haar fiets te laten. Ik maakte het slot open. Het moet juist dicht, zei ze. Ik maakte het slot dicht. Ze vroeg hoe ik heette.’

De jongen kijkt even opzij, maar de man blijft onverstoorbaar voor zich uit kijken.

Talm vervolgt: ‘In de pauze zag ik haar weer, in de kantine. Ik stond halfverscholen achter een pilaar, tussen een stel klasgenoten. Haar ogen zochten de ruimte af. Ze keek naar de mensen die uit de hal de kantine binnenstroomden. De vriendin met wie ze altijd opliep op donderdagmiddag kwam bij haar staan. Ze praatten wat. Haar ogen bleven zoeken. Ik ging wat meer in het zicht staan. Toen ze me zag, lachte ze. Ik voelde het in mijn buik.’

‘Ze heeft het nooit over je gehad,’ onderbreekt de man hem.

Hij is een stripfiguur die een ravijn in rent. Hij hangt in de lucht, zijn benen maaien machteloos in het rond, hij stort nog niet neer, hij stort nog niet neer – totdat hij naar beneden kijkt. Dan wel.

Wat wil de man met deze woorden bereiken? Wat hoopt hij dat de jongen zal denken? Hij heeft het op een vlakke toon gezegd, zoals mensen zeggen dat het goed met ze gaat terwijl dat niet zo is. Hoe gaat het met je? Met slechte mensen gaat het altijd goed. Ze heeft het nooit over je gehad.

O.

‘Hoe wist je dan dat ik Talm heette?’

‘Dat heb je me zelf verteld. Aan de telefoon. Je belde. Lisa was er niet. Ik vroeg of ik moest zeggen dat je gebeld had. Je zei ja. Ik zei: misschien is het wel handig als ik een naam kan noemen. O ja, zei je. Sorry. Je hakkelde wat. Je was nerveus. Talm, zei je. Of nee, en toen hakkelde je weer wat, en gaf me een andere naam, die ik prompt weer vergat. Talm was gemakkelijker te onthouden.’

‘Dat herinner ik me niet,’ zegt de jongen.

‘En dat van die gordijnen,’ zegt Sebastiaan, ‘en dat er niet werd opengedaan, daar weet ik niets van.’

‘Ik was nog vergeten te zeggen dat ik van je hou.’

Dat schreef Lisa op de ansichtkaart die ze hem stuurde uit Bretagne. Ze was er op vakantie met haar ouders. Op de ansicht stond een visser met een pet op het hoofd, een pijp in de mond. De jongen telde de dagen tot ze terug zou komen, en probeerde niet te denken aan Alain-Philippe-Gérard-Pascal-Michel. En nog minder aan wat ze hem verteld had, vlak voor haar vertrek. Het kaartje hielp – een beetje.

Zou ze hem bellen?

Moest hij haar bellen?

En wanneer dan?

Gelijk al de dag dat ze aankwam?

Nee, hij wachtte een dag, en belde. Niemand nam op. Hij wachtte nog een dag. Belde opnieuw. Weer nam niemand op. ’s Avonds fietste hij door de straat waar ze woonde, er brandde geen licht in het huis. Hij wist niet wat voor auto haar ouders hadden, maar toch zocht hij de straten in de buurt af. Er waren geen auto’s die aanleiding gaven om te denken dat het hun auto zou zijn, al had hij tegelijkertijd geen idee welke aanwijzingen hij daarvoor had moeten vinden.

De volgende dag kwam hij terug. Er was niets veranderd. Hij moest zich hebben vergist, ze bleef nog een week langer weg. Toen hij terugkwam, precies een week na de dag waarop hij haar had verwacht, was er iets veranderd aan het huis. De gordijnen waren dicht! Ze was dus terug! Het was nog slechts een kwestie van uren!

Hij ging naar huis. Wachtte. Hij liep door de stad, een halfuur, een uur, drie uur, keerde terug. Was er voor hem gebeld? Nee, er was niet gebeld. Weten jullie het zeker? Ze wisten het zeker, zeiden zijn ouders.

Wachten. Opbellen. Geen antwoord. Op de fiets springen. Naar haar huis rijden. Aanbellen. Niets.

Wat was er in godsnaam aan de hand?

De volgende dag zag hij iemand uit het portiek komen, een jonge vrouw met een kind op de arm. Hij sprak haar aan, vroeg haar of ze die mensen kende van éénhoog, en of die al terug waren van vakantie.

Ze was argwanend. ‘Ja, ze zijn terug,’ zei ze. ‘Hoezo?’

‘Nee niks,’ zei hij. ‘Zomaar. Ik bedoel: ik ken dat meisje, en nu…’

‘Dat meisje heb ik nog niet gezien,’ zei de vrouw. Het kind begon onrustig te worden. Ze draaide zich om en liep door zonder verder nog iets te zeggen. Hij belde nogmaals aan. Niemand deed open. Toen hij naar de overkant van de straat liep en nog eens omhoogkeek, meende hij dat hij het gordijn zag bewegen – maar zeker weten deed hij het niet.

Hij draaide plaatjes op zijn kamer. Hij haalde de ansichtkaart te voorschijn en staarde naar de letters die zij had geschreven, naar de inkt die uit haar pen was gevloeid, de postzegel waaraan zij had gelikt, de foto die zij had uitgezocht – voor hem. Omdat ze van hem hield, schreef ze. Dat was ze nog vergeten te zeggen.

Wat betekende dat?

Sebastiaan zegt: ‘Ik moet iets drinken.’

‘Ik heb geld,’ zegt de jongen.

‘Natuurlijk.’

Ze staan op en keren het water de rug toe. De wind legt hun een langdurig zwijgen op.

Doris

Ze zitten in een café met Perzische tapijtjes op de tafels en gewolkte vitrage voor de ramen. De jongen roert met een lepeltje zijn koffie om. En om en om en om. De man drinkt wodka en bier. De radio meldt files.

‘In Nigeria heb ik een tijd in een provinciestadje gewoond. Daar had je elke vrijdagmiddag één file: naar de hoerenbuurt.’

De jongen neemt een slok van zijn koffie. Hij zet het kopje terug op het schoteltje, schuift het schoteltje van zich af. De koffie is koud geworden.

De man zegt: ‘Je had daar een hele cultuur van hoerenverhalen. Over een hoer die zulke grote borsten had dat mannen naar haar toe gingen om zelfmoord te plegen. En over twee hoeren die een kamer deelden en hun klanten zo gek maakten van opwinding dat die mannen nog dagenlang met een stijve rondliepen, zonder dat ze daar iets tegen konden doen. Er waren ook verhalen over Mother of Pearl. Dat ze mannen in slaap kon zingen en ze kon laten dromen dat ze met haar de nacht van hun leven hadden. Als ze wakker werden, betaalden ze haar grif het dubbele tarief.’

De jongen denkt: ik wil je verhalen niet meer horen. Maar hij zegt: ‘Ik was in Parijs, op weg naar huis, mijn geld was bijna op. Een meisje sprak me aan op straat, in een vreemde mengeling van Frans en Duits. Ze zei: Ik kom bij je slapen, voor honderd francs. Ik zei: Zoveel geld heb ik niet meer. Hoeveel ik dan had, vroeg ze. Ik had nog achtenveertig francs. Dat is goed, zei ze. We gingen naar mijn hotel. Mijn kamer had ik vooruit moeten betalen, en een treinkaartje had ik ook al. Ik zei: Maar dan heb ik morgenochtend geen geld meer voor een kop koffie. Daar werd ze boos om, dat ik koffie belangrijker vond dan een nacht met haar. Ik wilde het goedmaken. In mijn tas bewaarde ik een houten doosje met een zilveren armband erin. Had ik in Bretagne op het strand gekocht van zo’n Afrikaanse neger, met een wollen trui en een muts op zijn hoofd, terwijl het dertig graden was. Die armband kocht ik voor Lisa, voor als ik haar zou vinden, of als ze terug zou komen. Ik gaf de armband aan het meisje, dat Sonja heette. Ze kwam uit Polen.’

De barvrouw komt met verse koffie, ziet dat de jongen zijn kopje niet heeft leeggedronken.

‘Wat is er mis met mijn koffie?’

‘Niks mevrouw, ik heb hem koud laten worden.’

Als ze hem nieuwe koffie heeft gebracht, en hij zijn lippen heeft gebrand, zegt hij: ‘Ze deed al haar kleren uit en schoof toen de armband om. Ze had een treurig lichaam, maar de armband stond haar goed.’

‘Heb je met haar geslapen?’ vraagt de man.

‘De volgende ochtend,’ zegt de jongen, ‘heb ik de trein naar huis genomen. Ik wist zeker dat ik Lisa nooit meer zou terugzien.’

Hij was op reis gegaan nadat hij de weduwe Koning had gesproken.

Toen hij de brede laan in fietste waar de weduwe woonde, dacht hij: de bomen zijn in de rouw. De platanen begonnen hun eerste bladeren te verliezen – het was pas augustus. Hij nam de trap met drie treden tegelijk. De vrouw moest hem hebben zien komen, want ze opende de voordeur nog voordat hij kon aanbellen. Hij zag de kat eerder dan de vrouw. Het dier stak zijn kop om de hoek, terwijl de weduwe Koning nog aan het kettinkje stond te morrelen waarmee de deur was beveiligd. De kat miauwde geluidloos, alsof hij zijn stem kwijt was. Toen ging de deur verder open.

De weduwe was een enorme vrouw. Hij gaf haar een hand, en zij pakte die zo stevig beet dat het hem de grootste moeite kostte om zijn gezicht in de plooi te houden.

‘Doris,’ zei ze met een diepe rauwe stem.

‘Talm,’ zei hij.

Hij vroeg zich af waarom hij alles had verwacht, maar niet dit – niet deze mannelijke vrouw die hem deed denken aan lange doorrookte nachten, met zware shag en whisky zonder ijs. Maar hij kreeg de tijd niet om zijn gedachtegang af te maken, want ze nam zijn jas aan, nodigde hem binnen, liet hem voorgaan naar de kamer, die hem zo vertrouwd was dat hij zich schaamde; hij voelde zich met terugwerkende kracht een indringer.

Moest hij haar niet eerst zijn excuses aanbieden?

Maar dat was een idiote gedachte. Hij kon haar toch moeilijk vertellen dat hij hier, met Lisa, op haar bank…

‘Ga zitten,’ zei de weduwe.

Hij koos voor een stoel. De kat sprong onmiddellijk op zijn schoot. Ook daarvoor geneerde hij zich. Maar de weduwe zei: ‘Hij kent je nog. Ben je vaker met Lisa mee geweest?’

En hij: ‘Ja, een paar keer.’

En zij: ‘Ze heeft me vaak over je verteld.’

‘Wat is er in godsnaam gebeurd?’

‘Ik weet het niet, Talm. Ik weet het ook niet. Niemand weet het.’

Toen zijn telefoontjes onbeantwoord bleven, toen niemand hem opendeed, toen zijn wanhoop zo groot werd dat hij de deur niet meer uit durfde, omdat hij bang was dat hij midden op straat in stukken zou breken, maar ook: bang dat zij zou bellen terwijl hij weg was, toen had hij het nummer van de weduwe Koning opgezocht in het telefoonboek. En hij had haar gebeld en gezegd: ‘Ik ben een vriend van Lisa. Ik… zij… ik begrijp niet waar ze is. Wat er aan de hand is. Uw kat. Ze heeft uw kat verzorgd. Ik ben weleens mee geweest. Vandaar. En nu dacht ik. Ik vroeg me af of u…’

En de weduwe had gezegd: ‘Ik ben bang dat ik niet veel meer weet dan jij. Maar waarom kom je niet langs?’

Hij had gedacht dat de lijn slecht was.

‘Ik kom,’ zei hij.

Hij was op de fiets gesprongen, en hij had aan helemaal niets gedacht en aan alles tegelijk.

De weduwe zei: ‘Heb je haar ouders gesproken?’

‘Nee,’ zei hij. ‘Dat is het ’m juist. Ze nemen de telefoon niet op. Ze doen de deur niet open. Ze…’

‘Talm,’ onderbrak de weduwe hem. ‘Wat vreemd, Lisa noemt je nooit zo.’

‘Nee,’ zei hij, van zijn stuk gebracht. ‘Nee.’

‘Ze ging ’s ochtends naar het strand,’ zei de weduwe. ‘Alleen. Eind van de middag zou ze haar ouders treffen op een terrasje in het dorp, waar ze wel vaker zaten. Ze was er niet. Haar ouders dachten dat ze zeker iemand was tegengekomen die ze kende, dat ze de tijd was vergeten, of in slaap was gevallen. Ze begonnen zich pas zorgen te maken toen ze ook voor het avondeten niet kwam opdagen. Ze informeerden bij andere campinggasten die die dag naar het strand waren geweest. Niemand had haar gezien. Maar misschien had Lisa op het kleine strandje gelegen, achter de rotsen, dat deed ze wel vaker, zei iemand. Ze waren naar zee gegaan. Het was hoogwater. Het kleine strandje was al ondergelopen. Van Lisa geen spoor. Ook niet van haar spullen. Ze gingen terug naar de camping. Schakelden vrienden in, en de campingbaas. Ze gingen naar het dorp, zochten in cafés, restaurants, dancings. Ze belden naar andere dorpen, andere cafés. Ze gingen naar de politie. Die meldt zich vannacht wel weer, zeiden ze daar. Dat gebeurde zo vaak met kinderen van die leeftijd. Je kunt het je helemaal voorstellen: Sophie en Sebastiaan, totaal in paniek, en die agenten maar onverschillig kijken.’

Ze bleef een tijdje stil. De jongen streelde de kat op zijn schoot en staarde naar de vloer.

De weduwe zei: ‘Ze is dus niet gekomen. Die nacht niet, en de volgende dag niet, en de dag daarop niet. Het is niets voor Lisa…’

Ze keek naar hem, hij keek naar haar, en snel weer naar de vloer.

Hij zei: ‘Ze heeft me een kaartje gestuurd.’

‘Ik heb een brief. Die moet je maar lezen. Lisa en ik… Ik denk dat ik voor haar…’

Verder kwam ze niet.

De jongen dacht: ik moet iets doen!

Hij zei: ‘Ik moet ernaartoe. Ik moet haar zoeken.’

Hij kwam met een ruk overeind. De kat viel van zijn schoot. Hij merkte het niet. Hij liep naar het raam. Draaide zich om.

‘Wat staat er in die brief?’

De weduwe wees naar een tafeltje in de hoek van de kamer. Haar ogen waren nat, haar wangen, haar handen. Ze huilde zonder geluid. Op het tafeltje lag een envelop. De jongen herkende het handschrift, de postzegels, het poststempel. Er zaten twee dunne, dichtbeschreven velletjes papier in. Zijn handen trilden. Hij liep terug naar het raam en ging in de vensterbank zitten, op de plek waar Lisa had gezeten nadat ze…

‘Lieve Doris,’ las hij.

‘Dat je iets beloofd is,’ zegt Sebastiaan, ‘en dat je jarenlang tegen beter weten in blijft wachten op de inlossing van die belofte. Dat vond ik wel mooi gezegd van je.’

‘Wat?’ zegt de jongen.

‘Je kunt de dingen soms mooi zeggen, dat moet ik je nageven.’

En dan: ‘Waarom heb je in godsnaam zo lang gewacht?’

‘Dat kan ik ook aan jou vragen: als je al die tijd geweten hebt wie ik ben…’

‘Jíj komt mij opzoeken, jíj wilt iets van me weten. Ik heb alle tijd.’

‘Toch ben jij er nu over begonnen. En trouwens, ik had het je deze week willen vragen. Dinsdag, om precies te zijn. Ik wilde je meenemen naar de woonboot van een oude vriend van me. Zodat we rustig konden praten.’

‘De woonboot van een oude vriend?’

‘Ja.’

‘Ik weet niks, Talm. Ik weet net zo weinig als jij en ieder ander. Ze is verdwenen. Punt.’

Talm zegt: ‘Ik wil er niet over praten. Niet nu.’

‘Hij wil er niet over praten. Niet nu.’

Het sarcasme, de bitterheid. Waar komen die opeens vandaan? Daagt hij hem uit? Is het bluf?

‘Waarom ben je er vanochtend dan over begonnen,’ vraagt de jongen, ‘als je toch alle tijd hebt?’

Maar de man bestelt nog een glas bier en twee glazen wodka. Als de bestelling is gebracht, schuift hij het ene glas wodka door naar de jongen en zegt: ‘Drink. Vergeet.’

Als Talm gedronken heeft, vraagt Sebastiaan: ‘En die vriend van je met die boot, heeft die wel genoeg drank aan boord?’

Hij had de brief nooit moeten lezen.

De woorden waren niet voor hem bestemd geweest. Ze waren geschreven door een andere Lisa, een Lisa die hij niet kende, die zomaar kon verdwijnen tijdens een vakantie in Bretagne. Er stond zoveel in waar hij niets van wist. Onbelangrijke dingen, dingen van alledag, maar dat was het ’m juist – hij kende die Lisa-van-alledag niet. En als hij die niet kende, wie kende hij dan eigenlijk wel?

‘Bent u familie van haar?’ had hij gevraagd toen hij de brief uit had.

Ze huilde niet meer, had de tranen van haar gezicht gewist met een zakdoek.

‘Zeg maar ‘je’, zeg maar Doris,’ zei ze. ‘Een vriendin van de familie, maar de laatste jaren vooral een vriendin van haar. Ik heb twee zoons die allang het huis uit zijn. Lisa is een beetje de dochter die ik nooit heb gehad.’

‘Is ze weggelopen, denkt u?’

‘Ik weet het niet. Dan zou ze mij toch wel… en haar moeder! Ze zou haar moeder toch niet zo in het onzekere laten? Maar ik weet het niet. Er was iets dat haar dwarszat, de laatste tijd. Wat ze ook schrijft in die brief.’

Hij stond nog steeds met de twee dunne velletjes papier in zijn hand. Hij stopte ze terug in de envelop, legde die weer op het tafeltje.

‘Ik geloof niet dat ik begrijp waar ze op doelt,’ zei hij voorzichtig. De waarheid was dat hij wilde weten of zíj wist waar Lisa op doelde. Hij zei: ‘Of denkt u dat ze doelt op dat schandaal met haar vader?’

‘Nee, dat is het niet. Er was nog iets anders.’

‘Had ze ruzie met d’r vader?’

‘Hebben niet alle meisjes van die leeftijd ruzie met hun vader? Zeker als ze verliefd zijn?’

Hij had met haar te doen – ondanks de storm van emoties die in hem woedde, was er in zijn hart nog plek voor mededogen. De vrouw had gedacht dat ze Lisa’s vertrouweling was. Dat Lisa voor haar geen geheimen had, geen geheimen hóéfde te hebben. Ze had meer verloren dan de dochter die ze nooit had gehad: haar was de illusie van onmisbaarheid ontnomen.

Maar zo scherp als zijn intuïtie was over de vrouw, zo blind was hij voor zijn eigen zelfbedrog. Hij zei: ‘Ik moet ernaartoe. Naar Bretagne. Ik moet haar zoeken.’

‘Er is naar haar gezocht,’ zei de vrouw. ‘Er wordt nog steeds gezocht. Ik denk niet dat het veel zin heeft, Talm.’

‘Is er…’ zei hij. ‘Zijn er aanwijzingen dat ze… voor een misdrijf?’

‘Nee. Maar de politie sluit inmiddels niets meer uit.’

‘Kan het zijn dat ze zelf…?’

De kat rolt zich op zijn rug in de zon.

‘Het is net als met een bloedkorst op de knie van een klein kind,’ zegt Sebastiaan. ‘Dat het kind er maar niet af kan blijven met zijn kleine vingertjes.’ De traagheid waarmee hij spreekt en het gebrek aan intonatie verraden dat de wodka zijn werk heeft gedaan. Plaatselijk verdoofd.

Talm kijkt naar hem, naar het trillen van zijn handen, het trekken van zijn mondhoeken. Tragische, treurige man. Reddeloze man. Afgeschreven man.

Sebastiaan zegt: ‘Blijf ervan af!’ Het klinkt als: bluffufannaf.

Hij zegt: ‘Niet aanzitten!’ (Niet aansjittuh.)

Hij zegt: ‘Zo! Daar hebben we Talm. Helemaal met de trein naar hier gekomen. En nu weet ie niet wat ie moet vragen.’ (Fjaguh.)

Talm zegt: ‘Laten we hier weggaan.’ En als de man niet reageert: ‘Ik ga weg. Ik reken wel af, maar de rest zul je zelf moeten betalen.’

‘Sjelf moeten betalen.’

De jongen voelt de aandrang om hem in het gezicht te slaan. Dat heeft hij tenslotte nog tegoed. Maar hij staat op, loopt naar de bar en betaalt. Bij de deur draait hij zich nog een keer om: ‘Dinsdag.’

‘Dinsjdag.’

Hij steekt zijn hand op en stapt de winterkou in.

De eerste dagen zag hij haar overal. In een trein die de andere kant op ging dan de zijne. Op een perron in Parijs. Op het strand van Bretagne. Dobberend op een luchtbed in zee. Na een paar dagen was dat over.

Hij kocht de armband, tegen beter weten in. Hij sprak met de campingbaas. Hij hoorde een jongen uit die achter de bar stond in een café. Hij praatte met een vrouw bij de bakker. Iedereen kende het verhaal. La belle Hollandaise. La fille disparue. Maar niemand had ook maar het kleinste beetje bruikbare informatie. De weduwe Koning had gelijk: het had geen zin.

Maar daar ging het niet om.

Hij liep met blote voeten langs de vloedlijn, klom met blote voeten over de rotsen, zat met blote voeten op een terras – hij wilde de grond voelen die haar gedragen had. Hij stond vroeg op om de zon te zien opkomen, hij ging ’s avonds naar het strand en keek naar de zonsondergang. Hij beklom een kale heuvel en wachtte tot de maan opkwam. Hij probeerde te voorspellen waar hij de volgende dag zou opkomen. Hij had het mis.

Er waren dagen dat het hem nauwelijks moeite kostte om te accepteren dat ze voorgoed uit zijn leven was verdwenen. Dat het iets onvermijdelijks had, alsof een eerste liefde altijd zo moest eindigen: plotseling, onverklaarbaar, met een hevige knal. En er waren dagen dat hij dacht: met dit verlies kan ik niet leven. Ik loop de zee in, ik laat me wegvoeren door de golven, ik verdwijn. Dat is de enige manier om haar terug te vinden.

Er waren dagen dat hij zeker wist dat ze allang weer thuis was. Er waren dagen dat hij dacht: ik moet naar de politie gaan, vertellen wat ik weet. Maar hij kon niet bedenken hoe dat iets aan de situatie zou kunnen veranderen. En bovendien, waarom zouden ze hem geloven?

In Parijs was Poolse Sonja ’s nachts boven op hem gekropen en hij had haar laten begaan. Vroeg in de ochtend werd hij wakker van het verkeer. Hij vertrok zonder afscheid te nemen.

Hij nam de armband mee.

Helemaal geen goed begin

Op een brug die glad is van opgevroren waterdamp snuift de man de lucht op, als een hond die gevaar ruikt. De jongen loopt voorop, aan elke hand een plastic tas, waaruit zo nu en dan zacht flesgerinkel klinkt. De man volgt. Het heeft iets plechtigs zoals ze voortgaan langs de kade, iets van een ritueel uit andere tijden: de beul die de terdoodveroordeelde meevoert naar de plaats van de terechtstelling, de missionaris die een bekeerling voorgaat in gebed.

Heer, in Uw handen leggen wij ons lot. Wees genadig, maar doe met ons wat goed is in Uw ogen.

‘Moammar Khadafi?’ vraagt de man als ze bij de boot zijn aangekomen.

‘De vorige eigenaar was een middelmatig kunstenaar. Middelmatige kunstenaars zijn verzot op revolutionaire leiders.’

De sleutel ligt onder de bloempot, zoals Budiman had beloofd. De buik van de boot komt de jongen opeens veel kleiner voor dan bij zijn vorige bezoeken. De hele ochtend heeft hij Sebastiaan op veilige afstand gehouden, maar nu lukt dat niet meer. Hij voelt hoe zijn maag samentrekt.

Ze doen hun jassen uit. De jongen doet de kachel aan, zet water op voor koffie. Sebastiaan bekijkt de foto’s aan de wanden. De jongen zegt: ‘Budiman heeft jarenlang op straat geleefd.’ Small talk – taal van de angstigen.

‘Budiman?’

‘Die vriend van me. De huidige eigenaar.’

‘Is dat die met dat lange haar?’

‘Ja, en ook die met het korte haar. Die Indonesiër.’

‘En nu heb jij hem van zijn schip gejaagd, de straat weer op, om mij te kunnen verhoren. Fijne vriend ben jij.’

Het ontgaat Talm niet dat de toon, ondanks de scherpte van de woorden, vriendelijk is. Er klinkt dit keer geen bitterheid of ingehouden woede in door. Hij had half verwacht dat Sir Sebastiaan vanochtend onvindbaar zou zijn. Wat had hij er immers voor belang bij om met hem mee te gaan? Maar Sebastiaan was zelf naar hem toe gekomen. Had hem vriendelijk op de schouder geslagen en gezegd: ‘Wij hebben een afspraak vandaag.’

Talm zegt, met eenzelfde vriendelijkheid, al kost het hem moeite: ‘Je hoeft geen medelijden te hebben met Budiman. Hij zit lekker thuis bij moeder de vrouw. Deze boot is zijn toevluchtsoord voor als de huwelijksbanden te veel knellen.’

‘Aha, een liefdesnestje.’

‘Nou… Dat lijkt me nou ook weer niet, met al die familiefoto’s aan de muur.’

Maar het woord blijft nog lang in zijn hoofd nazoemen: ‘liefdesnestje.’ Een vlieg die zich niet laat verjagen.

De eerste vraag. Hij heeft wekenlang de tijd gehad om na te denken over de eerste vraag, maar nu het moment eindelijk daar is om hem te stellen, weet hij nog steeds niet welke het zou moeten zijn.

Hij zegt: ‘Lisa vertelde me ooit…’

Maar Sebastiaan zegt: ‘Die Budiman heeft geluk gehad. Het gebeurt niet vaak dat iemand uit de goot weet terug te keren naar het andere leven.’

‘De meesten zouden dat niet eens willen,’ antwoordt Talm, meer uit ergernis omdat de man hem niet heeft laten uitspreken, dan omdat hij meent wat hij zegt, of er zelfs maar over heeft nagedacht.

‘Dat dacht ik al,’ zegt Sebastiaan, en zijn stem klinkt niet meer zo vriendelijk. ‘Je hebt er dus niets van begrepen.’

De jongen schenkt de koffie op.

Sebastiaan zegt: ‘Dat is nou precies het verschil: jij hebt gedaan alsof je een van ons was, maar je bent het niet. Je hebt gekeken maar niet gezien, je hebt geluisterd maar niet gehoord.’

Dit is geen goed begin, denkt Talm. Dit is helemaal geen goed begin.

‘Denk jij,’ vervolgt de man, ‘dat ook maar één van ons niet zou willen terugkeren naar dít leven?’ En nu is hij het die met een breed armgebaar wijst op alles wat hen omringt, en dat zich wellicht het best laat samenvatten als: de vrouw in het leven van Budiman.

‘Al die drank, al die pillen,’ zegt Sebastiaan, ‘het geschreeuw en het geruzie – het zijn allemaal pogingen om die innerlijke stem het zwijgen op te leggen, de stem die zegt: het leven is elders. Want het leven ís elders. Leven op straat is geen leven. Het is overleven, en dat is iets heel anders. Ik had gedacht dat je dat na al die weken wel zou hebben begrepen. Ik had gedacht dat Lisa een intelligentere jongen zou hebben uitgezocht.’

De eerste fles wodka staat op tafel. De jongen zet er een dampende kop koffie naast. Wat hij wil zeggen is dat de man zijn mond moet houden over Lisa, dat hij de laatste is om te mogen oordelen over de keuzes die zij in haar leven heeft gemaakt. Maar hij wil tegelijkertijd niets liever dan horen wat de man over haar te zeggen heeft: niet alleen over haar verdwijning, maar vooral ook over wat er daarvóór is gebeurd. En dus slikt hij zijn woede in en doet alsof de woorden van de man hem niet raken. Hij denkt: ik heb niets te verliezen. Maar hij twijfelt meteen of dat waar is.

Sebastiaan heeft zich op de bank geïnstalleerd. Talm neemt plaats in een stoel. Hij roert met een lepeltje in zijn koffie, probeert zijn gedachten te ordenen. Hij zegt: ‘Wat ik bedoel is… Jullie noemen jezelf de vrijen, of niet soms, en de anderen de onvrijen, en nu weet ik ook wel dat…’

‘Words, my young friend! Nothing but delusions.’

Waarom zou hij nog langer zijn tijd verdoen? Hij zegt: ‘Lisa heeft me verteld…’

‘Er zijn mensen die compassie met ons hebben: de zusters, de heilsoldaten, een voorbijganger soms, die een praatje maakt, die je ongevraagd een vijfguldenmunt in de hand drukt. Dat is mooi, dat is nobel, vooral omdat wijzelf niet tot compassie in staat zijn. Net zomin als tot liefde.’

‘Dat geldt misschien voor jou, maar zeker niet voor Kees en Greet.’ Weer is het vooral ergernis die hem de woorden ingeeft. En weer bijt de man zich in die woorden vast.

‘Ha! Noem jij dat liefde? Dat is geen liefde, dat is een wanhopig zoeken naar liefde!’

‘Liefde is altijd een wanhopig zoeken naar liefde – dat is op straat niet anders dan in het… normale leven.’

Hij kon zo snel geen ander woord verzinnen. Hij is bang dat Sebastiaan hem nu daarover zal gaan onderhouden: over dat ‘normale’. Maar de man is opeens stilgevallen. Hij buigt zich voorover, pakt de wodkafles, draait de dop eraf, maar bedenkt zich dan en zet de fles terug op tafel.

Nu! denkt de jongen.

Hij zegt: ‘Lisa vertelde mij ooit dat jullie…’

‘Vroeger was ik jaloers op zwervers, weet je dat? Als ik naar mijn werk ging, als ik weer eens een hele middag had zitten vergaderen, als ik in mijn eentje op mijn keurig nette niks-op-aan-te-merken bovenwoning zat, dan dacht ik: dit is toch geen leven? Waarom durf ik niet te kiezen voor de vrijheid? Ik vond mezelf een lafaard.’

De jongen drinkt van zijn koffie. Hij denkt: ik moet mezelf de tijd geven, ik moet hém de tijd geven – de hele dag ligt nog voor ons. Waarom zou ik hem opjagen, hij kan geen kant meer op.

Hij zegt: ‘In die film die over jullie is gemaakt zei iemand: er is moed voor nodig om jezelf naar de klote te drinken.’

‘Ha! Jaja! Jaja! Maar er is ook moed voor nodig om dat niet te doen. En wat is nu moediger? Het burgermansleven is vol hypocrisie – natuurlijk, dat is zo. En het hangt van de compromissen aan elkaar, vertel mij wat. Het is een oefening in automutilatie. Brengt uw hand u in verleiding? Houw hem af! Brengt uw oog u in verzoeking? Ruk het uit! Jahaaa! Ik heb voor hun tribunaal gestaan, mijn beste jongen, het tribunaal van de burgermoraal. En ik heb het hoofd gebogen! Jawel! Ik heb me in het stof geworpen, me in de modder gewenteld, enkel en alleen om hen te plezieren, of nee, niet enkel en alleen – ik deed het ook om mijzelf te plezieren, of iets in mijzelf, de burgerman in mijzelf.’

De jongen zegt: ‘Lisa vertelde me ooit dat dat hele schandaal berustte op een misverstand. Of eigenlijk: dat jij de schuld op je had genomen om die student te beschermen.’ Hij was niet van plan om dit te zeggen, maar nu hij het gezegd heeft denkt hij: het is goed. Het is goed om hem gerust te stellen.

Sebastiaan drinkt van zijn koffie, hij kijkt de jongen niet aan. Hij zegt: ‘Maar de vraag is: geloofde ze het ook?’

‘De vraagt lijkt me eerder: was het waar?’

Nu kijkt de man hem aan, of eigenlijk: kijkt door hem heen.

Hij zegt: ‘Of het waar is, doet er niets toe – helemaal niets! Als zelfs die student en ik het er niet over eens kunnen worden wat er tussen hem en mij is voorgevallen, wie wat deed en met welke intentie, wat heeft het dan voor zin om de vraag te stellen wat waar is? Ik heb Lisa mijn waarheid verteld – nee, zelfs dat niet: ik heb haar een deel van mijn waarheid verteld. En de vraag is nu: geloofde ze mij?’

‘Ik denk het wel,’ zegt Talm.

‘Hij denkt het wel.’

Ze zijn weer terug: de woede, de argwaan, het wantrouwen. Maar de jongen laat zich er niet door uit het veld slaan. Hij drinkt van zijn koffie en wacht af.

Sebastiaan: ‘Jij denkt dat er een verband bestaat tussen Lisa’s verdwijning en het schandaal waar ik kort daarvoor bij betrokken was.’

Talm zegt: ‘Nee. Maar er waren dingen die haar dwarszaten, dingen die haar pijn deden…’

‘Natuurlijk deed het haar pijn! Wat denk jij nou?!’ Hij is opgestaan en bukt zich om de wodkafles te pakken, maar weer bedenkt hij zich. Hij zegt: ‘Het was een idiote beschuldiging, en het werkelijke schandaal was dat de zaak binnen een week op straat lag, met alle smakelijke en onsmakelijke details erbij. Ik ben geflikt, zo simpel is het. Er was nog een rekening te vereffenen, iemand zag zijn kans schoon. De alma mater is een slangenkuil – altijd geweest, enzovoort. Maar wat doet dat ertoe? Feit is dat Lisa in de krant mocht lezen dat haar vader seksuele contacten had onderhouden met een student – een mannelijke student. Dat die jongen ernstig in de war was, dat die jongen verliefd op mij was, en dat ik de signalen verkeerd heb begrepen – of nee, niet verkeerd heb begrepen, maar er verkeerd mee ben omgesprongen: dat stond natuurlijk niet in de krant. Dat mocht ík haar vertellen. In de hoop dat ze mij zou geloven en niet de krant. En nu zeg jij dat ze me inderdaad heeft geloofd, of tenminste: dat denk je. Maar wie ben jij dat jij dat zou weten? Ha! Je was toch verliefd op haar? Met je champagnebloed en je rups die zich ontpopt tot een vlinder?! Mooiprater! Kitschdichter! Hij denkt wel dat ze me geloofd heeft. Maar tegelijkertijd blijft de vraag: was het waar, nietwaar? Welnu, laat mij dan de hulp inroepen van mijn geliefde Shakespeare, die geschreven heeft: Most true it is that I have looked on truth askance and strangely. En laat mij daar deze retorische vraag aan toevoegen: Haven’t we all?’

Nu pakt hij toch de wodkafles en draait de dop eraf. Hij loopt naar het aanrecht en giet de fles leeg in de gootsteen.

‘Zo! Einde eerste akte.’

Dit zei Lisa, op de kademuur, met het schoolgebouw in de rug en het donkere water aan hun voeten: ‘We hebben het hem op de man af gevraagd, mijn moeder en ik. Stel je eens voor wat het voor mijn moeder betekent. Hij is… nou ja, misschien nog net geen god voor haar, maar het scheelt niet veel. Ze aanbidt die man.’

Klonk er spot door in haar stem? Ja, hij dacht van wel. Maar het was een milde spot, een spot die geen oordeel velde, die begrip toonde. Lisa zei: ‘Het was net een verhoor, maar wat moesten we anders? We hebben hem alles gevraagd: wie die jongen was, wat die jongen deed, wat hij zélf deed, wat hij zei, waarom hij dacht dat die jongen nu met die beschuldigingen naar buiten was gekomen, hoe hij dacht dat het nu verder moest. Hij bleef heel kalm en waardig. Hij heeft alles uitgelegd.’

Ze bleef een tijdje stil. Zijn vingers streelden haar hand, die in de zijne lag. Hij probeerde zich voor te stellen hoe het zou zijn als zíjn vader zoiets zou overkomen. Zou hij hem dan samen met zijn moeder ter verantwoording roepen? Nee. Hij zou zwijgen en er het zijne van denken. Hij bewonderde Lisa om haar moed, en hij dacht: is dat het waarom ik van haar hou, omdat zij moediger is dan ik? Is zij mijn betere ik? En hij wist meteen dat hij die vraag onmogelijk kon beantwoorden. Dat het hem aan inzicht ontbrak om over hun liefde ook maar iets met enige stelligheid te beweren. Hoe kon het dat zij tegelijkertijd zoveel ouder leek dan hij, zoveel verstandiger en moediger, maar ook zoveel kwetsbaarder – zo… gekwetst? Wat was het dat hem in haar zo aantrok: haar kracht of juist haar zwakte? En wat zocht ze bij hem?

Ze zei: ‘Volgens Sebastiaan is het een misverstand, een groot en tragisch misverstand.’

En hij dacht: zoals alle liefde. Maar hij zei: ‘Het moet voor je moeder een nachtmerrie zijn.’

Het zou nog een paar weken duren voor hij zou beseffen wat een nachtmerrie het voor háár moest zijn geweest.

Dit schreef Lisa in de brief aan de weduwe Koning: ‘Ik heb altijd voor mezelf een verklaring gehad over hoe het zat tussen Sebastiaan en mijn moeder, ik heb altijd gedacht dat ik het begreep – voor zover je als meisje van negen, tien, zeventien iets kunt begrijpen van de liefde van je ouders. Maar nu ben ik tot het besef gekomen dat er met die verklaring iets ernstig mis is. Nu kijk ik naar ze als ze samen over het strand lopen, als hij haar ’s ochtends koffie brengt, als zij haar handen door zijn haar haalt, en ik weet niet wat ik zie. Alles is zoals het al die jaren is geweest, en toch is alles nu anders.’

Lisa schreef: ‘Er is de afgelopen maanden zoveel gebeurd, zoveel overhoop gehaald.’

Lisa schreef: ‘Er zijn dingen die ik je niet heb verteld, en die ik je nooit vertellen zal.’

Lisa schreef: ‘Wie ben ik? Wat wil ik? Wat heb ik gedaan?’

De man zet de lege fles op het aanrecht, draait zich om naar de jongen en zegt: ‘Ze was als een dochter voor me, maar ze was niet mijn dochter.’

De jongen hapt naar lucht, alsof hij iets terug wil schreeuwen, maar dan bedenkt hij zich. Hij ademt geruisloos uit. Zegt dan: ‘Hoe oud was Lisa toen je haar moeder leerde kennen?’

‘Acht… Acht.’

Talm wacht op wat er komen gaat, maar verder komt er niks. Sebastiaan staat met zijn rug tegen het aanrecht geleund en staart zwijgend voor zich uit.

‘Wat was ze toen voor een meisje?’

Hij probeert zich haar voor te stellen, met een staart in haar haar. Met vlechtjes. In een roze overgooier met strikken. In een maillot met een gat in de knie.

‘Ze was bijdehand. Ouwelijk. Ze kon je aankijken… alsof het goede haar even vertrouwd was als het kwade. Alsof ze de wereld doorgrondde en alles doorzag. Het was een bijzonder kind. Het was een eer om haar vader te mogen zijn. Ik voelde me bevoorrecht.’

En weer kost het Talm de grootste moeite om niet te gaan schreeuwen. Sebastiaan kijkt hem een moment vorsend aan. ‘Ken je haar moeder, Sophie?’

‘Nee.’

Weer blijft het heel lang stil.

‘Waarom ben je bij haar weggegaan, bij Sophie?’ Hij heeft tijd nodig. Niet vanwege de man, maar vanwege zichzelf, vanwege de woede.

Sebastiaan geeft geen antwoord.

‘Leek ze op haar moeder?’

‘Ja.’

‘En haar vader – ik bedoel, haar echte vader? Zag ze die nog? Ken je hem?’

‘Nee. Ik geloof dat ze die voor het laatst heeft gezien toen ze een jaar of drie, vier was. Ze had niet veel herinneringen aan die man. En naar wat ik van Sophie heb begrepen, was dat maar beter ook.’

Stilte. En in de stilte het suizen van de kachel, de geluiden van wind en water.

Talm zegt: ‘Ze heeft hier op deze stoel gezeten. En verschrikkelijk gehuild.’

Sebastiaan reageert niet. Knippert zelfs niet met zijn ogen.

‘Wat was er met haar? Wat is er gebeurd met haar?’

Stilte.

De man is niet van plan het spel met hem mee te spelen. Of misschien weet hij werkelijk niet welk spel de jongen met hem speelt. Hij zal de muur zelf moeten slechten. Met zwaar geschut.

Sebastiaan zegt: ‘Laten we een eind gaan lopen.’

En Talm denkt: Waarom niet?

Ze zijn naar buiten gegaan en hebben gelopen onder de grijze winterhemel. Ze hebben naar de watervogels gekeken en naar een vlucht ganzen hoog boven de stad. Ze hebben niet gesproken, en dat heeft hun beiden goed gedaan. De jongen denkt: misschien voelt de man zich gesterkt door de onveranderlijkheid van de wereld. Misschien denkt hij dat alles morgen nog net zo zal zijn als vandaag. Dat hij de jongen de hand zal schudden en hem nog wat wijze raad zal meegeven, over het verleden dat hij met rust moet laten, en over de toekomst die nog voor hem ligt.

Als ze de loopplank op lopen en bij de deur van de kajuit staan, draait de man zich naar het open water en roept naar de verschrikte vogels: ‘Wake up, you lazy waterfowl! Today is Judgement Day!’

En Talm denkt: ‘Morgen zal alles anders zijn.

Pretty little girl from Omagh

Op een zonnige najaarsochtend, drie maanden, drie weken en drie dagen nadat hij Lisa voor het laatst had gezien, was hij naar de hoge verkeersbrug gelopen die de noordelijke en zuidelijke oevers van de rivier met elkaar verbond. Hij had niet geaarzeld, had niemand de tijd gegeven om in te grijpen. Hij was over de reling geklommen en naar beneden gesprongen.

Hij had zijn benen beter bij elkaar moeten houden.

De pijn die hij ervoer op het moment dat hij het water raakte, bracht herinneringen boven aan een zwembad uit zijn kinderjaren, toen hij niet onder wilde doen voor grotere jongens en van de hoge duikplank was gesprongen, met doodsangst in zijn schriele lijf.

Het water is zwart. Het duurt angstig lang voordat hij weer bovenkomt. De stroom voert hem met veel grotere snelheid mee dan hij had verwacht. Maar als hij eenmaal boven is, als hij zijn longen heeft gevuld met de koele lucht die boven de rivier hangt en die naar zware metalen smaakt, dan komt er een vreemd soort welbehagen over hem, en voor een moment schijnt het hem toe dat hij zich probleemloos kan laten meevoeren tot aan de zee – langs dorpen en steden en jachthavens en veerponten, langs uiterwaarden vol koeien, langs dijken met fietsers en kades vol auto’s, onder de bruggen door, dwars door het oorverdovende ratelen van intercity’s en goederentreinen.

Maar dan is daar opeens de zwarte romp van een binnenschip!

Spattend buiswater. Het dreunen van de scheepsmotoren.

De angst die hem bij de keel grijpt, hem naar beneden dreigt te sleuren, terug het donker in. Het water dat aan zijn schoenen en zijn kleren trekt. De kou! De kou die zijn spieren verlamt, zijn longen schuurt.

Vecht niet tegen de stroom! Laat het water het werk doen!

Heel langzaam komt de rechteroever dichterbij. Het schip passeert op veilige afstand. Hij ziet de schipper in zijn stuurhut, maar de schipper ziet hem niet. Alleen een hond op de achterplecht richt even zijn kop op en kijkt hem na. Met zijn laatste krachten brengt hij zichzelf in het rustiger water tussen twee kribben, dan drijft hij langzaam naar de oever. Hij kruipt aan land. Uitgeput, verkleumd, maar opgewekt.

Terug in de buik van de Moammar Khadafi vraagt Talm: ‘Waar heb je naar haar gezocht?’

En Sebastiaan zegt: ‘In Frankrijk, in Spanje, in Portugal, in Italië en Zwitserland, Hongarije en Duitsland, Denemarken en Ierland.’

‘Ierland?’

‘Ik herinnerde me een liedje dat Lisa vroeger vaak zong: ‘Pretty little girl from Omagh’. Ik dacht: misschien is ze daar wel naartoe. Maar ik heb haar daar niet gevonden. Natuurlijk.’

‘In het begin,’ vervolgt hij, ‘belde ik elke dag met haar moeder, maar hoe langer ik onderweg was, hoe minder vaak ik belde. Tot ik op het laatst helemaal geen contact meer met haar onderhield. Ik heb gereisd totdat mijn geld op was.’

En dan zegt de jongen: ‘Hoe kon je?’

‘Hoe kon je wat?’

‘Met haar.’

‘Met haar?!’

‘Ja.’

Ze had hem een fles met doucheschuim aangereikt en een washand.

‘Kom.’

Hij had zijn spijkerbroek uitgetrokken en was bij haar gekomen, onder het stromende, dampende water, en ze had haar rug naar hem toe gekeerd en gezegd: ‘Was me. Schrob me.’

Hij liet de zachte witte crème uit de fles op zijn handpalm lopen. De gladheid van zeep en water, en de huid van een meisje van zeventien. Hij deed de washand om zijn andere hand en begon haar rug te wrijven, eerst heel voorzichtig, maar allengs met meer kracht, zodat de huid rood werd onder zijn handen. Hij hoorde haar zachtjes kreunen. Hij knielde neer, het water spatte op zijn hoofd, liep langs zijn gezicht. Met zijn vrije hand smeerde hij de zeep uit over haar kuiten, haar dijen, haar billen. Hij schrobde haar met de washand. Ze draaide zich om, en hij legde zijn hoofd tegen de donkere driehoek van nat kroeshaar, maar zij duwde hem weg en zei: ‘Wassen! Schrobben!’

Toen hij overeind kwam, stak ze haar armen in de lucht, en hij waste haar oksels, hij schrobde voorzichtig haar borsten, maar niet zo voorzichtig dat het geen schrobben meer zou zijn maar iets anders. Toen liet ze haar armen weer zakken, en hij deed meer zeep op zijn hand en waste haar handen, haar polsen, haar onderarmen, haar ellebogen, haar bovenarmen, die zacht waren en toch hard, haar schouders, haar hals, haar gezicht. En ze sloot haar ogen en trok hem tegen zich aan, en ze sloegen hun armen om elkaar heen, en ze fluisterde in zijn oor: ‘Dank je wel.’

En toen: ‘Zeg dat je me zult vergeven.’

En hij: ‘Wat?’

‘Zeg dat je me zult vergeven.’

‘Wat moet ik je vergeven?’

‘Zeg het.’

‘Hoe kan ik nou…’

‘Zeg het! Alsjeblieft, zeg het zeghetzeghet!’

Hij maakte zich van haar los, keek haar aan. Hij zag hoe het water uit haar haar drupte, over haar gezicht liep, over de rode vlekken op haar huid.

Hij zei: ‘Ik wil je alles vergeven, lieve Lisa, maar hoe kan ik je vergeven als ik niet weet wat?’

Ze hield haar lippen stijf op elkaar geklemd. Alle kleur was uit haar gezicht verdwenen. Haar onderlip trilde. Hij trok haar weer naar zich toe, en ze fluisterde: ‘Zeg het, alsjeblieft, zeg het.’ En hij antwoordde: ‘Ik vergeef je. Ik vergeef je alles. Alles, hoor je?’

Maar hij wist niet zeker of hij meende wat hij zei. En het kon niet anders of ze hoorde de twijfel in zijn stem.

Sebastiaan staat in het midden van de ruimte, naast een stoel, voor de salontafel, met zijn gezicht naar de ingelijste foto’s, zijn rug naar de jongen.

Hij beweegt niet.

Hij antwoordt niet.

De jongen wacht.

Kan een hart vallen?

Ze klemde zich aan hem vast en zei: ‘Niet boos worden.’

Ze zei: ‘Het gebeurt niet meer, nu niet meer. Mijn vader… niet mijn echte vader… die man bij de bushalte… Hij heeft me… O mijn god, o mijn god!’

Ze liet hem los, ze moest steun zoeken bij de muur om niet om te vallen, ineen te zakken. Hij keek naar haar, ze keek terug, ze sloeg haar ogen niet neer, wendde haar gezicht niet af. Het water stroomde langs haar naakte lichaam. Haar ademhaling was snel en onregelmatig, als van een opgejaagd dier. Hij legde zijn handen op haar schouders. Hij zei: ‘Voorzichtig. Wees voorzichtig met jezelf.’

  DEEL III

Tosach fregra

Ze leefden nog lang en gelukkig

Ze zegt: ‘Hij had een eend, een deux-chevaux, met van die roostertjes onder de voorruit die voor ventilatie zorgden. Als je flink onderuitzakte in je stoel, kon je door die roosters op de weg kijken, terwijl je zelf onzichtbaar werd voor andere weggebruikers. Dat was zijn favoriete practical joke: dat we ons alle drie onzichtbaar maakten, zodat het net leek alsof er een onbestuurde auto over de weg reed. Een spookeend.’

Hij zegt: ‘Op een middag was er een oploopje op het stationsplein. Mensen die om een ambulance riepen, iemand die zich hardhandig een weg naar voren baande: Ik ben dokter! Sodemieter op! Dat was Kale Kees, een van onze vrienden, zeg maar. Ik liep achter hem aan. Er lag een man op de grond, hevig stuiptrekkend, schuim op de mond. Het was Sir Sebas… Het was Sebastiaan.’

Ze schiet in de lach om zijn verspreking. ‘Sir Sebastiaan! Ik kan er niet aan wennen.’

Hoeft ook niet meer, denkt hij. Maar hij zegt: ‘Het was zijn geuzennaam, een eretitel. Hoewel er achter zijn rug natuurlijk ook wel grapjes over hem werden gemaakt. Omdat hij te pas en te onpas Shakespeare reciteerde.’

Ook daar moet Sophie om lachen. Ze zegt: ‘Wat was er aan de hand met hem?’

‘Ik dacht dat hij een toeval had, een epileptische aanval, zoiets. Dat dacht iedereen. Kale Kees riep: Sebastiaan! Hé, Sir Sebastiaan! Ouwe Shakespeare-gek! En ik zei: Hij gaat dood! Hij moet naar het ziekenhuis! En opeens doet hij zijn ogen open en zegt: Kunnen jullie me nou nooit eens met rust laten? Ik oefen mijn sterfscène! Hij doet zijn ogen weer dicht, en zijn lichaam wordt slap, en hij ligt daar op de koude tegels voor het station, tussen de kauwgomresten en de vogelpoep, met een heel klein spottend lachje op zijn lippen, en ik zeg tegen Kale Kees: Kom, we gaan. ’s Avonds hebben we het glas geheven op zijn wederopstanding.’

‘Typisch Sebastiaan.’

‘Ja, zo was hij.’

‘Zo is hij altijd geweest.’

Hij had direct geweten wie ze was – al bij de deur van de aula. Ze was het enige gezicht dat hij niet kende van de straat, van de zusters of van het Leger. Maar er was geen twijfel over mogelijk: de vrouw in de lange paarse jas, met de zwarte hoed met slappe rand, de zwartfluwelen handschoenen en de neus die eindigde in een rechthoekig puntje, was Lisa’s moeder.

Ze zocht een plaats achteraf en leek geen besef te hebben van de andere aanwezigen. Ze sloeg geen acht op Kale Kees en de Kenau, die op fluistertoon aan het ruziën waren. Ze zag niet hoe een oudere man die Jochemsen heette en met wie Sir Sebastiaan vaak schaak had gespeeld, naar voren liep en minutenlang bewegingloos voor de kist bleef staan. Ze had niet in de gaten dat vier stoelen bij haar vandaan Harry en Herman kwamen zitten, twee broers uit het noorden van het land, van wie niemand wist hoe ze dakloos waren geworden, noch hoe ze in de hoofdstad waren beland, en over wie dus de wildste verhalen de ronde deden.

Toen iedereen een plaats had gevonden, liep een van de heilsoldates naar voren, een vrouw die de jongen kende als Naadje van de Kous, omdat Kale Kees haar zo noemde. De heilsoldate hield een korte toespraak, waarin ze refereerde aan ‘het grote verlies dat de overledene nooit te boven is gekomen’. En de jongen zag hoe Lisa’s moeder heel even opkeek. Bij het korte gebed waarmee de heilsoldate Sir Sebastiaan aanbeval in de genade Gods hield ze haar ogen open. Ze keek voor het eerst om zich heen, naar de vreemdelingen met wie de man die zij bovenal had liefgehad de laatste jaren van zijn leven had verkeerd. En haar zoekende ogen vonden de ogen van de jongen, en ze bleven elkaar aankijken tot het gebed ten einde was.

Toen klonk er muziek, een treurig strijkkwartet dat de jongen niet kon thuisbrengen, maar dat hem onmiddellijk bij de keel greep, of misschien was het niet de muziek die hem ontroerde, maar het feit dat op dat moment de kist heel langzaam begon te zakken, alsof de dood met onzichtbare handen zijn buit binnenhaalde. De jongen boog het hoofd. Iemand begon te snikken. Hij durfde niet te kijken wie het was.

Hij heeft bloemen voor haar meegebracht. Ze staan op de eettafel in een oude beschuitbus, bij gebrek aan een passende vaas. Sophie snuift de geur op die het boeket verspreidt. Ze zegt: ‘Het is lang geleden dat ik verse bloemen heb geroken.’

Ze gaat de kamer uit, komt terug met koffie. Ze zet de koffie op tafel, schuift de bloemen wat opzij en loopt naar een boekenkast, waaruit ze twee fotoalbums pakt. Het kost de jongen de grootste moeite om op te staan en zich bij haar te voegen. Hij heeft naar dit moment uitgekeken en er tegelijkertijd verschrikkelijk tegen opgezien. De foto’s! Zeven jaar lang heeft hij geen ander beeld van haar gezien dan de herinneringen die hij met zich meedroeg. Nu zullen zich daar de beelden uit de familiealbums bij voegen. Het meisje uit zijn dromen, het meisje uit zijn ergste nachtmerries, zal nooit meer hetzelfde zijn.

De vrouw slaat het eerste album open.

Voor haar vijfde verjaardag vroeg Lisa aan haar moeder een broertje of zusje cadeau.

‘Dan moet ik toch eerst een pappa voor dat kindje vinden,’ zei Sophie.

Dat maakte Lisa boos: ‘Waarom? Ik heb toch ook geen pappa?!’

Lisa wist dat haar vader Albert heette, ze had een foto van hem in een plakboek waarin ze haar eerste tekening bewaarde, haar eerste schoolfoto, haar eerste schrijfoefeningen (boom, boom, bom, boom, doom).

‘Waarom heb ik geen pappa?’ had Lisa op een dag gevraagd.

‘Je hebt wel een pappa, maar hij woont ergens anders.’

‘Waarom?’

‘Omdat hij niet lief was voor mamma.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat hij niet zoveel van mamma hield.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat hij meer van zichzelf hield.’

‘Waarom?’

Sophie had haar de foto gegeven. ‘Zo ziet je pappa eruit.’

De Albert op de foto was de man op wie Sophie verliefd was geworden: een jongensachtig gezicht, maar beslist geen jongen meer; een lichaam dat kracht uitstraalde, zonder overdreven gespierd te zijn; een oogopslag die je vrolijk kon noemen, maar waarin ook iets boosaardigs lag. Het was niet moeilijk om je voor te stellen dat een meisje van zestien onmiddellijk aanvoelde dat deze man haar kon meevoeren naar onbekende gebieden, dat hij haar dingen kon laten zien en meemaken waarvan ze het bestaan slechts kon vermoeden. De Albert op de foto was de schrik van elke moeder die haar dochter wilde behoeden voor al het kwaad dat in de late jaren zestig voor het goede werd gehouden.

Sophie keek niet vaak meer naar die foto, omdat ze merkte dat ze er nog graag naar keek – ondanks alles.

Als Lisa vadertje-en-moedertje speelde met Janis van Susan, en als Janis haar vroeg waar de vader was, dan antwoordde ze: ‘Die heb ik weggedaan.’

‘Waarom?’

‘Hij was niet lief voor me.’

Op de foto’s van de twee spelende meisjes herkent de jongen onmiddellijk haar houding: toen al was ze in staat om de wereld buiten te sluiten.

Toen Lisa wat ouder was, schreef ze verhaaltjes, die ze ’s avonds in bed voorlas aan haar moeder, alsof niet zij maar Sophie gerustgesteld moest worden voordat ze zich aan de slaap zou kunnen overgeven – en misschien was dat ook wel zo.

Lisa schreef: ‘In een land aan de andere kant van de wereld woont een prinses in een groot paleis. De prinses is heel mooi. Ze heeft haren van goud. Elke ochtend als de prinses wakker wordt, schijnt de zon. Dan is ze heel gelukkig. Maar dat duurt nooit lang, want al snel komen er wolken voor de zon. En als de prinses door het paleis loopt is er niemand die met haar wil spelen. Op een dag ziet de prinses in de tuin van het paleis een groot zwart paard. Waar kom jij vandaan? vraagt de prinses. Uit de wolken, zegt het paard. Spring maar op mijn rug, dan zal ik je de wolken laten zien. De prinses is wel een beetje bang, maar ze klimt toch op de rug van het paard. Dan vliegt het paard naar de wolken. In de wolken is het nat en koud. Brrr, zegt de prinses. Wat moet het naar zijn om hier te wonen. Precies, zegt het paard. Daarom ben ik ook naar jouw paleis gekomen. Wil je bij me komen wonen? vraagt de prinses aan het paard. Graag, zegt het paard. En ze leefden nog lang en gelukkig.’

Lisa schreef: ‘Een vogel zat op een tak heel hard te zingen. Toen kwam er een kat, die at de vogel op. Toen veranderde de kat in een hele enge man, met een bochel en met haren die uit zijn neus groeiden, en uit zijn oren, en zelfs uit zijn mond.’

Lisa schreef: ‘Als ik vijf broertjes had en vijf zusjes, dan werden we een voetbalelftal en dan wonnen we de Europa Cup. En ik stopte in de laatste minuut een pinantie, want ik stond op doel.’

Lisa schreef: ‘Mijn mamma gaat de stad in, naar de pappawinkel. Ze komt thuis met een heel groot pak, met een strik eromheen. In het pak zit een nieuwe pappa. Ik vind hem stom. Ik zeg: je moet hem ruilen.’

Lisa schreef: ‘Als een man geen vrouw heeft om eten voor hem te maken, dan gaat hij dood. Stom hè?’

Lisa schreef: ‘Mijn moeder is lief. Mijn opa is dood. En mijn vader is uit wandelen.’

In de laatste brief die Sophie schreef aan haar vriendin Susan, een brief die ze nooit verstuurde, zei ze het zo: ‘Ik weet dat Lisa een vaderfiguur in haar leven mist. Dat ik meer mijn best zou moeten doen om die te vinden – voor haar bestwil, zo niet voor de mijne. Maar de dingen gaan zoals ze gaan, en we kunnen wel proberen om een ander mens te worden dan we zijn, maar erg veel kans van slagen hebben we daarbij niet. Ik heb lang gedacht dat onze vriendschap voor het leven was, maar vriendschappen voor het leven lijken voor mij al evenmin weggelegd als liefdes voor het leven. Het enige dat ik voor het leven ben, is moeder. En juist daarin ben ik niet erg goed.’

Talm kijkt naar een foto van moeder en dochter. Sophie draagt een zwarte jurk met witte noppen, Lisa een witte jurk met zwarte noppen.

‘Hoe oud is ze daar?’

‘Een jaar of acht.’

De jongen denkt: zo heeft hij haar dus voor het eerst gezien.

Li sula

Hij zit aan hetzelfde tafeltje als een dag eerder en de dag daarvoor. Hij leest hetzelfde boek. Of in ieder geval een boek dat met hetzelfde papier is gekaft. Hij drinkt koffie verkeerd en eet een tosti. Hij is de enige klant. Sophie observeert hem vanachter de bar, terwijl ze glazen en kopjes afdroogt, de bar afneemt, zichzelf een glas jus d’orange inschenkt. Donker haar met een kleine slag erin, te weinig om van krullen te kunnen spreken. Grijzend aan de slapen. Mooie rechte neus. Geen bijzondere ogen – groengrijsbruin, of bruingroengrijs, zoiets. Een beetje vermoeid. Een beetje wallen. Aangename mond, heel belangrijk.

Intellectueel, denkt Sophie. Iets aan de universiteit. Die krijgt ze hier veel, mensen van de universiteit. Niet de studenten, maar het personeel, gelukkig. Sophie heeft een hekel aan studenten, zonder dat ze precies kan zeggen waarom.

Ze brengt hem nog een kop koffie verkeerd.

‘Van het huis,’ zegt ze.

‘O, dat is aardig.’ Hij heeft een vriendelijk gezicht en hij doet niet zijn best om nog net iets vriendelijker over te komen dan hij eigenlijk is – dat is ook belangrijk.

‘Mooi boek?’ vraagt ze.

Hij kijkt naar het boek, alsof hij het eerst nog eens goed in zich op moet nemen voordat hij haar naar eer en geweten kan antwoorden.

‘Mooi is het woord niet,’ zegt hij dan.

Sophie vraagt niet verder. Dat stellen veel klanten in haar op prijs: dat ze je niet lastig valt met allerlei impertinente vragen, ook niet als je de enige klant bent. Ze wil alweer teruglopen naar de bar, als de man plotseling met luide stem begint te declameren: ‘Cúaille feda i feilm arguit,’ zegt hij. ‘Athaba i fothracht, fer mna druithe. Druthlach la féne foircthi, is fraoch for hualann limm Luigne.’

Hij spuugt er een beetje bij, maar hij heeft een prachtige, welluidende stem, vindt Sophie. Misschien is hij acteur.

‘Mijn uitspraak lijkt ongetwijfeld nergens naar,’ zegt hij verontschuldigend, het boek op tafel leggend.

‘Welke taal was dat?’

‘Ogam.’

‘Ogam.’

‘Of nee, dat zeg ik verkeerd: Gaelic, maar opgetekend in ogam.’

‘Opgetekend in ogam.’

‘Ja. In pak-’m-beet vierhonderd na Christus, in Ierland. Ogam is een schrift, een soort geheimschrift. Ik had er ook nog nooit van gehoord.’

‘O gelukkig, ik begon me al heel dom te voelen.’

‘Dank u wel voor de koffie.’

‘Niets te danken. Maar wat betekende het nou, wat u daarnet zei?’

‘An alder stake in a pale of silver,’ leest de man. ‘Deadly nightshade… Het schijnt een soort cryptisch geformuleerde boodschap te zijn om een man ervoor te waarschuwen dat zijn vrouw hem bedriegt. A husband of a lewd woman is a fool among the well-taught Fiann.’

‘Aha!’ lacht Sophie.

‘Precies,’ zegt de man. ‘Ontrouw is van alle tijden.’

Een week gaat voorbij voordat ze hem weer ziet. Misschien is hij al eerder langs geweest, op een dag dat zij er niet was. Een jaar geleden is Dimitrios teruggekeerd naar zijn vaderland. Sindsdien is ze officieel bedrijfsleider. Ze is twee keer zoveel gaan verdienen en heeft nieuw personeel aangenomen, zodat ze zelf minder uren hoeft te werken. Ze heeft een oude piano gekocht. Drie vrienden van Dimitrios hebben de piano voor haar naar boven getild. Ze was bang geweest dat ze er alle drie in zouden blijven. Maar zowel de piano als de mannen hebben de verhuizing overleefd.

‘Kun jij dan pianospelen?’ had Lisa gevraagd.

‘Nee, maar ik ga het leren.’

Ze hadden samen les genomen, ze vorderden vrijwel even snel.

Alleen hoefde Lisa er nauwelijks voor te studeren. Het pianospel vrolijkte haar op. Ze had het gevoel iets in te halen, iets waar ze eerder nooit aan toe was gekomen. Het kostte haar de grootste moeite om het aan zichzelf te bekennen, maar doordat ze zo jong moeder was geworden, had ze veel gemist. En nu leek eindelijk de tijd gekomen om iets van dat gemis goed te maken. Als ze struikelend haar toonladders oefende, voelde ze zich vijftien jaar jonger. Soms zong ze er zelfs liedjes bij met zelfbedachte onzinteksten – maar alleen als Lisa niet thuis was.

Hij zit weer aan dezelfde tafel, maar dit keer zonder boek. Hij bestelt koffie verkeerd en een tosti, en Sophie vraagt: ‘Hoe vordert uw ogam? Ogam was het toch?’

‘Ja, ogam. Goed, dank u.’

Als ze terugkomt met de koffie, zegt hij: ‘Het is eigenlijk een muzieknotatie, dat ogam. Tenminste, volgens de auteur van dat boek.’

En als ze zijn tosti brengt: ‘Weet u iets van muziek? Speelt u een instrument?’

‘Een heel klein beetje. Piano. Ik heb sinds een paar maanden les. En op school heb ik blokfluitles gehad.’

‘Het is mijn stellige overtuiging,’ zegt de man, met een plotselinge gewichtigheid alsof hij een volle zaal toespreekt in plaats van een vrijwel leeg koffiehuis, ‘dat het gebrek aan werkelijke belangstelling voor muziek bij de hedendaagse jeugd terug te voeren is op de verplichte blokfluitlessen in de eerste klassen van het lager onderwijs. Dat u ondanks die ongetwijfeld traumatische ervaring in uw vroege jeugd nu toch bent begonnen met pianolessen, strekt u tot eer.’

Sophie maakt een kleine buiging.

Ze zegt: ‘Het leek me vooral goed voor mijn dochter.’

En hij: ‘En? Volgt ze braaf haar lessen, uw dochter?’

‘We gaan samen. Ze studeert nog niet half zoveel als ik, maar ze gaat minstens net zo hard vooruit.’

‘Hoe oud is ze, als ik vragen mag?’

‘Acht.’

‘Tja, op die leeftijd kost leren nauwelijks moeite. U zult wel jaloers zijn.’

‘Ha!’ lacht Sophie. ‘Dat hebt u goed gezien.’

Bij het afrekenen tutoyeren ze elkaar.

Lisa zegt: ‘Wat ben je vrolijk?’

Lisa zegt: ‘Heb je nou alweer een nieuwe jurk gekocht?’

Lisa zegt: ‘Ik dacht dat we dit weekend naar de Efteling zouden gaan.’

‘Dat bewaren we voor volgende week,’ zegt Sophie. ‘De Efteling loopt niet weg.’

‘Doe niet zo stom!’ zegt Lisa boos.

‘We gaan uit eten. We zijn uitgenodigd in een heel duur restaurant. Dat kunnen we toch niet afslaan?’

‘Jíj bent uitgenodigd.’

‘Nee Lisa. Wíj zijn uitgenodigd.’

‘Hij kent me niet eens.’

‘Nee, daarom heeft hij je ook uitgenodigd. Omdat hij je wil leren kennen.’

Dat was Sophie nooit eerder overkomen: dat een man haar voor hun eerste afspraakje vroeg om Lisa mee te nemen.

Ze hadden elkaar voorzichtig afgetast. Zijn opmerking over overspel, tijdens hun eerste gesprek, was geen dubbelzinnigheid geweest die naar zijn eigen situatie verwees, zoals ze aanvankelijk routineus had aangenomen. Hij was niet getrouwd – no strings attached, in zijn woorden. Hij gaf inderdaad les aan de universiteit: Engelse taal- en letterkunde. Hij heette Sebastiaan. ‘Sebastian,’ zei Sophie, op z’n Engels. ‘How very British.’

De dag dat hij haar mee uit eten vroeg, was hij merkbaar nerveus geweest. Hij had de helft van zijn tosti laten staan en had drie koppen koffie gedronken, waarvan de derde zwart. Toen had hij het eindelijk gevraagd. ‘Ik zou,’ zei hij. ‘Ik bedoel, als je het leuk vindt… Nu ja, ik wilde jou en je dochter eigenlijk mee uit eten nemen. Een keer. Bijvoorbeeld zaterdag. Of een andere keer.’

‘Mij en mijn dochter?’

‘Ja. Ja. Tenzij je denkt dat ze daar helemaal geen prijs op stelt, natuurlijk. Of misschien vind je het zelf wel vervelend. Ik bedoel… Ik dacht. Het leek me leuk met z’n drieën. Je hebt het al vaak over haar gehad. En anders moet je natuurlijk oppas regelen… of zo.’

Onbeholpen. Ontroerend.

‘Wat lief van je,’ had ze gezegd. ‘Dat je aan haar denkt.’

Lisa zegt: ‘Wat moet ik zeggen?’

Lisa zegt: ‘Ik snap toch niet waar jullie het over hebben.’

Lisa zegt: ‘Wat moet ik aan?’

Lisa zegt: ‘Straks mors ik met de soep!’

Ze missen de tram. Ze zijn een kwartier te laat. Ze zijn allebei stil van de zenuwen. Moeder en dochter.

Sophie denkt: misschien doe ik het wel helemaal niet zo slecht.

Hij zit aan een vierkante tafel die gedekt is voor drie, een kaars in het midden, het kaarslicht weerkaatst in de glazen. Hij staat op om hen te begroeten, hun jassen aan te nemen.

‘Sorry dat we zo laat zijn.’

‘Jullie zijn er. Daar gaat het om.’

Hij is vriendelijk tegen Lisa, maar laat haar de ruimte om verlegen te zijn. Hij vraagt naar de reis, en of ze alvast wat willen drinken. Hij zorgt dat ze de eerste minuten door komen. Nooit eerder heeft Sophie een man ontmoet bij wie welgemanierdheid zo vanzelfsprekend is. Ze heeft hem nooit gevraagd hoe oud hij is, maar opeens schijnt het haar toe dat hij uit een andere eeuw stamt, een eeuw waarin de ander en niet het ik voorop stond. Het verbaast haar dat deze vaststelling haar niet afschrikt, sterker nog: dat ze zich erdoor gerustgesteld voelt. (Al denkt ze ook dat zo’n eeuw nooit heeft bestaan.) Ze zegt tegen Lisa: ‘Sebastiaan leest boeken over een geheimtaal uit Ierland. Een taal die al meer dan duizend jaar oud is.’

Sebastiaan zegt: ‘In die taal bestaat er een woord, li sula, dat betekent: delight of eye, “verrukking van het oog”.’

‘Verrukking?’ zegt Lisa.

‘Dat je ergens heel erg blij van wordt,’ zegt Sophie.

‘Li sula,’ zegt Sebastiaan.

‘Maar als het een geheimtaal is,’ vraagt Lisa, ‘hoe weet je dan wat het betekent?’

Zo praten ze en lachen ze, en ze eten en ze drinken, en Sebastiaan zegt: ‘Amram blais, most wonderful of taste.’ En Sophie denkt: ik doe een strik om die man en ik neem hem mee naar huis.

Bij het dessert vertelt Sebastiaan een verhaal over kinderen in Afrika die speelgoedauto’s maken van lege colablikjes. ‘Vervolgens laten ze Pepsi racen tegen Coca-Cola. En altijd wint Coca-Cola.’

Hij zegt: ‘Ik kende in Afrika een meisje dat de hele dag op haar handen liep. Ik vroeg haar: Waarom doe je dat? Ze zei: Als je op je handen loopt, dan lopen je voeten in de hemel.’

‘Ik kan ook op mijn handen lopen,’ zegt Lisa. ‘En mamma ook. Maar als mamma op haar handen loopt, hangen haar tieten verkeerd om.’

Sophie verslikt zich in haar tiramisu en Sebastiaan legt zijn hoofd in zijn nek en lacht zo hard dat iedereen in het restaurant hun kant op kijkt.

‘Ja, dat is toch zo, mamma?’ zegt Lisa. En als Sebastiaan is uitgelachen: ‘Dat zegt ze zelf, hoor.’

Sophie denkt: ze heeft al haar reserves laten varen, dat heeft ze nooit eerder bij een man gedaan. Ze kijkt naar Sebastiaan, die nog nalachend van haar naar Lisa kijkt en terug, en ze wordt overspoeld door een emotie die ze nauwelijks durft te benoemen, bang als ze is voor wat erop zal volgen: het gevoel dat bezit van haar neemt, is dankbaarheid.

Mijn god, denkt Sophie, dit is pathetisch. Hoe diep kun je zinken?

Maar toch geeft ze zich eraan over. Vanwege het nieuwe. Vanwege de veiligheid, of het gevoel van veiligheid dat met de dankbaarheid verknoopt is, zoals zonde is verknoopt met schuld, verliefdheid met angst.

‘Vond je het gezellig?’ vraagt ze aan Lisa als ze thuis zijn.

‘Jawel,’ zegt Lisa.

‘Vond je hem leuk?’

‘Jawel.’

‘Mag hij een keer bij ons komen eten?’

‘Jawel.’

Zodra Lisa slaapt, draait Sophie zijn nummer. ‘Ik wilde je nog even zeggen hoe leuk we het hebben gevonden.’

Hij klinkt oprecht verheugd.

Twee uur later hangt ze op. Haar oor gloeit. Ze heeft drie nieuwe ogam-frases geleerd: tinnem ruccae–‘het diepste blozen’; lí crotha– ‘schoonheid van vorm’; tosach fregra– ‘het begin van een antwoord’. Het is bijna middernacht. Ze sluit haar ogen. ‘Sebastiaan,’ zegt ze zachtjes voor zich uit. ‘Sebastiaan… Bastiaan… Bas… Hmm. Het zou kunnen.’

Club Rosa

Hij bezocht ze nooit in zijn eigen stad, ontbood ze nooit bij hem thuis aan de gracht. Op grauwe doordeweekse middagen, als hij vroeg klaar was op de universiteit, stapte hij in zijn auto en reed naar een willekeurige provinciestad aan de andere kant van het land. Dan boekte hij een hotelkamer onder valse naam, kocht een plaatselijke krant en zocht een advertentie die hem aansprak. Soms was het de exotische naam die hem voor een bepaalde advertentie deed kiezen, vaak was het de gesuggereerde leeftijd. Het liefst had hij jonge meisjes of oudere vrouwen; met vrouwen van zijn eigen leeftijd voelde hij zich niet op zijn gemak.

Eén keer maakte hij gedurende langere tijd gebruik van hetzelfde meisje, maar nooit gebruikte hij twee keer hetzelfde hotel.

Hij bezocht ook clubs, bij voorkeur die in verbouwde boerderijen in de grensstreek – een fenomeen dat in die jaren sterk in opkomst was. Hij hield van de troosteloosheid van die oorden: de nabijheid van de provinciale weg, een liniaalrechte asfaltstreep met populieren erlangs, waar elk jaar wel een dode te betreuren viel als gevolg van roekeloos rijgedrag; de kitscherige, slecht verlichte interieurs; de gesprekken aan de bar, met gedempte stemmen, rituele uitwisseling van halve waarheden en hele leugens.

‘Waar kom je vandaan?’

‘Uit Rio de Janeiro.’ ‘Uit Manilla.’ ‘Uit Parijs.’

‘Hoe heet je?’

‘Esmeralda.’ ‘Candy.’ ‘Desirée.’ Nooit kwamen de vrouwen uit onbeduidende gehuchten, waar armoede en uitzichtloosheid heersten. Nooit heetten ze Martha, Nguh of Els.

Op een dag ontdekte hij in een club die Rosa heette een meisje dat Elisa werd genoemd. Ze zat aan de bar en luisterde naar een man die haar op fluistertoon een lang en kennelijk weinig boeiend verhaal vertelde – hij zag hoe haar blik steeds weer afdwaalde naar een beeldje van een zeemeermin omringd door stenen vissen die straaltjes water over haar vissenstaart spuugden. Hij schatte het meisje niet ouder dan zestien, maar als ze dertien of veertien zou blijken te zijn, zou dat hem ook niet hebben verbaasd. Hij werd geheel door haar in beslag genomen. Haar jonge onvolgroeide lichaam, haar meisjesgezicht, haar kinderogen – de belofte die daarin besloten lag. Met elke beweging die ze maakte, groeide zijn fascinatie, zijn opwinding. Haar bleke, smalle hand waarmee ze een pluk haar achter haar oor stopte. De voet in de zwarte kous, in de zwarte schoen, waarmee ze tegen de poot van haar barkruk tikte. Het kleine rukje waarmee ze haar gezicht afwendde van de man. Hij wilde naar haar toe lopen, haar in zijn armen nemen, haar redden uit de klauwen van die zelfingenomen viezerik!

Hij zocht een plaats van waaraf hij het meisje in het oog kon houden zonder dat het al te veel in de gaten liep. Toen een hoogblonde vrouw met een paar indrukwekkende moederborsten hem vroeg of hij iets wilde drinken, bestelde hij geheel tegen zijn gewoonte in een dubbele whisky. Hij vertrouwde zichzelf niet met alcohol, en bovendien koesterde hij de illusie dat hij zichzelf ook in deze situaties, in deze gelegenheden, volledig in de hand had. Maar nu had hij opeens een verschrikkelijke behoefte aan verdoving. Toen de vrouw hem de whisky had gebracht en vroeg of ze hem misschien ook verder nog van dienst kon zijn, antwoordde hij dat hij nog niet precies wist wat hij wilde vandaag. Hij hoopte vurig dat ze niet verder zou aandringen, want in zulke situaties ging hij uiteindelijk altijd mee naar boven, ook al vond hij de vrouw nog zo afstotelijk. (Waarna hij vol weerzin en zelfhaat deed wat er van hem werd verwacht – als iets bewees hoezeer hij nog altijd geketend was, dan was het wel de onveranderlijkheid van dit treurige patroon.) Maar de vrouw drong niet aan.

Hij wachtte een halfuur en nog wat langer, maar toen de man naast het meisje niet wegging, en zijn verhaal zich kennelijk maar bleef voortslepen, zonder dat er iets in de situatie veranderde, toen dacht hij opeens: ze werkt hier helemaal niet! De vrouw die haar Elisa noemde, is haar moeder! Die kerel is haar vader! En hij was zo verbluft en beschaamd dat hij deze voor de hand liggende mogelijkheid over het hoofd had gezien dat hij snel afrekende en vertrok, zonder te hebben gedaan waarvoor hij was gekomen – iets wat hem nooit eerder was gebeurd.

Op de provinciale weg zette hij de autoradio aan en draaide het volume zo hoog als zijn oren konden verdragen.

Zo verklaarde Sebastiaan later aan zichzelf zijn liefde voor Sophie: bij haar was hij eindelijk thuisgekomen.

Sinds de dag dat hij het dorp verliet waarin hij was opgegroeid, was hij een reiziger geweest. Hij had gestudeerd in zeven steden en drie landen. Hij was naar Afrika gevaren. Ergens diep in Nigeria, in de armen van een hoer die Mother of Pearl werd genoemd, had hij zichzelf wijsgemaakt dat hij eindelijk vrij was, dat hij ook de laatste ketenen uit zijn jeugd had afgelegd. Maar terug in eigen land, in de stad waar hij Sophie zou vinden, en waar hij sterven zou, was deze gedachte een illusie gebleken: de verboden en de taboes van toen bleken zich te hebben getransformeerd tot nieuwe ketenen, de ketenen van een verslaving.

Hij was aan een nieuw leven begonnen, had een vaste betrekking gekregen aan de universiteit, een kleine maar sfeervolle etage gevonden aan een gracht. Langzaam aan was hij gegroeid in de rol van docent, die hem in eerste instantie beangstigend vreemd was geweest, maar waarvan hij gaandeweg het gevoel had gekregen dat hij ervoor geboren was. Sebastiaan, de altijd wat angstige, wereldvreemde zoon van een diepgelovig kruideniersechtpaar, was een keurig aangepaste burgerman geworden, op wie zijn ouders trots konden zijn. En hoewel het er de tijd niet naar was om aan die rol veel status te kunnen ontlenen, had hij er zich goed bij gevoeld. Goed genoeg om bij zijn omgeving de indruk te wekken dat hij een tevreden en evenwichtig mens was.

Zijn verslaving droeg hij met zich mee als een donker geheim, een ziekte van de ziel, waarover niet gesproken kon worden – ook niet in een tijd waarin alles bespreekbaar was, of misschien wel: juist niet in die tijd.

Elisa! Fire of my loins!

In Afrika had hij met meisjes geslapen die ongetwijfeld nog jonger waren geweest dan zij. Hij had zich daarover wel schuldig gevoeld, maar niet erg en niet lang. In Afrika gebeurden die dingen nu eenmaal. Wat hij vermoedde, maar niet aan zichzelf durfde toegeven, was dat de werkelijke reden voor zijn onverschilligheid was gelegen in hun huidskleur: niet ‘in Afrika’ maar ‘met zwarte meisjes’ gebeurden die dingen nu eenmaal. De jongste blánke meisjes met wie hij ooit had geslapen waren altijd een jaar of twintig geweest. (Als ze volgens de advertentie achttien waren, kon je erop rekenen dat hun werkelijke leeftijd rond de vijfentwintig lag.) Vergeleken bij hen was Elisa een kind. Zij was als de meisjes uit zijn dorp, die hij begluurd had vanachter heggen en struiken, over wie hij had gefantaseerd als hij op zijn buik lag in het lange gras of op het harde matras van zijn jongensbed. Elisa was de verboden vrucht.

Met zijn beste groep studenten las hij in die dagen Shakespeares The Rape of Lucrece. De woorden van de dichter waren als een persoonlijke bezwering:

Fair torch, burn out thy light, and lend it not

To darken her whose light excelleth thine;

And die, unhallow’d thoughts, before you blot

With your uncleannes that which is divine

Maar op een middag reed hij toch weer naar het zuiden, naar Club Rosa. Dat hij Elisa daar niet trof, was voor hem evenzeer een teleurstelling als een opluchting.

‘Bij Shakespeare,’ hield hij zijn studenten voor, ‘sterven niet alleen de kwaden, maar ook de goeden. Er is tegen het kwaad eenvoudigweg geen kruid gewassen. As corn overgrown by weeds, so heedful fear is choked by unresisted lust.’

Hij zei: ‘Misschien is dat het wat wij van kunst verlangen: dat die vormgeeft aan het kwaad, het kwade een gezicht geeft. Zo worden we in staat gesteld om naar onszelf te kijken, zonder dat we daarvoor naar de psychiater hoeven – of naar de dominee of de pastoor.’

Hij zei: ‘Zoals Shakespeare Lucretia laat zeggen: De mens ziet zijn eigen fouten niet, maar stel je eigen zwakheden voor in een ander, en onmiddellijk wordt de ware aard ervan aan je geopenbaard. This guilt would seem death-worthy in thy brother.’

Wat hij niet zei, was dat hij om die reden een diep wantrouwen koesterde tegen de verbreiders van de seksuele revolutie die op dat moment hun finest hour beleefden. Hij was ervan overtuigd dat hun vrijzinnige opvattingen over de moraal vooral werden ingegeven door narcisme en een onbeschaamde gerichtheid op het eigen genot. Zodra ze gedwongen zouden worden anderen werkelijk in hun overwegingen te betrekken, zouden ze zich nog wel bedenken – en dat moment zou ongetwijfeld komen, wanneer iemand die hun dierbaar was zich permitteerde wat zij zichzelf zo onbezonnen toestonden. Hij had niet veel op met de populaire-muziekcultuur van zijn tijd, maar hij vond desalniettemin dat er veel waarheid school in een zin uit een liedje van Janis Joplin, dat hij weleens op de radio had gehoord: ‘Freedom is just another word for nothing left to lose.’

Maar al deze en soortgelijke gedachten hield hij voor zich. Het was al moeilijk genoeg om op de golven van verandering die door de universitaire wereld spoelden een eigen koers te blijven varen. Hij hoefde het zichzelf niet nog eens extra moeilijk te maken door zich openlijk af te zetten tegen de tijdgeest. Als dat wat hij over Shakespeare te zeggen had bij een enkele student een kritische gedachte op gang bracht over de tijd waarin zij leefden, dan was hij al meer dan tevreden. Hij was er zeker van dat zijn overtuigingskracht niet voortkwam uit een streven om zijn studenten over te halen tot zijn eigen standpunten, maar uit het feit dat hij, wanneer hij voor de klas stond, vooral zichzelf toesprak. Dat hij in een recente studentenpeiling tot de top-10 van populairste docenten was doorgedrongen, schonk hem vooral zoveel voldoening omdat hij de enige op het lijstje was die geen lang haar had, nimmer op sandalen liep en zich niet tot het marxisme had bekend.

De strijd die in hem woedde, dacht Sebastiaan op zijn goede dagen, maakte hem niet zwak maar sterk.

Op slechte dagen dacht hij: O! how are they wrapp’d with infamies, that from their own misdeeds askance their eyes.

De volgende keer dat hij in Club Rosa kwam, was Elisa er ook.

Ze zat aan de bar. Alleen.

Hij vroeg: ‘Heb je er bezwaar tegen als ik naast je kom zitten?’

‘Nee hoor.’

‘Hoe heet je?’

‘Elisa.’

‘Johan.’

Het meisje zei: ‘Je ruikt naar regen.’

En hij: ‘Het regent.’

En zij: ‘Dat is het nadeel van dit werk: dat je nooit weet wat voor weer het buiten is. Behalve als het heel hard waait.’

Heel lang heeft hij geloofd dat in het dorp waar hij geboren werd geen ander kwaad bestond dan het kwaad in zijn hoofd. Totdat op een dag bekend werd dat de oudste dochter van de bovenmeester een kind verwachtte. Ze wilde niet vertellen van wie. Daarna deden in het dorp de wildste verhalen de ronde over wie de verwekker zou zijn – zelfs zijn ouders hoorde hij op een keer daarover speculeren, al was het dan op fluistertoon. Aan het geroddel kwam pas een einde toen het hoofd van de school zichzelf voor de trein wierp. Die daad legde iedereen het zwijgen op. Iedereen behalve Johan Timmer, de zoon van een chirurg die drie jaar eerder vanuit het westen naar hun dorp was gekomen. Johan Timmer zei, zomaar hardop in de klas: ‘Net goed dat ie dood is, de viezerik. Met zijn eigen dochter, kun je het je voorstellen?!’

Johan Timmer werd voor drie weken geschorst. Daar kon zelfs zijn vader niets aan veranderen.

De kamer waarin Elisa zich voor hem uitkleedde was zo overdadig gedecoreerd dat de naaktheid van haar lichaam iets armzaligs kreeg, iets uitgebeends. Hij zei: ‘Ik zou willen dat je iets aanhield, je hemd, je kousen.’

‘Zoals je wilt,’ zei ze. ‘Maar verder doe ik geen verzoeknummers.’

‘Dat hoeft ook niet,’ zei hij.

Hij keek naar haar, terwijl ze zittend op de rand van het bed haar zwarte pantykousen weer aantrok. Op haar linkerscheenbeen zat een blauwe plek – dat vond hij aandoenlijk. Het hemd van zwarte zijde reikte tot net boven haar navel. Zoals ze daar zat, met haar blote billen op het donkerrode beddengoed, leek ze op een kind dat ondeugende spelletjes deed in de slaapkamer van haar ouders. Voor het eerst in jaren geneerde hij zich toen hij zich uitkleedde, en hij was opgelucht dat hij nog geen erectie had toen hij bij haar kwam liggen op het bed.

‘Je hebt je nog niet gewassen,’ zei ze, terwijl ze geroutineerd een condoom uit de verpakking scheurde.

‘Misschien is dat ook niet nodig.’

‘Dat is altijd nodig. Regels van het huis.’

‘Ik bedoel: misschien wil ik wel helemaal niet met je…’

‘Dat zullen we wel zien.’

En dus waste hij zich, en legde zich opnieuw naast haar neer op het rode beddengoed. En zij deed met geoefende vingers het condoom om zijn slappe geslacht en zei toen: ‘Zo. Waar wilde je het over hebben?’

Hij was er zeker van dat hij de enige was in het dorp die een goed gevoel overhield aan de tragische geschiedenis van de bovenmeester en zijn onfortuinlijke dochter. Hij maakte zelfs serieuze plannen om het meisje ten huwelijk te vragen, ook al was hij pas veertien en zij al zeventien. In haar positie, dacht hij, kon ze het zich niet permitteren kieskeurig te zijn, en bovendien: ze zou een daad waaruit zoveel naastenliefde sprak ongetwijfeld op waarde weten te schatten.

Maar voor het zover was, bereikte hem het bericht dat het gezin van de bovenmeester, dat nu het gezin zonder bovenmeester was geworden, met onbekende bestemming was vertrokken.

‘Dat lijkt me voor iedereen het beste,’ zei zijn moeder.

‘Helemaal niet!’ zei hij.

Zijn vader stuurde hem zonder eten naar bed.

Hij zei: ‘Vind je het erg om daar in die stoel te gaan zitten?’

‘Ik zei je toch dat ik geen verzoeknummers doe?’

‘Je hoeft niets te doen, alleen daar te zitten.’

Ze slaakte een diepe zucht, deed toen wat hij van haar vroeg.

‘Zo goed?’

‘Dank je wel.’

Hij zei: ‘Ik heb je hier drie weken geleden ook al gezien.’

Ze haalde verveeld haar schouders op.

‘Je zat aan de bar te praten met een man in een zwart leren jack. Hij droeg een corduroy broek en bruine cowboylaarzen. Een beetje een vreemde combinatie.’

‘Let je altijd zo op andere klanten?’ vroeg ze.

Hij was zich sterk bewust van de vernederende positie waarin hij zich bevond, zijn naaktheid, de lachwekkende aanwezigheid van het vleeskleurige rubber rond zijn geslacht. (Het mannelijk geslachtsdeel, zo had hij in de kleedkamer van het gymnastieklokaal op zijn middelbare school al vastgesteld, was een belachelijk en vooral ook onesthetisch ding. Het zijne vormde daarop geen uitzondering.)

Hij zei: ‘Ik dacht toen dat je hier niet werkte. Dat die man…’ Net op tijd realiseerde hij zich dat dat een wel heel kleinerende opmerking zou zijn.

Het meisje vroeg: ‘Waar kom je vandaan?’

Hij noemde de naam van het dorp, en het meisje zei: ‘Nooit van gehoord.’

‘En jij?’

Maar daar gaf ze geen antwoord op.

Het was warm in de kamer. Hij wilde zijn ogen dichtdoen. Hij zei: ‘Kom maar weer hier liggen, als je wilt.’

Ze ging naast hem liggen, en hij voelde de koele gladde huid van haar bovenarm tegen de zijne, van haar dijbeen tegen de zijne, en hij draaide zich naar haar toe, bracht zijn hand naar haar borst, streelde voorzichtig haar tepels, en hij dacht aan de woorden van Shakespeare, a pair of maiden worlds unconquered, en hij wist dat deze woorden niet van toepassing waren op haar, op dit kind, dat haar geld verdiende door haar lichaam ter beschikking te stellen aan treurige mannen zoals hij. En zoals Lucretia’s onbedorven schoonheid haar verkrachter tot razernij bracht, zo voelde ook hij een hevige woede in zich ontbranden, niet om haar onbedorvenheid, maar om de schaamteloosheid, de onverschilligheid, haar zwarte kousen, de zwarte zijde van haar hemd, de geroutineerdheid van haar lichaam.

Hij nam haar met ruwe, bonkige bewegingen. Toen ze protesteerde, legde hij zijn hand over haar mond en duwde haar gezicht opzij in het kussen, zodat hij haar ogen niet hoefde te zien.

De dag nadat hij Sophie en Lisa mee uit eten had genomen, had Sebastiaan een hotel geboekt in Groningen-Stad. Toen hij zich meldde bij de receptie, bleek er een vergissing te zijn gemaakt: zijn kamer was een halfuur eerder vergeven aan een Duits echtpaar. En omdat ook alle andere reguliere kamers bezet waren, restte de nerveuze en overdreven beleefde receptionist niets anders dan hem de bruidssuite aan te bieden.

Sebastiaan aanvaardde het aanbod met een opgewekt ‘Ik zal het ermee moeten doen’.

‘Het spijt me werkelijk,’ zei de receptionist, van zijn stuk gebracht.

De suite was zeker drie keer zo groot als de kamers waarin hij doorgaans verbleef. Een immens hemelbed domineerde de ruimte, de gordijnen waren van dieprood velours, de vloerbedekking was zachtroze, het beddengoed crèmewit.

‘Wat een fijne entourage voor de betaalde liefde,’ zei hij hardop tegen zichzelf. Maar toen hij zijn jas en zijn schoenen had uitgetrokken, zich ruggelings op het zachte beddengoed had laten vallen, en naar de schildering keek waar tientallen, honderden, misschien wel duizenden bruiden naar gekeken moesten hebben op het moment dat zij door hun kersverse echtgenoot werden bemind, toen dacht hij: zou dit niet het ideale moment en de ideale plek zijn om te stoppen?

Cold turkey in een hemelbed!

Hij werd op slag vrolijk van de gedachte. En om zijn besluit kracht bij te zetten, noemde hij de twee engelen die boven zijn hoofd door de wolken zweefden Lisa en Sophie. Hij zei tegen ze: ‘Mooie Sophie, lieve kleine Lisa, om jullie schoonheid en om alles wat ons samen nog te wachten staat, zweer ik bij dezen plechtig mijn oude, treurige gewoonte af. Zo waarlijk helpe mij God almachtig!’

De volgende ochtend keerde hij opgewekt naar huis terug.

Twee verhalen

‘King Lear?’

‘King John.’ Ze zet een zware stem op: ‘I do not ask you much: I beg cold comfort; and you are so strait and so ungrateful to deny me that. Zoiets. Hij was dol op van die donkere teksten. Hoe donkerder, hoe beter.’

‘Ook dat is nooit veranderd.’

‘Hier doet hij een kleine opvoering voor Lisa’s twaalfde verjaardag. Toen vond ze dat nog leuk.’

‘Dat is overgegaan?’

‘Dat ging over. Natuurlijk ging dat over.’

Twee pagina’s. Acht foto’s. Hij had een expressief gezicht als hij acteerde. Veel expressiever dan normaal.

‘Hij had acteur moeten worden,’ zegt de jongen.

‘Dat heb ik ook vaak tegen hem gezegd. Maar hij zei dat hij geboren was voor het burgermansbestaan en niet voor de kunsten. Ik weet niet wat het was met hem…’

Ze slaat de bladzijde om. Foto’s van een feestje. Mensen die hij niet kent. Een glimp van Lisa. De Lisa die hij niet kent. Hij wil het over iets anders hebben. Hij zegt: ‘Die reis die hij gemaakt heeft, toen hij Lisa ging zoeken…’

Ze kijkt hem vragend aan. ‘Reis?’

‘Ja, hij vertelde dat hij haar heeft gezocht. Heel Europa heeft doorkruist, totdat zijn geld op was.’

‘Dat lijkt me sterk,’ zegt zij. ‘Wanneer zou dat dan geweest moeten zijn?’

‘Vlak nadat ze was verdwenen, neem ik aan.’

‘Toen was hij hier. Dat wil zeggen: in het huis van vrienden. Die wonen nogal afgelegen, in een bosrijke omgeving. Dat had hij nodig om niet gek te worden. Toen is hij zeker niet op reis geweest.’

‘Hij zei dat hij naar Lissabon was geweest. Naar Hongarije en Ierland.’

‘Naar Ierland?’

‘Ja, naar een plaatsje… Het was iets uit een liedje… Ogam, kan dat?’

‘Omagh.’

‘Ja, Omagh.’

Sophie bladert verder in het fotoalbum. Meer foto’s van feestjes. Meer foto’s van Sebastiaan, van Lisa, een foto van Sophie in bikini op het strand.

‘Jaja,’ verzucht ze. ‘Das war einmal… ’

Je was een mooie vrouw, denkt hij, maar hij realiseert zich op tijd dat dat zowel een compliment als een belediging is. Hij wil zeggen: Je bent nog steeds een mooie vrouw. Maar ook dat zegt hij niet. Hij is bang dat het hol en leeg zal klinken. Vindt hij haar nog steeds een mooie vrouw? Of is dat alleen vanwege de gelijkenis met haar dochter?

Hij zegt: ‘Misschien heb ik hem verkeerd begrepen. Misschien heeft hij die reis wel veel later gemaakt.’

‘Ja, misschien,’ zegt zij.

‘Of misschien heeft hij het allemaal verzonnen.’

‘Of bijna allemaal.’

‘Ja, of bijna allemaal.’

‘Zo was hij wel.’

‘Ja, zo was hij wel.’

Daar stond hij, in het knus vertimmerde ruim van een schip dat was vernoemd naar een Noord-Afrikaanse bedoeïen met grootheidswaan. Hij bewoog niet, hij zei niets, hij staarde naar een foto aan de muur, een foto van twee mensen, man en vrouw, gelukkig met elkaar, in ieder geval op dit ene moment dat door de fotograaf was vastgelegd. Hij moest de jongen antwoord geven.

Moest hij de jongen antwoord geven?

Hij kon doen en laten wat hij wilde.

Hij was een vrij man.

Hij was een geketende.

Erover praten kan bevrijdend werken. Dat was Sophie die hij daar hoorde. Sophie vond dat je over alles moest praten. Maar Sophie wist natuurlijk niet alles. Als ze alles had geweten, zou ze dan ook nog over alles hebben willen praten?

Hij moest iets zeggen.

Hij hoefde helemaal niets.

Hoe zag je dat mensen gelukkig waren met elkaar? De man en de vrouw op de foto keken beiden naar de camera, niet naar elkaar. En toch, je zag het gelijk. Ze stonden dicht tegen elkaar aan. Hij had een arm om haar heen geslagen – maar dat zei nog niks.

De jongen zei: ‘Ze heeft het me hier verteld, op deze plek. Het leek me passend dat jij me hier nu ook jouw kant van het verhaal vertelt.’

Zijn stem was zachter dan daarnet. Je kon horen dat hij zijn best deed om zijn onzekerheid te verbergen. Of zijn woede.

Nee, Sebastiaan was niet verbaasd dat Talm het al die tijd had geweten, al had hij natuurlijk gehoopt dat het niet zo was. Dat de jongen hem maar niet vertelde waar hij voor gekomen was, kon je op twee manieren uitleggen: dat hij het wist en dat hij daarom opzag tegen de confrontatie; of dat hij het níét wist, en dus niet zo’n haast had om hem uit te horen. Het kon hem verder weinig schelen of de jongen het wist of niet. Al moest hij toegeven dat dat niet verklaarde waarom hij uiteindelijk dan toch zelf over Lisa was begonnen…

Hij moest iets zeggen.

Hij had geen zin om iets te zeggen.

Het maakte niet uit of hij wat zei of niet.

Hij kon dus net zo goed iets zeggen.

Hij zei: ‘Het was niet moeilijk. Het werd pas moeilijk toen het niet meer kon.’

De jongen zweeg.

Hij zei: ‘Nu wil ik wel een borrel.’

Hij hoorde hoe achter hem een nieuwe fles werd geopend, een glas werd volgeschonken. Hij ging zitten.

Lisa! Hij had haar bijna uit zijn hoofd en uit zijn hart gedronken, en nu kwam die jongen haar plotseling nieuw leven inblazen. Hield het dan nooit op?

Hij zei: ‘Er is geen andere kant aan dit verhaal. Haar verhaal en mijn verhaal zijn hetzelfde. Er is tenslotte maar één ding echt belangrijk in dit alles, en daarover bestaat geen misverstand. Ik zal niet ontkennen dat wat zij je heeft verteld inderdaad is gebeurd.’

De jongen reikte hem zijn glas aan. Hij nam het aan en wilde het al aan zijn lippen zetten toen hij zich bedacht.

Hij zei: ‘ Guilty as charged. The rough beast that knows no gentle rights, nor aught obeys but his foul appetite – dat ben ik.’ Hij zette het glas weg.

Er is een moment geweest waarop hij nog terug kon. Lisa lag op haar buik op het bed, in een herenpyjamajasje en een onderbroek – haar kleding voor de nacht. Hij zat boven op haar, half op zijn knieën, half rustend op haar billen. Hij masseerde haar nek, haar schouders, haar rug. Zijn vingers kneedden haar spieren, gleden langs wervels, speelden met een lok van haar haar.

‘Sebastiaan, wat doe je?’ Half lachend.

Daar had het bij kunnen blijven: een vermoeden zo vluchtig als de schaduw van een meeuw over het strand.

Maar daar bleef het niet bij.

Zijn handen lieten zich niet terugroepen, zijn handen wilden meer. Ze wilden de huid onder de stof. Ze wilden de zachte rondingen van billen, de kwetsbaarheid van ribben en buik. Zijn mond wilde het kuiltje in haar nek, het plekje achter haar oor, zijn mond wilde haar oogleden, haar wangen, haar lippen, haar mond.

‘Sebastiaan?!’

‘Stil, stil.’ Hij draaide haar op haar rug. Legde zijn vinger op haar lippen. ‘Ssst.’ Zijn vingertoppen streelden haar voorhoofd, gleden over de brug van haar neus, naar het kleine, volmaakte recht-hoekje.

‘Doe je ogen dicht. Vertrouw me.’

Ze deed haar ogen dicht.

Zijn vingers gleden omlaag, langs haar lippen, langs haar kin, haar hals, het kuiltje boven haar borstbeen. Hij maakte de knoopjes los van haar pyjamajasje.

‘Ssst! Stil, stil, vertrouw me.’

Hij legde zijn handen op haar borsten. Toen was er geen weg meer terug.

Twee verhalen. Een man. Een meisje. Dezelfde stoel. Dezelfde boot. Ander water. Een andere hemel. Een gat van zeven jaar.

De man zegt: ‘Ik zou kunnen beginnen bij een blote enkel. Of bij een glas dat aan de lippen wordt gezet. Ik kan beginnen bij haar moeder.’

Het meisje zegt: ‘Hoe en wanneer is het begonnen? Ik weet het niet. Ik herinner me de eerste keer, natuurlijk, maar ik denk achteraf dat het al eerder begon. Had ik het kunnen voorkomen? Ik weet het niet. Had ik het mijn moeder moeten vertellen? Ja. Nee. Ik weet het niet. Ben ik schuldig? Natuurlijk ben ik schuldig. Natuurlijk niet. Ik weet het niet.’

De man: ‘Ik zou kunnen beginnen met de verzachtende omstandigheden. Met een moeilijke jeugd. Met verboden en frustraties. Daar zou ik ook mee kunnen eindigen. Of ik kan ze helemaal weglaten. Dat zou natuurlijk beter zijn, dapperder.’

Het meisje: ‘Wie had ik het moeten vertellen? En wat zou er dan met Sebastiaan zijn gebeurd? En met mijn moeder? Met mij? Je moet me zweren dat je het aan niemand vertelt. Dat móét je me zweren. Zweer het!’

Hij: ‘Ik zou je eerst kunnen vertellen over de zeven gelukkige jaren, de jaren van onschuld. Sophie, Lisa en ik – wij drieën tegen de rest van de wereld. De wandelingen die we maakten langs het strand, bij windkracht acht. En dat we naar personeelsfeestjes gingen van de universiteit. En hoe we na afloop de andere feestgangers bespraken. Dat we zo hard moesten lachen dat we niet verder konden rijden. Dat we de auto aan de kant moesten zetten en moesten wachten tot we weer bij zinnen waren gekomen. Dat we één keer om die reden zelfs de auto hebben laten staan en verder zijn gaan lopen. En dat we toen in een park kwamen, midden in de nacht, en dat ik daar een monoloog van King Lear heb afgestoken.’

Zij, bevend, klappertandend, in tranen: ‘Hoe oud was ik? Veertien, vijftien? Mijn moeder was veel weg in die tijd. Ziekenhuis in, ziekenhuis uit. We waren zo vaak samen, hij en ik, met ons tweetjes. Op de bank, met chips en cola. Dallas en Dynasty. Het was onschuldig! Het was warm en liefdevol. Speels. Kinderlijk. Dat was het: kinderlijk. Alleen waren we geen kinderen. Hij niet in ieder geval.’

Hij: ‘Ik hield van Sophie. Ik hield van Lisa, zoals een vader van zijn dochter. Ze wás mijn dochter. Zo dacht ik over haar. Zo dacht zij over mij – als haar vader. Ze heeft nooit het woord ‘stiefvader’ gebruikt. Nooit. Wij drieën tegen de rest van de wereld. Zo was het. En wij wonnen. Zo was het ook nog eens.’

Zij: ‘Je moet niet vragen naar de details. Je moet niet te veel vragen.’

Hij: ‘Maar kleine meisjes worden groot. Ha! Kleine meisjes worden groot…’

Zij: ‘Hij heeft me nooit pijn gedaan. Hij deed zichzelf pijn. Nee, stil! Laat me! Ik weet ook wel…’

Hij: ‘Als het bij één keer was gebleven was het natuurlijk minder erg geweest. Iets minder erg.’

Zij: ‘Het was zo… verwarrend! Het was… Ik dacht: hij is mijn vader, maar hij is ook mijn vader niet. Dus het kan. Het mag. Het zou kunnen. Kunnen mogen. Alleen niet van mijn moeder. Van mijn moeder natuurlijk niet.’

Hij: ‘Een terugval, noemde ik het. Het was een terugval naar degene die ik was voordat ik Sophie leerde kennen. Voordat ik Lisa’s vader werd. Het was een terugval naar degene die ik was toen ik vijftien was. Of dertien. Of elf. Dat was mijn excuus. Het zou overgaan. Het zou vanzelf weer overgaan. Het duurde alleen wat langer dan ik had gedacht.’

Zij: ‘Na de eerste keer… Hij vertelde me een verhaal. Hij vertelde altijd verhalen. Hij kon prachtig vertellen. Een verhaal over iets dat hij had meegemaakt, in het bos, toen hij nog een jongetje was. Hij zei dat ik er zo over moest denken. Zoals hij dacht over wat er toen met hém was gebeurd. Ik heb het geprobeerd. Ik heb het zo lang geprobeerd! Omdat ik dacht dat ik hem moest beschermen. Dat hij er net zo onder leed als ik. Dat… Shit!’

Hij: ‘Ik zal je een verhaal vertellen. Het heeft er niks mee te maken. En toch ook alles. Het gaat over een jongetje van elf. En over een jonge vrouw, een vrouw die ongelukkig is, dat zie je zo. Aan de manier waarop ze loopt, de afwezige blik in haar ogen, dat het ene voorpand van haar blouse over haar rok heen hangt en dat ze dat niet in de gaten heeft. Van die kleine dingen die een groot verdriet verraden. Dat jongetje is zich dat alles natuurlijk niet bewust, daar is hij nog te jong voor, maar hij voelt onmiddellijk dat er iets aan de hand is met haar. Hij doet net of hij haar niet ziet. Hij kijkt strak naar de grond, schopt tegen een dennenappel, hij is haar bijna voorbij. Dan hoort hij haar stem. Wacht even! zegt ze. Niet zomaar doorlopen! Hij aarzelt. Staat stil. Kijkt naar haar op. Ze glimlacht. Ze heeft een prachtige, treurige glimlach. Ze zegt: Je hebt toch geen haast? Hij schudt van nee. Hij heeft de hele middag nog voor zich. Hij is op weg naar een hut in het bos, een kuil met takken eroverheen. Die hut is zijn geheim. Hij bewaart er gepofte aardappels in zilverfolie. En het geraamte van een konijn. De vrouw zegt: Ik heb een appel bij me en een krentenbol en een kan met koffie. Ik heb trek, maar ik vind het niet leuk om in mijn eentje te picknicken.

Ze staan op de kruising van twee bospaden. De jongen heeft nog altijd niks gezegd. De vrouw vraagt: Wil je me gezelschap houden? De jongen knikt. Ze zegt: Weet jij een mooi plekje om te zitten? En hij zegt: Kom maar mee. En hij neemt haar mee naar zijn hut. Niet echt naar zijn hut, maar daar vlakbij. Vanaf de open plek die hij haar wijst, kun je de hut zo zien liggen. Tenminste, als je weet waar je op moet letten. De vrouw ziet niks. Dat vindt het jongetje mooi: dat hij zijn hut zo goed heeft gecamoufleerd dat de vrouw op een paar meter afstand niks in de gaten heeft.

Opeens voelt de jongen zich niet meer het kleine jongetje. Hij zegt: Bent u niet bang, zo alleen in het bos? En zij zegt: Ik ben toch niet alleen? Dat vindt ie mooi, dat ze dat zegt: Ik ben toch niet alleen. Ze geeft hem de helft van haar krentenbol, de grootste helft. En de grootste helft van haar appel. Er valt zonlicht op de open plek. De vrouw zegt: Heb je het niet warm? En de jongen zegt: Ikke niet. Ik wel, zegt de vrouw. Vind je het erg als ik mijn truitje uitdoe? Ikke niet, zegt de jongen. Ze doet haar blouse uit. Onder haar blouse draagt ze alleen nog een beha. Van zwart kant.

Ik zal je de details verder besparen, maar waar het op neerkomt is dat die vrouw de jongen inwijdt in de liefde. Dat verhaal heb ik Lisa verteld. Na de eerste keer.’

Lisa: ‘Hij vertelde het heel mooi. Heel teder. Ik was er echt door ontroerd. Dat hij op die manier ontmaagd was! Het was net een sprookje.’

Sebastiaan: ‘Het was een verhaal dat een vriendje van mij ooit aan me vertelde, toen ik een jaar of twaalf was. Het was natuurlijk van a tot z verzonnen, maar hij bezwoer bij alles wat hij bezat en bij nog veel meer dat het hem echt was overkomen. Ik geloofde hem niet, maar ik was wel jaloers. En ik wílde hem eigenlijk wel geloven. Ik wilde dat het waar was. Dat het mogelijk was. Dat het mij ook zou kunnen overkomen.’

Lisa: ‘Ik heb geprobeerd om er op die manier over te denken. Ik denk zelfs… in het begin… in het begin lukte dat ook. Ik… Ik probeerde hem echt dankbaar te zijn. Ik dacht: hij doet dit omdat hij het mooiste dat hem ooit is overkomen wil doorgeven aan mij.’

Hij: ‘Het was zo makkelijk. Zo ontzettend makkelijk. Verhalen vertellen, dat is toch het makkelijkste wat er is? Ik vertelde een verhaal, en op slag veranderde de wereld. Wat kwaad was, werd goed. Wat een misdaad was, werd een daad van naastenliefde. Wat is er mooier dan een tedere verovering? Wat is er mooier dan een jong meisje dat de geheime genoegens van haar lichaam ontdekt? Het was zo gemakkelijk om mezelf wijs te maken dat ik niets verkeerds deed.’

Zij: ‘Wil je me vasthouden… Alsjeblieft… Wil je me vasthouden?’

De jongen heeft naar beide verhalen geluisterd. Hij is niet opgesprongen in woede. Hij is niet in huilen uitgebarsten. Hij was een goudvis in een kom in een kamer waar een moord wordt gepleegd.

Magyar Posta

Ze zitten naast elkaar op de bank, de man en het meisje. Of eigenlijk: zij hangt half over hem heen. Of nee: hij heeft haar half over zich heen getrokken. Of nee…

Sophie zegt: ‘Ik geloof niet dat ze ooit ruzie hebben gehad, die twee. Nooit echt.’

Talm wil dat ze de bladzijde omslaat. Hij zegt: ‘Wil je nog koffie?’

‘Nee, dank je.’

Hij schenkt zichzelf nog een keer in, ook al krimpt zijn maag alleen al bij de gedachte aan koffie ineen.

Sophie zegt: ‘Er is een tijd geweest… Ik weet niet of ik je dit wel vertellen moet. Het is allemaal zo lang geleden. En nu Sebastiaan…’

Ze slaat de bladzijde om. Ze zegt: ‘Er is een tijd geweest dat ik jaloers op ze was. Op Sebastiaan. Op haar. Dat ik het hem kwalijk nam dat hij beter met haar overweg kon dan ik. Dat ze makkelijker was bij hem dan bij mij. Handelbaarder. Bij mij was ze moeilijk. Puber-moeilijk. Dat was ze bij Sebastiaan nooit. Ik voelde me buitengesloten… Doe me toch nog maar wat koffie.’

Talm schuift zijn kopje naar haar door. Ze neemt het gedachteloos aan.

‘Misschien misgunde ik het haar wel,’ zegt ze, ‘dat ze zo’n leuke vader had. Ik ben altijd gek geweest op mijn eigen vader, en ik geloof ook dat hij gek was op mij, maar het waren zulke andere tijden. Hoe weinig Lisa en ik ook mogen schelen in leeftijd, er was zoveel veranderd in die tussenliggende jaren. Hoe ouders en kinderen met elkaar omgingen…’

Ze drinkt van zijn koffie. Dan draait ze zich plotseling naar hem toe: ‘Heeft ze jou ooit iets gezegd? Heeft ze jou ooit verteld hoe ze over me dacht?’

Zo kent hij haar niet. Zo wil hij haar niet kennen. Dit soort vragen hoort hij te stellen, niet zij.

‘Nee…’ zegt hij voorzichtig. ‘Nee, dat geloof ik niet.’

‘Je hoeft me niet te sparen,’ zegt ze. Zoals haar stem nu klinkt, heeft hij nog niet eerder geklonken. Zo… Hij kan er het juiste woord niet voor vinden. Onzeker. Nee. Verloren. Ja, dat is het: verloren. Hij wil niet dat ze verloren klinkt. Hij heeft bij haar juist iets gevonden.

Hij zegt: ‘De enige keer dat we het echt over jullie hebben gehad, over jou en Sebastiaan, toen ging het over die toestand op de universiteit, die rel over… die jongen.’

Ze blijft een tijdje stil, zegt dan: ‘Het gekke was… Het ging toen al een tijd niet zo goed tussen Lisa en mij… En het was net… Het was alsof we elkaar door die… door die toestand weer terugvonden. Het was natuurlijk ook… Mijn god!’ Ze schiet in de lach.

‘Heb je dat gevolgd, toen? In de krant en zo?’

‘Niet echt,’ zegt hij. ‘Ik wist niet dat het over haar vader ging… haar stiefvader. Ik geloof dat ik op school de laatste was die wist wiens dochter zij was.’

‘Net iets voor jou.’

Ze steekt heel even haar hand naar hem uit, zonder hem aan te raken.

Hij zegt: ‘Ze vertelde dat jullie hem hebben uitgehoord.’

‘Zeg maar gerust: verhoord. Als twee doorgewinterde rechercheurs. De een poeslief, de ander keihard. En af en toe van rol wisselen, om de spanning op te voeren.’

Weer lacht ze, en ze kijkt naar de foto’s in het album, slaat een bladzijde om en nog een, tot ze bij een foto komt die bijna een hele pagina in beslag neemt. Het is een portret van Lisa, in zwartwit, zo te zien gemaakt in een studio door een professionele fotograaf. (Had ze ambities in die richting? Liep ze met een portfolio onder haar arm modellenbureaus af? Onmogelijk! Onmogelijk? Er is zoveel dat hij niet weet.) Sophie houdt het album omhoog, bekijkt de foto door haar wimpers. Dan draait ze het album naar hem toe. ‘Is dit het meisje op wie je verliefd werd?’

Hij hoeft niets te zeggen.

Ze zegt: ‘Dat dacht ik al.’

Ze legt het album weer voor zich op tafel. ‘Goed zo. Goed zo.’

Dan durft hij het eindelijk te vragen: ‘Wat denk je dat er met haar is gebeurd?’

Het duurt heel lang voordat ze antwoord geeft. En als ze ten slotte begint te praten, is het alsof ze vanonder een deken praat, zo zacht en verstikt klinkt haar stem. Ze zegt: ‘De eerste uren, de eerste dagen dacht ik dat het een ongeluk was. Dat ze te ver de zee in was gezwommen, door de onderstroom was meegesleurd. Maar dan zouden haar kleren en haar tas gevonden moeten zijn… Daarna dacht ik: ze is weggelopen. Er was… Ze had een paar weken eerder iets tegen me gezegd. Op een avond, voordat ze naar bed ging, kwam ze me een kus geven. Toen vroeg ze: Denk je nooit: ik zou helemaal opnieuw willen beginnen? Het allemaal over willen doen? En dan anders? Ik vond het echt zo’n pubervraag. Ik weet zelfs niet eens meer wat ik heb geantwoord… Dus toen ze… Ik dacht: ze is op zoek gegaan naar een plek om opnieuw te beginnen. Zoals ik zelf ook ooit het huis van mijn ouders ben ontvlucht. Herhalingsdwang, zegt dat je iets? Dat mensen onbewust het leven van ouders herhalen… Maar je zou denken… Na een tijdje zou ze toch wel iets hebben laten horen. Ik bedoel… Dus dan ga je weer twijfelen. Op een gegeven moment zeiden ze bij de politie dat ze een misdrijf niet wilden uitsluiten. Het gekke is: dat heb ik nooit geloofd. Geen moment. Ik heb nooit geloofd dat ze is… meegenomen door iemand. Maar Sebastiaan… Heb je het hem gevraagd? Wat hij dacht?’

Ze wacht zijn antwoord niet af. Ze zegt: ‘Sebastiaan raakte helemaal… Hij dacht elke dag wat anders, had elke dag een nieuwe theorie. Ik werd er gek van. Hij werd er zélf gek van. Hij kwam met gedetailleerde kaarten aanzetten, waar de zeestromingen voor de Bretonse kust op stonden. Hij had lijsten met de tijden van eb en vloed. Volgens hem konden haar tas en haar kleren door het opkomend water zijn weggespoeld. Hele berekeningen maakte hij over waar die spullen dan aangespoeld zouden zijn. Maar ze zijn nooit gevonden.’

Ze schuift de fotoboeken weg.

‘We zijn allebei verhoord, natuurlijk. Ze wilden weten of Lisa reden kon hebben om zomaar weg te lopen, om niets van zich te laten horen. Sebastiaan was daar woedend over. Ze verdenken me, zei hij. Ze verdenken míj! En ik zei: Wat een onzin, ze doen gewoon hun werk. En bovendien: hoe meer jij je erover opwindt, hoe harder ze je zullen verdenken. Maar dat interesseerde hem niet. Het was allemaal… Je kunt iemand niet kwalijk nemen hoe hij reageert als zoiets gebeurt…’

Ze is steeds zachter gaan praten. Misschien praat ze nog steeds, zonder dat de jongen het kan horen. Misschien maakt ze in haar hoofd haar zinnen wel af. Ze ziet er opeens verschrikkelijk moe uit. Talm legt voorzichtig zijn hand op de hare. Ze reageert niet. Na een lange stilte zegt Sophie: ‘Hij sloot zichzelf op in haar kamer. ’s Nachts hoorde ik hem urenlang praten en schreeuwen. Ik zei: We moeten hier weg, je wordt hier gek. Hij wilde niet naar me luisteren, wilde niks meer met me te maken hebben. Alsof ik… Uiteindelijk hebben vrienden van ons hem kunnen overhalen een tijdje bij hen in huis te komen wonen. Dat hielp wel iets. Alleen, toen werd ík gek. In mijn eentje, in dat huis… Ik ben verhuisd. De politie heeft de nieuwe bewoners verteld wat er was gebeurd en gezegd dat ze onmiddellijk contact moesten opnemen als ze iets van Lisa vernamen. Ze hebben nooit… En Sebastiaan ging drinken.’

Hij haalt zijn hand weg. Ze zegt: ‘Ik heb een keer een brief ontvangen. Op mijn nieuwe adres. Een anonieme brief. Getypt. Geen afzender. Alleen een kruisje. Er stond zoiets als: Lisa is een nieuw leven begonnen. Ze maakt het goed. Je hoeft je geen zorgen om haar te maken. Het was heel onsamenhangend opgeschreven. Met veel typefouten.’

Hij kijkt haar aan van opzij: ‘Heb je die brief nog?’

‘Nee. Ik heb hem aan de politie gegeven. Ze hebben nog wat sporen nagetrokken, zeiden ze. Maar volgens hen was het een zieke grap.’

Ze kijkt hem aan.

‘Wat is er?’

‘Ze had in Frankrijk een jongen ontmoet… Dat was het jaar daarvoor… Ik heb heel lang gedacht dat ze misschien met hem… Maar toen jij me vertelde wie je was, na de begrafenis van Sebastiaan… toen dacht ik even dat jij…’

Hij schudt zijn hoofd. ‘Nee. Als ik had geweten waar je woonde, was ik wel…’

‘Ja,’ zegt Sophie. ‘Ja.’

En dan: ‘Het was geen grap, die brief. Ik weet niet wat het wel was, of wie hem heeft geschreven, en hoe diegene aan mijn adres is gekomen. Maar het was geen grap.’

Talm wacht op wat komen gaat. En als er niks komt, zegt hij: ‘Hoezo?’

Sophie zegt: ‘Het vreemde is: die brief was op de post gedaan in Boedapest.’

‘Boedapest?’ zegt Talm.

‘Ja, Boedapest.’

Weer is het stil. Talm denkt: we denken nu allebei hetzelfde. We hoeven niets te zeggen. Het maakt toch niets meer uit. Het is genoeg dat we het weten. Maar Sophie zegt: ‘Lisa heeft zich nooit… gewenst gevoeld. Misschien heeft ze een plek gevonden waar ze gewenst was.’

Talm denkt: ze weet het niet.

Ogam voor gevorderden

Het was even wonderbaarlijk als vanzelfsprekend, alsof haar hele leven tot aan dat moment geen ander doel had gediend dan haar voor te bereiden op hem.

Ze zaten samen achter de piano. Hij met een boek op schoot, zij met haar handen op de rand van het klavier, haar ongeoefende vingers tastend naar de toetsen. Hij liet haar toonladders spelen, d-groot, d-klein, en ‘foute’ toonladders, waarin ze de kruisen en mollen moest vergeten. Van de dubbelgestreepte d naar de centrale c.

‘B, l, f, s, n,’ zei hij, terwijl zij e, d, c, b, a speelde. ‘Aicme B,’ riep hij. ‘H, d, t, c, q. Aicme H!’

Hij wees haar op een zin in zijn boek: ‘Ogam imarbvach .i. aime h re aime b, 7 aicme ailme re aicme muine.’

‘Speel!’ riep hij. ‘Ontsluit het eeuwenoude geheim van de Ierse barden! E, d, c, b, a, g, fis, e! Speel, schone jonkvrouwe, speel!’

En Sophie voelde zich opgetild worden, haar vingers struikelden, haar lach tuimelde, haar adem stokte, haar hart bonsde.

‘ Cornfield under colour, that there might not be two Ogam letters for one letter! Ogam accomaltach! Speel! Speel! Vlugger! E-d, d-c, c-b, b-a, g-f, nee g-f! Precies! Wonderbaarlijk!’

Ze zaten gedrieën in het duinzand, in het licht van maan en sterren. Met de punt van een dode dennentak trok hij een lijn in het zand. Plaatste kruisjes en dwarsstrepen op de lijn, links en rechts, enkele en dubbele. Twee streepjes links. ‘Li sula: delight of eye.’ Drie diagonale streepjes. ‘Tresim ruamna: strongest of red.’

‘Wat hebben we eraan, Sebastiaan?’ Dat was Lisa.

‘Niks. Niets. Absolutely nothing. Is dat niet heerlijk?’

Ze zagen een vos een schelpenpad oversteken. Ze zagen de donkere schim van een uil. Ze zaten boven op het duin en keken naar de stille zee, die schitterde in het maanlicht, die zachtjes fluisterde, die haar heel even deed terugdenken aan Albert. Nee! Weg! Ze pakte zijn hand, het fijne zand schuurde tussen hun strelende, spelende vingers.

Hij was een voorzichtige minnaar, onervaren, oordeelde Sophie. Als ze hem weleens vroeg naar eerdere liefdes, werd hij verlegen. Ja, er waren andere vrouwen geweest. Natuurlijk waren er anderen geweest. Maar het had nooit veel voorgesteld. Het was onvergelijkbaar. Wat hij met haar had, wat hij voor haar voelde, had hij nooit eerder gehad, zo bezwoer hij haar keer op keer. En het viel haar niet moeilijk hem te geloven. Wat zij voor hém voelde was voor haar al even nieuw.

Ze waakte ervoor hem het gevoel te geven dat hij in de lichamelijke liefde tekortschoot. Stapje voor stapje leidde ze hem van de veelbegane wegen naar de avontuurlijker paden. Van het kalme genot naar het tomeloos genieten. Van het gevaarloze naar het spanningsvolle.

‘Je hoeft niet bang te zijn,’ zei Sophie.

‘Je hoeft je nergens voor te schamen.’

‘Je kunt gewoon zeggen wat je lekker vindt.’

Altijd op fluistertoon.

‘Weet je wat ik lekker vind? Dit vind ik lekker.’

Hij was een dankbare, maar langzame leerling.

Hij, op zijn beurt, was haar leraar in de wereld van kunst en cultuur. Hij nam haar mee naar het theater, naar de opera, naar concerten van moderne Russische componisten en nog modernere Amerikanen.

Ze keek ademloos naar een oude man in een corduroy broek en een flanellen overhemd die midden op het podium zat, achter een tafeltje met een partituur en een microfoon. Naast hem stond een zwarte vleugelpiano met daarachter een wat jongere man, maar met nog grijzer haar dan de oude meester.

‘Bòòòòòòrròh!’ zei de oude man in de microfoon.

Plink-kloink, deed de piano.

‘Wàààààhhhggg!’

Tingelpingel-tingelpingel beng-beng! deed de piano.

Stilte.

Hoelang duurde de stilte? Twintig seconden? Een halve minuut? Een hele? Het publiek begon onrustig te worden. Iemand fluisterde. Een ander giechelde. Er werd gekucht en gehoest.

De pianist stond op. Tergend langzaam verhief hij zich van zijn kruk. De stilte keerde terug. De pianist pakte een houten stokje, dat kennelijk al die tijd naast het klavier had gelegen. Hij boog zich voorover, alsof hij het mechaniek onder de openstaande klep wilde inspecteren. Hij stak zijn hand uit. Nog altijd gebeurde alles tergend langzaam. Hij bracht het stokje een eindje omhoog. Weer begon er iemand in de zaal te giechelen. De pianist sloeg met het stokje op de snaren van de vleugel.

Ploink.

Hij ging weer zitten.

‘Uúúúúúúúúúrrllll-urgh!’ zei de oude man.

Sophie keek naar Sebastiaan. Sebastiaan keek strak voor zich uit. Ze zag hoe zijn mondhoeken trilden. Toen hield ze het niet meer.

‘Hoe vond je het?’ vroeg hij na afloop.

‘Fantastisch! Onvergetelijk! Krankzinnig!’

Hij vertelde haar verhalen. Over Griekse goden en Ierse sjamanen. Over de hoofse liefde, en entartete Kunst. Ze dacht: je had mijn vader moeten kennen. Ze dacht: je bent een geweldige vader.

Hoe hij met Lisa praatte: als een volstrekte gelijke. Het geduld dat hij met haar had. De aandacht die hij aan haar besteedde. De afstand die hij tot haar behield op dagen dat ze liever op zichzelf was. Als het om Lisa ging, hoefde ze hem niets te leren. Hij was een natuurtalent. En de eerste paar jaar kostte het haar geen enkele moeite om daar met opgewekte verwondering naar te kijken. Ze had zelfs het idee dat ze zich aan hem optrok, dat ze dankzij hem een betere moeder werd.

De twijfels kwamen pas later, en met de twijfels de jaloezie.

Hij nam haar mee naar de Egeïsche Zee. Dezelfde zee waarin ze het verdriet om de dood van Sepp van zich af had gespoeld. Maar aan Sepp dacht ze niet, noch aan Susan of aan Daniel, ze dacht zelfs nauwelijks aan Lisa, die tien dagen dat ze samen over de blauwe wateren zeilden, onder een blauwe lucht. Ze zagen dolfijnen voor de kust van het eiland Ios. Ze zeilden de krater van Santorini binnen onder een bloedrode avondlucht. Ze aten zelfgevangen vis, en calamares op een terras met uitzicht op de haven. Ze kropen ’s ochtends naakt uit hun kooi, sprongen naakt in het koele water, lagen naakt in de zon.

Het waren de gelukkigste dagen uit haar leven – wat haar eens temeer het idee gaf dat ze als moeder tekortschoot.

‘Waarom,’ vroeg ze, op hun laatste avond, bij zonsondergang en witte wijn, ‘ben jij nooit vader geworden?’

‘Ik kwam de moeder niet tegen.’

Ze aarzelde. Ze dacht: waarom zou ik het hem vragen, ik weet immers wat hij zal antwoorden? En als het eenmaal is gezegd, is er geen weg terug. Dan zal het altijd tussen ons in staan: zijn wens, mijn weigering. Maar erger dan erover praten, dacht Sophie, is erover zwijgen. En dus vroeg ze: ‘Zou je een kind bij me willen?’
Hij antwoordde niet. Niet direct in elk geval. En toen hij wel begon te praten, zei hij niet wat ze had gedacht dat hij zeggen zou. Hij zei niet: ‘Ja, niets liever.’ Hij zei: ‘In Afrika bewijst een man zijn manlijkheid door zoveel mogelijk kinderen op de wereld te zetten. Dat hij naar de meeste van die kinderen vervolgens nooit meer omkijkt, doet aan zijn reputatie geen enkele afbreuk. Het gaat erom dat ze uit zijn zaad geboren zijn, dat ze vlees zijn uit zijn vlees, bloed van zijn bloed. Ik heb dat nooit kunnen navoelen. Ik heb met mijn eigen ouders nooit zoiets als een bloedband gevoeld. Nooit het idee gehad dat mijn vader enige status kon ontlenen aan het feit dat hij mij had verwekt. Mijn vader was mijn vader omdat wij leefden onder hetzelfde dak, omdat hij er samen met mijn moeder voor zorgde dat ik te eten had, en een plaats om te slapen. Het is voor mij vooral een praktische verbintenis geweest, in weerwil van het onloochenbare feit dat ik niet voor die verbintenis heb kunnen kiezen. Dat die wel degelijk voortkwam uit zoiets als een samensmelting des vlezes, een vermenging van het bloed.’

Hij was een tijdje stil. De zon verdween achter de horizon.

Hij zei: ‘Ik voel me de vader van Lisa, maar dat heeft met vlees en bloed niets van doen.’ Hij sprak heel zacht nu, alsof hij iets aanroerde waarover beter gezwegen kon worden.

Ze had naar hem gekeken, zoals hij daar zat, zijn huid gebruind door de zon, zijn haren plakkerig van het zoute water, zijn kleren gebleekt door de combinatie van die twee. Mijn god, wat hield ze van die man! En hoe had ze zich zo in hem kunnen vergissen dat ze gedacht had dat hij een kind bij haar zou willen, terwijl ze zo vaak aan hem had laten merken nooit meer zwanger te willen zijn, nooit meer een kind te willen baren? Het was de straf die ze zichzelf had opgelegd, om het kind dat zij geen kans van leven had willen geven. Het was volstrekt irrationeel, en stond haaks op haar stellige overtuiging dat de keuze voor of tegen een abortus iets was van vrouwen alleen – van de vrouw in kwestie alleen. Maar hij had haar keuze gerespecteerd, meer gerespecteerd zelfs dan ze had durven hopen.

Of had zijn verhaal, dacht ze opeens, helemaal niets met haar van doen?

Ze sloot haar ogen. Het maakt niet uit, dacht ze. Het is goed zoals het is. Voor het eerst in lange tijd besloot ze dat het misschien beter was om over iets te zwijgen dan te praten.

Toen ze haar baarmoeder en haar linkereierstok hadden verwijderd, toen ze bijkwam uit de narcose, toen hij naast haar zat aan haar bed, toen Lisa naar huis was gegaan omdat ze nog moest leren, toen hij vroeg hoe ze zich voelde en zij vroeg hoe hij zich voelde, toen hij geen antwoord had gegeven op die vraag, toen hij bitter had geglimlacht – toen wist ze: hij had het toch anders gewild.

De geur van meisje in de morgen

Eerst begon haar lichaam uit elkaar te vallen, daarna haar hele leven. De voorbodes waren onschuldig genoeg: aanhoudende vermoeidheid, een zeurende pijn in haar onderbuik, die ze toeschreef aan een darmstoornis. Toen de pijn erger werd en zich niet meer door aspirines liet onderdrukken, ging ze naar haar huisarts. De huisarts verwees haar door naar een specialist. De specialist liet röntgenfoto’s maken. Er groeide iets in haar baarmoeder dat daar niet thuishoorde. De specialist zei: ‘Dat kunnen we maar beter weghalen.’

Vier weken later lag ze op de operatietafel. Groene jassen bogen zich over een groen laken en een rood gat. Het gezwel in de baarmoeder was kwaadaardig, er waren uitzaaiingen naar de linkereierstok. Ovarium en uterus moesten eruit. De klinische geheimtaal van specialisten. Koele beslissers. Steriel gereedschap. Flinterdun staal dat weefsel doorsnijdt. Verklevingen tussen baarmoeder en buikwand. Was het een moment van onoplettendheid? Trilde de hand van de chirurg? Dwaalden zijn gedachten heel even naar de ruzie aan de ontbijttafel, waar een kind moedwillig zijn bord cornflakes over de tafelrand schoof? Het vlijmscherpe puntje van het mes prikte door het buikvlies, raakte de dunne darm, liet een piepklein gaatje achter. Niemand die het zag. Concentratie! De gehandschoende hand tilde baarmoeder en eierstok uit de warme rode holte. Iemand reikte een schaaltje aan. De organen glibberden over het glimmend metaal.

De chirurg naaide met vaste hand het lichaam dicht.
Ze zaten aan haar bed, bezoekers van een andere planeet. Ze lachten naar haar, knikten haar toe, brachten voorzichtig hun gezichten bij het hare, streelden zachtjes haar vingers. Nooit eerder zag ze twee gezichten die haar zo bekend waren en toch zo vreemd. Hoe kon het dat ze alles aan hen herkende, maar dat ze zich niet kon herinneren hen ooit eerder te hebben gezien? Wie waren zij, die man en dat meisje aan haar bed?

Ze praatten op gedempte toon, dat vond ze prettig. Sophie luisterde naar de klank van de stem van de man. Het was, dacht ze, alsof hij met twee stemmen sprak. Het ene moment klonk hij kalm, geruststellend, het andere nerveus, verontrust. Ze dacht: ik moet op zijn woorden letten, proberen te volgen wat hij zegt, dan zal ik begrijpen waarom die toon steeds wisselt. Maar ze slaagde er niet in zelfs maar een enkel woord van wat hij zei te verstaan. Ze was blij toen ze eindelijk opstonden, zich weer naar haar overbogen, haar aanraakten met droge lippen, klamme handen. Ze zeiden nog iets, ten afscheid, maar ook die woorden verstond ze niet.

Ondertussen lekte het in haar buikholte, onopgemerkt.

Het eerste dat ze vroeg toen ze weer bijkwam was: ‘Is mijn dochter al langs geweest?’

En het volgende: ‘Is het normaal dat ik nog zo’n pijn heb?’

Het was normaal, zeiden ze. Ze hoefde zich geen zorgen te maken, de operatie was probleemloos verlopen. Morgen zou ze zich een stuk beter voelen. Maar de volgende dag voelde ze zich allesbehalve beter, al knapte ze een beetje op toen Lisa en Sebastiaan aan haar bed verschenen.

‘Waren jullie er gisteren ook al?’

‘Ja.’

‘Dus dat waren jullie…’

‘Ja, dat waren wij.’

‘Hoe gaat het?’

‘Dat kunnen we beter aan jou vragen.’

‘Nog niet zo goed. Ik heb veel pijn.’

‘Het is natuurlijk ook niet niks, zo’n operatie.’

‘Nee, het is niet niks.’

Sebastiaan bleef nog een tijdje aan haar bed zitten toen Lisa al naar huis was. Sophie wilde iets zeggen om hem op te monteren, om zichzelf op te monteren. Maar ze kon niets bedenken.

Zevenenhalf uur later lag ze opnieuw op de operatietafel. Iemand binnen zo korte tijd twee keer narcotiseren is niet ongevaarlijk. Maar het risico van niet-ingrijpen was groter. Niet-ingrijpen zou ongetwijfeld hebben geleid tot haar dood.

Toen Sophie voor de tweede keer bijkwam, was niet langer alleen de wereld om haar heen haar vreemd, maar was ze ook een vreemde voor zichzelf. Ze had geen idee meer wie ze was, wat er met haar was gebeurd, en waarom ze in een bed lag omringd door vreemde apparaten die via draden en slangen met haar lichaam waren verbonden. Ze dacht: vandaag begint mijn leven opnieuw – wie wil ik deze keer zijn?

In het huis waaraan Sophie op dat moment geen enkele herinnering had, maakte Sebastiaan een ontbijt voor Lisa, klopte hij zachtjes op haar deur, ging hij haar kamer binnen, keek hij op haar neer, luisterde hij naar haar adem, zei hij zachtjes: ‘Lisa! Lisa! Wakker worden…’

De geur van meisje in de morgen.

Een voet die vanonder het dekbed steekt.

Het glimmen van speeksel op wang en kin.

De kleine bewegingen van een lichaam dat slaapt.

Het langzame ontwaken.

Sophie lag aan de monitor en het infuus. Ze kreeg sondevoeding via een slangetje door haar neus. De artsen zeiden: ‘We waren er net op tijd bij.’ Ze zeiden niet: We hadden naar u moeten luisteren, toen u zei dat u zo beroerd was, toen u zei: Ik ga dood. Ze zeiden: ‘Uw buikholte zat vol ontlasting. Als je daar niet op tijd bij bent, ga je dood. We hebben de darm moeten stilleggen, zodat hij kan genezen. Daarvoor hebben we een gaatje in de buikwand gemaakt, waar de komende maanden uw ontlasting uit zal lopen. Die ontlasting wordt opgevangen in een zakje, en als dat zakje vol is, haalt u het eraf en plakt u er een nieuw op.

Ze zeiden niet: Het spijt ons dat er een fout is gemaakt bij de operatie.

Ze leerden Sophie hoe ze zakjes moest plakken.

‘Ik heb nooit meer zoveel en zo vreemd gedroomd als toen in dat ziekenhuis,’ zegt Sophie.

Ze hebben de stoelen aan de eettafel verruild voor de bank, de koffie voor wijn. De fotoalbums staan weer in de kast, maar de beelden spoken nog rond in hun hoofden. De beelden van het meisje en de man.

Sophie zegt: ‘Ik schoot zonder problemen van de meest angstaanjagende nachtmerries in de heerlijkste wensdromen. Alles liep door elkaar. Sebastiaan trouwde met Lisa, ik was Lisa’s kind. Lisa’s vader, haar echte vader, speelde Monopoly met de hond van de buren, mijn vader was getrouwd met mijn beste vriendin van jaren geleden. En Sebastiaan was hun oudste zoon. Ik liep naakt over straat, en mannen klapten en joelden en riepen me na: Wat een goddelijk lichaam! Ik lag vastgebonden op een bed, een dokter zette mijn beide benen af. Ik probeerde hem te zeggen dat hij een verschrikkelijke vergissing maakte, dat ik niet de patiënt was die hij dacht. Maar er kwam geen geluid uit mijn mond – alleen ontlasting.’

Er valt een ongemakkelijke stilte.

De jongen zegt vlug: ‘Mijn favoriete dromen zijn vliegdromen. Heb jij dat weleens, dat je droomt dat je kunt vliegen?’

‘Nee,’ zegt zij. ‘Vliegdromen heb ik nooit gehad.’

Ze zegt: ‘Sebastiaan kwam elke dag op bezoek. In het begin kwam Lisa ook altijd mee, maar dat werd op een gegeven moment minder. Sebastiaan zei dat ze het druk had met school. Hij deed me elke dag verslag van hun belevenissen. Soms wilde ik dat hij daarmee ophield. Dan dacht ik: jullie hebben mij helemaal niet meer nodig. Jullie redden het prima zonder mij.’

Talm zegt: ‘Vroeger moest ik altijd klapwieken met mijn armen, als een vogel. Maar tegenwoordig gaat het vliegen vrijwel helemaal vanzelf. Ik hoef me alleen maar af te zetten, en vervolgens zweef ik zo naar de verste hoek van de kamer. Ik heb dat al zo vaak gedroomd dat ik me soms in mijn droom afvraag of ik droom. Laatst wist ik zeker dat dat niet het geval was.’

Sophie zegt: ‘Ik heb vaak gedroomd dat ik alsnog doodging aan die lekke darm. En dat Sebastiaan en Lisa met elkaar trouwden op de dag dat ik begraven werd. De dominee, die eerst de rouwdienst had geleid, zegende daarna hun huwelijk in. Hij zei: Sophie zou het zo hebben gewild. En ik riep: Nee! Nee! Nee! Maar niemand hoorde me, want ik was dood. En Lisa was zwanger. Ze had een buik van minstens zeven maanden.’

‘Zal ik nog een fles wijn openmaken?’

De jongen pakt de wodkafles en schenkt zichzelf een glas in. Sebastiaan verroert zich niet. Talm zet de kachel wat lager, loopt naar het keukentje, leunt ruggelings tegen het aanrecht, doet zijn ogen dicht.

Sebastiaan en Lisa, Lisa en Sebastiaan.

Hij klemt zijn kaken op elkaar, perst zijn lippen samen, knijpt zijn ogen stijf toe. Niet drinken! Niet drinken! Laat de oude man zich maar verliezen in een roes, laat hem verdwalen in Shakespeare en Yeats, laat hem sterven in zijn eigen braaksel! Zelf zal hij nuchter blijven. Hij zal eindelijk alles onder ogen zien, zich eindelijk ontdoen van het verleden. Hij zal afrekenen en naar buiten stappen, een nieuwe dag in, een nieuw leven in. Hij zal… Hij slaat het glas wodka in één keer achterover.

‘Ik zal je wat vertellen.’

‘Ik kon het Sebastiaan niet kwalijk nemen,’ zegt Sophie. ‘Het ene moment vroeg ik nog of hij een kind bij me wilde, en het volgende of hij me wilde helpen bij het verwisselen van een poepzak, fijn dank u wel! Ik weet niet eens zeker of hij het was die afstand hield, of dat ik dat zelf deed. Ik wantrouwde mijn eigen lichaam, verafschuwde de littekens, de wonden, de geur van ontlasting, die ik niet meer kwijtraakte, ook niet als ik mezelf net had gewassen, als ik een nieuw leeg zakje op mijn buik had, als ik parfum op had, en schone kleren aan die nog roken naar waspoeder – zelfs dan dacht ik nog: ik ruik het! Ik stink! Sebastiaan deed wat hij kon, en hij kon meer dan ikzelf in zijn plaats had gekund.’

Ze drinkt van haar wijn. Dan zegt ze: ‘Maar van Lisa begreep ik het niet. Zij hoefde me niet naakt te zien. Zij hoefde niet naast me in bed te liggen en te luisteren naar het borrelen van mijn darmen. Maar ze was nog afstandelijker dan Sebastiaan.’

Daar weet Talm niets op te zeggen.

De jongen gaat tegenover de man zitten. Hij zegt: ‘Toen ze het verteld had, heb ik haar in mijn armen genomen, haar opgetild en op het bed gelegd. Ik ben bij haar gaan zitten. Ze legde haar hoofd op mijn schoot. Zo is ze in slaap gevallen. Ik streelde haar voorhoofd, de brug van haar neus, ik drukte een kus op dat grappige rechthoekige puntje. Ik voelde haar adem op mijn gezicht.

Ik ben opgestaan en heb wat ramen opengezet, voor zover dat mogelijk is op deze boot. In de loop van de dag werd het ondraaglijk warm, maar ik wilde haar niet alleen laten. Bovendien was ik bang dat, als ik op het dek ging zitten, iemand me zou aanspreken: een buurman, een buurvrouw. Ik had geen idee wat voor verhaal ik dan had moeten ophangen. Ik was niet echt in de stemming om daarover na te denken. Dus bleef ik benedendeks. Ik herinner me nog dat ik een boek heb gelezen – uít heb gelezen, van het begin tot het eind. Maar ik kon me de volgende dag al niet meer herinneren waar het over ging. En Lisa ondertussen maar slapen, in de hitte. Ze kreeg er in ieder geval weer kleur door op haar wangen.’

De man heeft zich al die tijd niet bewogen. Hij zit in zijn stoel en staart voor zich uit.

De jongen zegt: ‘Ze sliep de hele middag, de hele avond. Het koelde wat af. Ik legde een laken over haar bezwete lichaam. Ik ging naast haar liggen en probeerde te bedenken wat ik moest doen – wat zij moest doen, wat wij moesten doen. Er kwam geen enkele bruikbare gedachte bij me op. Ik viel in slaap, en in mijn slaap hoorde ik haar zeggen: Pappa, ik hou van je, pappa, ik hou van je, pappa, ik hou van je. Steeds maar weer. Ik werd wakker van haar vingers op mijn gezicht. Heb je daar herinneringen aan, Sebastiaan, aan haar vingers op je gezicht? Weet je nog hoe dat voelde? Heb je dat ooit gevoeld? Weet je nog hoe ze rook, in haar hals, vlak achter haar oor? Weet je dat nog? Heb je naar haar gekeken terwijl ze sliep? Heb je gekeken naar het rijzen en dalen van haar borst? Heb je geluisterd naar haar adem? Hoor je haar adem nog weleens, ’s nachts, als je niet in slaap kunt komen? Weet je nog hoe zacht de binnenkant van haar dijen was? Weet je dat nog? Weet je dat nog? Weet je wat het eerste was dat ze tegen me zei toen ze me wakker had gemaakt? Ze zei: Nu is alles kapot. Hoor je me? Nu is alles kapot. NU… IS… ALLES… KAPOT!

O, ze zei het heel zachtjes, ze schreeuwde niet, zoals ik nu tegen jou. O nee, heel zachtjes zei ze het. Weet je nog hoe dat klonk, als ze heel zachtjes iets tegen je zei? Weet je dat nog? Wat heeft ze allemaal tegen je gezegd, Sebastiaan, wat heeft ze allemaal gezegd? Pappa, ik hou van je? Zei ze dat? Pappa, ik hou van je? Nou? Of zei ze: Hou op, hou op, hou op, hou op? Zei ze dat? Nu is alles kapot. Heeft ze dat ooit tegen je gezegd?

We zijn naar buiten gegaan, de zomernacht in. We hebben onze fietsen gepakt. We liepen met de fietsen aan de hand. We wisten niet waarheen. We liepen maar wat. We liepen weg. Weg! WEG! We kwamen bij een brede verkeersweg zonder verkeer. We stapten op onze fietsen. We reden midden op de weg. Ik legde mijn hand op haar rug en duwde haar. Ze hield haar benen stil, ik fietste. Ze huilde, weet je dat nog, hoe ze huilde? Zonder geluid. Zonder snikken. Zonder schouderschokken. Er liepen tranen langs haar wangen, dat was alles. Heb je ze geproefd, haar tranen? Heb je geprobeerd ze weg te kussen? Weet je nog hoe zout ze waren, en hoe zoet? Weet je dat nog?

We kwamen bij een rotonde. Ze zei: Linksaf. Het was het eerste dat ze zei na: Nu is alles kapot. Linksaf. Niet echt de conversatie van jongverliefden, wel? We gingen de rotonde driekwart om, zoals zij wilde. We kwamen op een nog bredere weg, een weg met vier banen en een vangrail in het midden. Ik zei: Dit is een autoweg. Ze zei: Dat geeft niet. Voor de zekerheid ging ik op de vluchtstrook fietsen. Er kwam een auto voorbij. En nog een. Er werd getoeterd. Ik zei: Lisa, dit is gekkenwerk. Precies, zei ze. Daarom. We kwamen aan de rand van de stad. Er was een afslag naar de ringweg. Lisa zei: Laten we daar omhooggaan. Ik zei: Laten we dat maar niet doen. Ik zei: Laten we even stoppen. Laten we stoppen en nadenken. We stopten. Ik leidde haar van de weg af, naar het talud van de ringweg. Ik zette de fietsen tegen een lichtmast. Ik ging in het gras zitten, dat rook naar zomernacht, zoals zomernachten kunnen ruiken naar gras, maar ze volgde mijn voorbeeld niet. Ze liep de dijk op naar de weg. Ik rende haar achterna. Wat ga je doen Lisa? vroeg ik. Niks, zei ze. Kijken. Zo stonden we daar, langs de snelweg, te kijken naar het nachtelijke autoverkeer. Ik weet niet hoelang we daar hebben gestaan, maar ik herinner me het gevoel van opluchting toen ze zich opeens naar me omdraaide en me toelachte. Weet je dat nog? Hoe haar gezicht kon openbreken in de allermooiste lach die je ooit had gezien? Hoe haar ogen glommen, hoe haar tanden glommen, hoe het puntje van haar neus een heel klein beetje omlaag werd getrokken, weet je dat nog, Sebastiaan?

Ze pakte mijn hand. We liepen de dijk af, holden de dijk af, struikelden, rolden, lachten, schaterden de dijk af. Hebben jullie dat ooit gedaan? Jij de trotse vader, zij de kleine meid, of de nietzo-kleine meid? Is het zo soms begonnen? Heb je zo ontdekt dat ze je opwond? Door een stoeipartij? En hoe oud was ze toen? En wat was het dat je opwond? Haar hulpeloosheid? Haar verzet? Het zweet in haar hals? De macht van jouw greep om haar meisjespolsen, was dat het? Dat heeft ze allemaal niet verteld. Dat kon ze niet vertellen, of wilde ze niet vertellen. Je deed jezelf pijn, zei ze. Hoor je dat? Ze zei: Hij deed zichzelf pijn. Ze nam het voor je op! Jouw lieve kleine meid. Na alles wat je haar had aangedaan – of zou je het zo niet noemen: Jij… haar… iets aangedaan… Je lieve kleine meid. Was dat hoe je over haar dacht – is dat hoe je nog steeds over haar denkt: als je lieve kleine meid?’

‘Is dat,’ zegt de man, ‘hoe jíj over haar denkt?’

Sophie zegt: ‘Misschien had het wel niets met mij te maken.’

‘Wat?’

‘Dat ze zich afsloot, zich terugtrok.’

De jongen houdt zijn adem in.

Sophie zegt: ‘Misschien was het gewoon de leeftijd. Was het puur toeval dat het samenviel met die operaties.’

Spiegelgevecht

De man is opgestaan uit zijn stoel. Hij zegt: ‘Je praat! Eindelijk, je praat! Je laat zien dat je bestaat, dat er dingen in je omgaan. Dat is al heel wat. Ik begon er de laatste tijd steeds meer aan te twijfelen of je wel echt was, en niet een geestverschijning, een hofnar in dienst van Koning Alcohol. Maar nu ben je dus tot leven gekomen, durf je me ter verantwoording te roepen, want dat is toch wat we hier aan het doen zijn, is het niet? De bedrogen minnaar roept de bedrieger ter verantwoording. Eindelijk! Heel goed! Heel goed!’

Weer voelt de jongen de aandrang om weg te lopen. En voor het eerst in zijn leven realiseert hij zich ten volle dat dat is wat hij doet bij pijnlijke confrontaties: weglopen, zich afwenden. Toen Lisa hem vertelde wat er was gebeurd tussen haar en haar vader (haar stiefvader, maar maakte dat iets uit, maakte dat iets uit voor hém?), toen was er één gedachte die steeds maar in zijn hoofd bleef rondzingen: ik wil hier niet zijn, ik wil dit niet horen. Hij liep niet werkelijk weg, niet fysiek, maar hij trok zich wel terug. Hij kroop diep weg in zichzelf.

‘Hou me vast,’ zei Lisa. ‘Hou me vast.’ En hij sloeg zijn armen om haar heen, maar tegelijkertijd deed hij drie stappen naar achteren, keerde zich van haar af. In gedachten rende hij de boot uit, sprong hij op de fiets en reed zo hard als hij kon de stad uit – weg! Weg! In de buik van de Moammar Khadafi stond een wassen beeld dat sprekend op hem leek, met een meisje in zijn armen.

Sebastiaan zegt: ‘Laten we de zaken zorgvuldig op een rij zetten, zodat we achteraf niet zullen zeggen: Dit hadden we nog moeten doen, daar hadden we het nog over moeten hebben. Laten we zorgen dat we geen spijt krijgen van de dingen die we op deze avond niet hebben gedaan.’

Talm schenkt zichzelf een nieuw glas wodka in.

‘Dus hier heb jij met haar geslapen, hier op deze boot,’ vervolgt Sebastiaan. ‘En, beviel het? Vervulde ze je stoutste dromen? Of was het de grootste deceptie uit je leven?’

De jongen weet niet wat hij hierop moet antwoorden, hij weet niet of hij wel antwoorden wíl. Hij is overrompeld door de toon die de man tegen hem aanslaat.

‘Nou? Sta me niet zo schaapachtig aan te kijken. Daarnet had je nog praatjes voor tien.’

‘Waarom zou ik jou iets vertellen over mijn liefde voor haar?’

‘Waarom zou ík jou iets vertellen over mijn liefde voor haar?’

Stilte.

Waarom zou hij het recht hebben om de man te ondervragen? En waarom zou dat andersom niet zo zijn? Omdat hij moreel in zijn recht staat, en de man niet. De man niet? Nee. Ze was nog een kind. Was ze nog een kind? Ja.

‘Je was haar vader,’ zegt Talm. ‘Zo zag ze jou, zo noemde ze je – dat kan je toch niet zijn ontgaan? Vaders gaan niet met hun dochters naar bed.’

Hij heeft het gezegd. Hij heeft het hem eindelijk recht in zijn gezicht gezegd. (Nou ja, bijna recht in zijn gezicht.) Hij voelt zich, vreemd genoeg, opgelucht. Alsof het hierom ging, al die tijd al: dat hij dit gezegd moest hebben.

De man zegt: ‘Sommige vaders wel.’ Hij kijkt de jongen recht aan. Hij wel.

‘Waarom?’ vraagt de jongen.

‘Doet dat ertoe?’

Maar de jongen is een snelle leerling. Hij spiegelt de vraag, zoals Sebastiaan zijn vragen telkens weer spiegelt. ‘Doet dat ertoe?’

‘Ik weet het niet. Zijn we er iets mee opgeschoten dat hulpverleners, rechters en criminologen zich drie decennia lang de vraag hebben gesteld: waarom doen misdadigers misdadige dingen?’

‘Schieten we er wat mee op als we ons die vraag niet meer stellen?’

‘Goed,’ zegt de man. ‘Mooi.’ Hij slaakt een diepe zucht en laat zich weer terugzakken in zijn stoel. De jongen laat hem met zijn ogen geen moment los – nu niet meer.

‘Waarom? Die vraag heb ik mezelf duizendmaal gesteld. Toen en later, en nu nog.’

‘Dan moet er toch op z’n minst een begin van een antwoord zijn. Of het begin van duizend antwoorden.’

‘Ja.’

‘Als we alles op een rijtje willen zetten, als we willen voorkomen dat we achteraf denken: dit had nog aan bod moeten komen, dan kunnen we deze vraag niet overslaan,’ zegt Talm. Hij is blij dat hij het initiatief weer heeft.

Sebastiaan kijkt hem aan, er speelt een spottend lachje om zijn lippen, maar dat verdwijnt en maakt plaats voor een gepijnigde grimas. Hij zegt: ‘Hier is een begin van een antwoord – een verontschuldigend antwoord. Zij was vijftien, ik was wat… Elf? Dertien? Voor een jongen van die leeftijd is niets zo begeerlijk als een meisje van vijftien.’

‘Hoe bedoel je: ik was dertien?’ Hij slingert het eruit.

‘Laten we zeggen dat er… dat ik er nooit aan toe ben gekomen om… Hoe oud ben jij nu? Zeventien, achttien. Hooguit. Ik bedoel: de zeven jaar die zijn verstreken sinds je Lisa voor het laatst zag, heb jij niets anders gedaan dan achteromzien. Waar of niet? Je bent stil blijven staan. Zo was het met mij in zekere zin ook. Ook ik stond al jaren stil.’

‘Dus je wilt je verschuilen achter…’

‘Wacht. Ik zei al: dit is het verontschuldigende antwoord. Er is meer. Ik weet niet hoe een jongetje van dertien de liefde bedrijft met een meisje van vijftien, maar ik kan me er wel iets bij voorstellen. En dat ziet er nooit zo uit als hoe ik… hoe Lisa en ik… Er was dat jongetje, maar er was ook die man van negenendertig. Die was er ook. Die man… Ha! Weet je zeker dat je dit wilt horen?’

De jongen denkt: ik weet zeker dat ik dit níét wil horen, dat ik liever ergens anders zou zijn. Maar hij zegt: ‘Ik weet het zeker.’

‘Een man van negenendertig kent andere wellusten.’ Die zin spreekt hij heel zacht uit, zo zacht dat de jongen zich voorover moet buigen om hem goed te verstaan.

Sebastiaan zegt: ‘Het is net als met een babychimpansee die mensen aanschaffen om hem als huisdier te houden. Na een paar jaar is de chimp lichamelijk uitgegroeid tot een volwassen aap, maar geestelijk blijft het dier een kind, omdat hij niet opgroeit in een chimpanseegemeenschap waarin hij gedwongen wordt te socialiseren. Zo’n dier wordt levensgevaarlijk.’

‘Hoe kun je je daarachter verschuilen?!’ zegt de jongen. ‘Jij hebt toch alle kansen gehad om te socialiseren – zoals jij dat noemt? Je werkte op de universiteit, je had een vrouw die je op handen droeg. Volgens Lisa aanbad haar moeder jou.’

‘Klopt. En niets maakt het makkelijker om pijnlijke confrontaties met jezelf uit de weg te gaan dan aanbidding, nietwaar? Ooit een evenwichtige popster ontmoet?’

‘Dus nu is het de schuld van Lisa’s moeder?!’

‘Wie sprak hier van schuld? Ik niet. En wat de universiteit betreft: daar speel je een rol. Als je dat goed doet, kun je ver komen. Zoals je ook diep kunt vallen als je een keer uit je rol valt. Misschien zou je kunnen zeggen dat er in dat laatste geval sprake is van socialisatie, in zekere zin.’

Sebastiaan pakt de wodkafles en houdt hem op naar de jongen. Maar deze keer bedankt hij.

‘Het grootste kwaad komt voort uit woede,’ zegt Sebastiaan.

‘En waaruit komt de grootste woede voort?’ vraagt Talm.

‘Zolang als ik me kan herinneren zoek ik al naar het antwoord op die vraag: waar komt die woede vandaan? Ik ken het antwoord niet. Ik weet alleen dat de aanblik van onbeschermde schoonheid, van volledige kwetsbaarheid… Dat wat mij het meest dierbaar is, mij ook met de grootst mogelijke afschuw kan vervullen. Dat ik op zulke momenten niets liever wil dan vernietigen, kapotslaan, doden. De wil om te doden wat je het liefste is – dat is het zuiverste kwaad.’

Ze fietsten terug naar de stad. De eerste vogels zongen. Lisa zei: ‘Breng me naar huis. Je moet ervoor zorgen dat ik naar boven ga, dat ik naar binnen stap. Als ik het nu niet doe, doe ik het nooit meer.’

Hij zei: ‘Dat is goed.’

Ze kwamen langs het huis van de weduwe Koning. Ze keken beiden onwillekeurig omhoog, en daarna lachten ze naar elkaar. De jongen dacht: als ze nog zo kan lachen, is niet alles verloren.

Op de hoek van de straat waar ze woonde, kneep ze plotseling in de remmen. Hij zei: ‘Je zou toch…’

Maar ze onderbrak hem. ‘Wacht. Kom hier.’

Hij stopte. Ze zette haar fiets op de stoep. Hij volgde. ‘Het is niet allemaal zijn schuld,’ zei ze. ‘Ik was geen onwillig en onwetend kind. Ik was erbij. Ik heb… Het was niet alleen maar onaangenaam. Hij… Ik draag net zo goed schuld. Of in ieder geval ook. Maar… Het gebeurde ook dat hij… Hij was sterker dan ik… Hij… Ik ben zo bang geweest… zo bang geweest dat hij me…’

Weer liepen de tranen over haar wangen, maar weer bleef ze hem strak aankijken, keek ze niet weg, vluchtte ze niet voor wat ze te zeggen had, voor wat ze zeggen moest. En de jongen? Hij zag, hij hoorde, en hij wendde zijn hoofd af.

‘…Dat hij me iets aan zou doen,’ zei het meisje. Ze pakte haar fiets en liep naar haar huis, het huis van haar vader. Ze zette haar fiets tegen een boom, deed hem op slot, liep de trap op. In de stille straat klonk het dichtslaan van een deur.

‘Ze ging ’s ochtends naar het strand,’ zei de weduwe Koning.

En: ‘Haar ouders begonnen zich pas zorgen te maken toen ze voor het avondeten niet kwam opdagen.’

Hij had geconcludeerd dat haar vader en moeder die hele dag samen hadden doorgebracht, dat het dus onmogelijk was dat Lisa door haar vader iets was aangedaan. En daarover was hij zo opgelucht geweest dat hij niet verder had gevraagd.

Nooit had hij zichzelf durven afvragen waar die opluchting vandaan kwam. Nooit had hij de mogelijkheid onder ogen durven zien dat hij alleen maar had gehoord wat hij had willen horen. En ook nu nog riep een stem in hem verontwaardigd uit: Waarom zou ik dat hebben willen horen? Waarom zou de onzekerheid over haar lot mij liever zijn dan de verdenking van haar vader? Maar nu was er een andere stem in hem wakker geworden, die zich niet meer het zwijgen liet opleggen. Die stem stelde op besliste toon de vragen waarvoor hij al die jaren was weggelopen. Misschien, dacht hij, was dat wel de ware reden waarom hij hier was, waarom hij deze pijnlijke, zinloze confrontatie was aangegaan: omdat hij niet langer kon leven met het idee dat hij toen de waarheid niet had willen horen. Had ze hem immers niet gewaarschuwd? Had ze niet geprobeerd om hem te vertellen welk gevaar ze liep – dát ze gevaar liep?

De jongen stak zijn hand uit naar de man. De man gaf hem de fles. De jongen zei: ‘Je hebt haar vermoord.’

Lisa’s adem

Er waren dagen dat Sophie haar lot in serene rust aanvaardde, zoals er ook dagen waren waarop ze zich er hevig tegen verzette. Zodra ze ’s ochtends wakker werd, wist ze wat voor dag het zou worden. Kennelijk maakte ze elke nacht de balans op van haar leven, en was haar stemming volledig afhankelijk van de uitkomst van die ingewikkelde rekensom. Ze deed geen moeite om daar iets aan te veranderen.

Haar moeder kwam langs en zei: ‘Je hebt een dochter, je hebt eindelijk een goeie man, ze hebben één eierstok laten zitten, zodat je niet meteen in de overgang komt, je had door die lekkende darm wel dood kunnen zijn, maar ze hebben je gered. Dus ik zou zeggen: tel je zegeningen.’

Haar moeder was sinds een paar maanden weer alleen. Koos was gaan dementeren. Ze had hem naar een verzorgingstehuis gebracht en hem nooit meer opgezocht.

Haar moeder zei: ‘Je bent net als je vader, die had ook altijd wat.’

Met Sebastiaan vond ze langzaam maar zeker een nieuwe intimiteit. Hun relatie begon te lijken op die tussen broer en zus – of hoe zij zich een broer-zusrelatie voorstelde. Dat vond ze niet onaangenaam. Met Lisa bleef de verhouding onverminderd stroef, wat des te pijnlijker was omdat ze wel merkte dat de band tussen Sebastiaan en Lisa tijdens haar afwezigheid alleen maar hechter was geworden. Het gevoel buitengesloten te zijn, dat haar in het ziekenhuisbed voor het eerst had overvallen, bleef haar ook thuis achtervolgen. Het was het eenzaamste gevoel dat ze kende.

Toen ze na elf maanden weer naar het ziekenhuis moest, voor een hersteloperatie die haar van haar stoma zou verlossen, was ze tegelijkertijd opgetogen en ongerust. Zou de band tussen Sebastiaan en Lisa nog sterker worden, en daarmee de afstand tussen haar en Lisa nog groter? Wat zou er dan overblijven van het vertrouwen en de vertrouwelijkheid die, nu de lichamelijkheid was verdwenen, de pijlers vormden van haar relatie met Sebastiaan? En wie zou ze dat kwalijk kunnen nemen?

Op de avond voor haar opname zei ze tegen Sebastiaan: ‘Als ik straks hersteld ben, als de wonden zijn geheeld en ik geen zakjes meer hoef te plakken, zullen we dan samen een weekje weggaan? Zullen we dan proberen iets terug te vinden van wat we hadden voordat dit allemaal gebeurde?’

Sebastiaan zei: ‘Dat is goed.’ Hij nam haar in zijn armen. Ze legde haar hoofd op zijn schouders, voelde de nabijheid en de afstand. Ze dacht: We hebben nog een lange weg te gaan.

Er hangt een foto van Lisa aan de muur boven haar bed. De jongen ziet het als hij terugkomt van het toilet; de slaapkamerdeur staat open. De kamer is schemerig, het enige licht dat er binnenvalt is het licht uit de gang. Hij ziet slechts de contouren van haar gezicht. Hij doet drie vlugge, stille stappen naar binnen om haar beter te kunnen zien. Het is een foto uit dezelfde serie waarvan hij er eerder een zag in het album: de studiofoto’s. Lisa lacht niet op deze foto. Ze knijpt haar ogen een beetje toe, waardoor het lijkt alsof ze, net als hij, haar best doet om in het halfduister te kunnen zien. Zo kijken ze naar elkaar, en het is alsof de zeven jaar die tussen hen liggen nooit zijn verstreken. Hij drukt een kus op het koele glas en hij moet zichzelf dwingen om terug te keren naar de gang, naar de kamer waar haar moeder zit, naar alles wat onuitgesproken in de lucht hangt en altijd onuitgesproken moet blijven.

‘Wil jij muziek uitzoeken?’ vraagt ze.

‘Heb je een voorkeur?’

‘Nee, kies jij maar.’

Ze heeft maar een tiental cd’s, voor de rest bestaat haar muziekcollectie uit platen. Hij laat zijn vingers langs de hoezen glijden, leest de titels en artiestennamen op de smalle ruggen: Bob Dylan, Janis Joplin, The Rolling Stones, Simon and Garfunkel. Kind van haar tijd, denkt hij. Dido and Aeneas van Purcell, Madrigals of the Early Renaissance. Die moeten nog van Sebastiaan zijn geweest. Die zal hij maar niet opzetten. Jazz. Duke Ellington. Ella Fitzgerald. Sarah Vaughan. Sarah Vaughan!

Het is niet dezelfde plaat, het zijn niet dezelfde songs, maar het is onmiskenbaar dezelfde stem. En de stem roept de herinneringen op. De kat. De parketvloer. Het plataangefilterd licht. Blote meisjesvoeten. Zoekende handen. Naakte lichamen. Hij durft niet om te kijken, durft niets te zeggen, durft zich niet te verroeren.

En dan staat ze achter hem. Ze slaat haar armen om hem heen. Legt haar kin op zijn schouder. Haar adem in zijn oor. Hij doet zijn ogen dicht, en het lichaam van de moeder wordt het lichaam van de dochter, de adem van Sophie wordt Lisa’s adem, en hij staat stil, onbeweeglijk stil.

De man zegt: ‘Drink nou maar. Probeer niet te begrijpen wat niet te begrijpen is. We mikken op het hoogste. We schieten mis. We proberen het opnieuw. En opnieuw. En opnieuw. Hamartia! En zo vermenigvuldigt zich het kwaad met elke vergeefse poging het goede te doen. Er zijn momenten geweest dat ik er vast van overtuigd was dat ik erin zou slagen een goddelijke drie-eenheid te smeden. Dat ik de vervolmaking van het universum een stap dichterbij zou brengen door mijn liefde te geven aan de moeder én de dochter. Ja, er is een moment geweest dat Lisa in mijn armen lag, dat ze zich aan me overgaf, dat ze zich liet gaan, zich liet meevoeren, dat er een lach doorbrak op haar gezicht, o ja, en of ik me dat herinner, al heb ik geprobeerd om alle herinnering weg te drinken. En ik herinner me ook hoe ze op dat moment de wereld van zich af schudde, hoe ze haar nagels in mij vastklampte, hoe alles één enkel moment volmaakt was. Dat alles herinner ik me maar al te goed. Dat was de belofte die nooit werd vervuld… Drink! Drink! Want er is nog meer, het kan nog erger!’

En de jongen drinkt. Sebastiaan kijkt Talm aan met ogen waaruit het laatste beetje leven lijkt te zijn verdwenen. Er loopt speeksel uit zijn mondhoeken als hij zegt: ‘Steeds groter werd mijn woede. Steeds wilder schoot ik om me heen. Ik raakte wie en wat ik raken kon. En ten slottte raakte ik haar hart. Ja, natuurlijk, ik heb haar dood op mijn geweten. Guilty as charged! Hamartia!’

Hij heeft zich naar haar omgedraaid, zijn armen om haar heen geslagen. Sophie legt haar hoofd tegen zijn schouder, haar vingers strelen zijn rug. Ze dansen op langzame muziek. Ze vertelt het verhaal van de dag dat zij haar kind verloor en hij zijn grote liefde.

Ze zegt: ‘Ze was ’s ochtends naar onze tent gekomen, had ons gedaggezegd, ons een kus gegeven, zoals ze altijd deed als ze ergens naartoe ging. Ze had een tas met badspullen bij zich. Ik vroeg of ze genoeg te eten en te drinken bij zich had. Ja mam, zei ze, met dat lachje van haar. Ze vroeg of wij ook nog zouden komen, en we zeiden: Misschien, vanmiddag. Maar Sebastiaan was geen man voor het strand, en sinds mijn operaties… We hebben lang ontbeten, lang over de koffie gedaan. Het was echt zo’n dag om voor alles de tijd te nemen. Zo’n dag waar vakanties voor zijn uitgevonden. We zijn naar een vissersdorp in de buurt gegaan, daar hebben we wat langs de haven geslenterd. Het tij was uit, zodat een groot deel van de baai droog lag. De haven rook naar zout en modder, naar zeewier en vis. We hebben een tijdje staan kijken naar een meeuw die een schelp probeerde open te krijgen door hem op het asfalt te laten vallen. Elke keer vloog hij een stukje hoger, net zolang totdat de schelp kapot was. Het was een aandoenlijk gezicht. Zo’n dag.’

Sarah Vaughan zingt: ‘It’s not the pale moon that excites me, that thrills and delights me… ’

‘Het gekke is,’ zegt Sophie, ‘dat ik me alles nog tot in detail herinner. Ook de dingen die gebeurd zijn voordat we haar begonnen te missen. Op welk terras we hebben geluncht, wat Sebastiaan at, wat ik at, welke wijn we erbij dronken en hoeveel. Waar we…’

Ze tilt haar hoofd op, kijkt hem aan met een lach op haar gezicht die hij niet eerder heeft gezien – een ondeugende lach, een meisjeslach. ‘Voor het eerst hebben Sebastiaan en ik die dag in de openlucht gevreeën, dat was er nooit eerder van gekomen. En eerlijk gezegd had ik me na die operaties stellig voorgenomen dat dat ook nooit meer gebeuren zou. Zulke dingen kun je doen als je een meisje bent, met een meisjeslichaam, een lichaam dat desnoods gezien mag worden door vreemden die je op heterdaad betrappen. Maar met die littekens… Het zal de wijn wel zijn geweest, en de zon, en de stilte. We hadden een plekje gevonden achter een stuifduin, ergens in de verlatenheid van die baai. Heel in de verte kon je vanaf dat duin een paar mensen zien die mosselen zochten, of oesters, of zeesterren. De lucht trilde zo dat het leek alsof ze zwommen, of dansten, of een bezweringsritueel uitvoerden. Verder was er in de wijde omtrek geen sterveling te bekennen.’

Ze heeft zich weer tegen hem aan gedrukt. Hij legt zijn hoofd tegen het hare. Hij ruikt de shampoo en denkt de zee en het zout en de zon erbij. Sarah Vaughan zingt: ‘I need no sunlight to enchant me, if you only grant me the right to hold you ever so tight, and to feel in the night the nearness of you.’

‘Zijn jullie die hele middag en avond samen geweest?’ vraagt Talm.

‘Ja.’

‘Is Sebastiaan niet nog… iets anders gaan doen?’

‘Nee, hoezo?’

‘Ik dacht dat hij… Weet je het zeker?’

‘Ja, natuurlijk weet ik dat zeker. Heeft hij je dan iets anders verteld?’

Ze probeert hem aan te kijken, maar hij klampt zich nog steviger aan haar vast.

‘O, mijn god!’ zegt hij. ‘Wat heb ik gedaan?’

‘Maar wat is er dan?’

‘Dan heb ik… Dan ben ik…’ Hij begraaft zijn gezicht in haar haren.

‘Mijn jongen,’ zegt Sophie. ‘Mijn arme, lieve jongen.’

Onder het ijs

‘Metanoia,’zegt Sebastiaan, ‘daar zou het om moeten gaan.’

‘Words!’ zegt Talm. ‘Nothing but delusions! Sodemieter toch op!’

‘Metanoia,’ gaat de man onverstoorbaar verder. ‘Verandering van geest, berouw, al geef ik de voorkeur aan het Engels: repentance.’

‘Je komt er niet meer mee weg, Sebastiaan. Sir Sebastiaan. Zeur Sebastiaan!’

‘Weten dat je mis hebt geschoten. Nee, meer dan weten: ten diepste beseffen. Je bewust zijn van de hamartia met elke vezel van je lichaam. Zodat herhaling onmogelijk wordt.’

‘Duizend liter wodka. En maar lullen. Over het kwaad! Over het paradijs! Over boogschutters, en je doel missen en metaweetikveel! Sodemieter toch op met je intellectuele…’

‘Maar daar gaat het niet over, welnee, daar gaat het nooit over. Het gaat altijd over schuld. Schuld! SCHULD! De schuldigen en de slachtoffers. Zo eenvoudig zit de wereld in elkaar, is het niet? Talm?!’

‘Ja, zo eenvoudig zit de wereld in elkaar, ja. Ja!’

‘Zie je die man daar, die zwerver, met dat smerige haar, en die smerige kleren, en die smerige grijns op z’n gezicht. Schuldig! SCHULDIG! Eigen schuld, dikke bult.’

‘Lul maar, lul maar.’

‘Waarom zeg je niet gewoon wat je gedaan hebt?’

‘Is het niet genoeg dat ik haar haar onschuld heb ontnomen, dat ik haar uit het paradijs heb verjaagd? Doet dat niet genoeg pijn?’

‘O ja, dat doet meer pijn dan ik verdragen kan. Maar waarom was het voor jou niet genoeg? Waarom moest je…’

‘Wat kan het je schelen, Talm? Wat kan jou de waarheid schelen? Je wilt een schuldige, dat is alles wat je wilt. Welnu, als ik dan schuldig ben, en als jij de enige bent die dat weet, wordt het dan niet tijd dat je me laat boeten? Dat er eindelijk recht wordt gedaan? Hé, Talm, Talm! Luister je wel? Luister je wel? Hé?! Wordt het niet tijd dat je eindelijk iets dóét?’

‘Je komt er niet meer mee weg, Sebastiaan.’ Maar hij klinkt niet meer zo zelfverzekerd. Hij schenkt zichzelf nog een glas wodka in. Drinkt.

‘Goed zo, Talm. Talmpje. Grote vent!’

‘Je moet verdomme…’

‘Daar sta je nou, oog in oog met de man die jou je lieve Lisa heeft afgenomen. Zo is het toch, is het niet? Die verantwoordelijk is voor jouw ongeluk. Schuldig! SCHULDIG! Guilty as charged, yes my dear friend! Drink jezelf maar moed in. Want wat ga je nu doen? Gá je wel iets doen? Of loop je weer weg. Weg! Hè? Nou? Hé Talm, jochie, wat sta je daar nou? Wat zou onze Lisa wel niet van je denken als ze je hier zo zag staan? Nou?’

‘Kus me,’ zegt Sophie. ‘Kus me.’

Hij wil niet. Hij kan niet. Hij kust haar, overrompeld, verbijsterd, schuldig. Ze zegt: ‘Als het haar bedoeling was om wraak te nemen, dan is ze in haar opzet geslaagd.’

Talm begrijpt niet wat ze bedoelt. Hij begrijpt niet waarom ze wil dat hij haar kust. Hij begrijpt niet hoe ze zo over Lisa kan spreken. ‘Sinds ze weg is,’ zegt Sophie, ‘draait mijn hele leven om haar. Dat heeft ze dan in ieder geval bereikt.’

Hij probeert zich van haar los te maken, maar ze houdt hem vast, drukt hem nog dichter tegen zich aan. ‘Je moet bij me blijven, Talm. Jij en ik, we moeten bij elkaar blijven. Wie hebben we anders?’

Haar geschonden lichaam tegen het zijne, zijn schuldige handen op haar rug. Ze zegt: ‘Eerst heb ik haar verloren, en toen hem ook nog.’

Ze zegt het zoals een ander verslag zou doen van de diefstal van een portemonnee na een verloren bingo-avond: eerst het een, en toen ook nog het ander. Ze zegt het op precies dezelfde toon als die waarop hij aan Budiman heeft uitgelegd wat er die nacht in de buik van de Moammar Khadafi is gebeurd.

Onder het ijs het meer van verdriet.

‘Met een kussen?’ vroeg Budiman.

‘Toen hij sliep,’ zei de jongen.

‘En toen?’

‘Ik heb het kussen weggelegd. Ben om de stoel gelopen. Ik heb het lichaam iets onderuitgeschoven. Met de hals van de fles heb ik de onderkaak omlaag geduwd, en daarna heb ik heel voorzichtig geprobeerd zoveel mogelijk wodka naar binnen te gieten.’

‘Ging dat?’

‘Nee, dat ging niet.’

Budiman zei: ‘Maak je geen zorgen. Hij was schuldig. Toch?’

‘Ja. Ja, hij was schuldig.’

‘Het komt goed. Echt, het komt goed.’

Verantwoording

Het motto van dit boek is ontleend aan Unfolding Meaning – A Weekend of Dialogue, David Bohm, Routledge, Londen en New York (1994). De Shakespeare-citaten zijn overgenomen uit The complete works of William Shakespeare, W.J. Craig, M.A. red., Henry Pordes, Londen (1984). De ogam-frases zijn afkomstig uit Ogam – The Poets’ Secret, Seán O Boyle, Gilbert Dalton, Dublin (1980). Daniel citeert ‘The road not taken’ uit The Poems of Robert Frost, Random House, New York (1946). Sarah Vaughan zingt ‘The nearness of you’, van Ned Washington en Hoagy Carmichael, opgenomen in New York op 21 december 1949 voor Columbia Records.

DE ONZICHTBAREN

U Saw Min Thein werd geboren uit honderd verhalen.
De onzichtbaren is opgedragen aan de mensen die me
die verhalen vertelden.

Love Poem

This mountain ridge
Teems with fierce tigers
Come with me, my love
Let’s go pick bamboo shoots

Kyi Aung

Inhoud

DEEL I   Gek van vissen

DEEL II   Karma is de moeder, karma is de vader

DEEL III   Lady C en de luitenant-generaal

DEEL IV   Duizend kleuren zwart

DEEL V   Sterrenvolk

Verantwoording en woord van dank

  DEEL I

Gek van vissen

Kom, neem me bij de arm en leid me van hier, uit het schemerduister van mijn hut naar het bleke ochtendlicht daar buiten, dan zal ik je een wereld tonen die ik nooit met eigen ogen heb gezien, maar die me desondanks even vertrouwd is als de stad waarin ik ben opgegroeid. We zullen voorzichtige stappen zetten op het steile pad dat van mijn hut omlaag voert naar de voet van de heuvel, waar het zich splitst en opnieuw splitst, een delta van paden en zijpaden tot aan de oever van de rivier. In de koele ochtendlucht zijn de geuren nog diffuus, meer vermoed dan waargenomen, de geluiden zijn daarentegen juist helder en scherp. Van alle kanten zal het kraaien van de hanen klinken en het gejoel van kinderen die zich gereedmaken om naar school te gaan. Ze rekken de tijd als een stuk elastiek.

Ik zal je wijzen hoe we bij de brug kunnen komen die voorbij de huizen de rivier overspant, en je zult me ondersteunen als we de vijf gladgesleten houten treden bestijgen die naar het brugdek voeren. Daarna maak ik me van je los en ga je voor tot we midden boven het heldere water zijn. Daar houden we stil in het eerste aarzelende zonlicht en vullen onze longen met de metalige lucht uit de bergen. Je zult naar de nevels kijken die optrekken langs de beboste hellingen. Een arend tekent cirkels in de witte lucht. ‘Kijk! Daar!’ En dan pas zul je je realiseren dat ik de vogel niet kan zien.

Stroomafwaarts strekt de rivier zich voor ons uit in noordwestelijke richting, een kronkelend lint van kalm stromend water in een bedding van ronde kiezels. Aan de rechteroever liggen de moestuinen die worden verzorgd door de kinderen uit het weeshuis. Zij vullen grote plastic gieters met water uit de rivier en gieten die leeg over de vruchtbare klei, waarop gele bonen groeien en maïs en bananenbomen. De wezen dragen T-shirts met daarop de namen van hun weldoeners, christelijke zendingsorganisaties uit verre noordelijke landen. Ze doen hun werk in stilte en met grote toewijding. De gieters hebben felle kleuren, rood en geel en blauw.

Ik weet wat jij ziet, ook al zie ik het niet, ik heb het me honderd keer laten vertellen. En bovendien: ik hoor, ik ruik, ik voel. Ik heb leren zien in het donker.

Aan de voet van de brug staan twee vrouwen zich te wassen, zij wisselen de laatste nieuwtjes uit: over een koortsig kind en over de aankomst van een ver familielid, van wie werd verondersteld dat hij dood was.

‘Er zijn in de tussentijd dingen gebeurd,’ hoor ik de ene vrouw zeggen, ‘die hij maar beter niet kan weten.’

‘Is hij van plan hier te blijven?’ vraagt de ander.

‘Ja, ik denk het wel.’

‘Dan zal hij er zeker achter komen. Hier blijft niets geheim.’

Daarna zwijgen ze, misschien omdat ze verontrust zijn door hun eigen woorden, misschien omdat ze ons hebben zien staan, op de brug, binnen gehoorsafstand.

We zullen verder lopen en de andere oever bestijgen. Daar leidt het pad naar een teakplantage, de bomen strak in het gelid, de aarde aangetrapt en gladgeveegd, een harde vloer voor een kathedraal van bomen, waaruit zo nu en dan met een ritselend geluid een verdord blad omlaag komt zeilen als een onheilstijding uit een andere, hogere wereld. ’s Ochtends en ’s avonds worden de bladeren bijeengeveegd en verbrand, zodat ze zich niet kunnen ophopen tot een dorre bruine deken die straks, in de droge hete maanden, gemakkelijk vlam kan vatten. Het vegen is een taak van de studenten van de nabijgelegen bijbelschool. We zullen hen zacht horen zingen, hun stemmen nauwelijks luid genoeg om uit te stijgen boven het ritmische vegen van hun borstels. We blijven even staan om te luisteren, en hun gezang zal ons geruststellen. Voor een moment zul je zeker weten dat dit de mooiste plek op aarde is.

Ik vraag je, neem me bij de arm, dan breng ik je naar de straat waar de moslims hun nering drijven en waar het alle uren van de dag rumoerig is als op een jaarmarkt of een kermis. Onder een luifel van bamboe en palmbladeren eten we martabak met kokos en chocola en drinken zoete thee met melk. Ondertussen luisteren we naar de geluiden van twee verschillende films, de ene uit Hollywood, de andere uit Bombay. Ze worden vertoond in krappe bioscoopzaaltjes, waar spijbelende tieners in het schemerdonker hand in hand zitten met hun geliefdes. Scherpe dissonanten doen spanning vermoeden, een achtervolging misschien, terwijl tegelijkertijd de zoete tonen van een sitar beelden oproepen van een omhelzing waar lang op is gewacht.

Er zijn tijden geweest dat ik hier alle dagen van de week te vinden was – ik mocht altijd gratis naar binnen. Soms probeerde ik me voor te stellen wat er te zien was, maar vaker dompelde ik me onder in het geluid en liet het over me heen spoelen als het lauwe water van een rivier in het laagland. Soms maakte ik van het donker gebruik om te huilen.

’s Middags zullen we een plek opzoeken niet ver van mijn huis, in de schaduw van bomen. Daar zullen we slapen tot de ergste hitte voorbij is. Mijn schoonzus Tamla Paw zal ons wekken en ons een maaltijd voorzetten van rijst en gele bonen. Daarna spelen we een partijtje schaak.

‘Pion e2-e4.’

‘Paard g8-f6.’

Jij verzet de stukken op het bord, ik verzet de stukken in mijn hoofd. Ik kan me slecht concentreren, heb het gevoel dat je de partij gemakkelijk zou kunnen winnen, maar dat je je inhoudt. Als de zon achter de bergkam is verdwenen en een kille avondmist het dal in rolt, bied je me een remise aan, een bod dat ik zonder enige vreugde aanvaard. Uit de speakers van het omroepsysteem van het kamp klinkt, zoals alle avonden en ochtenden, het Thaise volkslied. Opdat wij niet vergeten dat we slechts gasten zijn.

Mijn huis is niet groot, twee kamers en een veranda. Het is gemaakt van bamboe en staat op palen van teak, zoals alle huizen hier in het kamp, om ongedierte te weren, maar vooral ook vanwege de wateroverlast in de regentijd. In die drie natte maanden ben ik geheel aan huis gebonden, omdat de paden zo glibberig worden dat alleen kinderen ze nog kunnen belopen zonder voortdurend uit te glijden. Dan wordt mijn wereld zo klein dat ik soms bang ben dat er geen plaats voor me overblijft, dat ik zal worden weggespoeld met de dode takken en de dode bladeren en de modder. Op zulke dagen durf ik mijn hangmat niet uit.

Er zitten gaten in het bladerdak, daarom zijn er stukken zeil gespannen boven de slaapplaatsen. Ik heb een hangmat, twee slaapmatten, twee stoelen, een dekenkist en een klein tafeltje. Ik bezit wat kleren, wat foto’s, wat borden en glazen en bestek. Dat is het wel zo’n beetje. Wie vlucht kan weinig meenemen. Aan de muren hangen een paar gekleurde platen die Tamla Paw heeft opgehangen voor de visite, en voor zichzelf: een bergmeer waarin zich besneeuwde toppen spiegelen; de Shwedagon Pagode, onze heiligste boeddhistische tempel, glanzend in de avondzon; Jezus van Nazareth gezeten op een steen en omringd door blonde kindertjes; een kalender van de Nationale Unie van de Karen met foto’s van onze leiders. Boven de deur hangt een bordje met het woord WELCOME.

Je kunt, als je wilt, de extra kamer gebruiken, de kamer van Tommy. Tommy was jarenlang mijn geleide, y’meh klee po – mijn kleine ogen. Maar Tommy is er nu niet, en er zijn momenten dat ik zeker weet dat hij ook niet meer terugkomt.

Er ligt in zijn kamer een mat waarop je kunt slapen. De wc is buiten, tussen mijn huis en dat van de buren, een klein bouwseltje van bamboe en bladeren. Het toilet zelf is niet veel meer dan een gat in de grond met daaronder een septic tank, maar de buren houden hem goed schoon. Naast de wc is de wasruimte. In deze tijd van het jaar is er nog volop stromend water, dus je kunt je wassen zo vaak als je wilt. Het eten is eenvoudig, maar er is genoeg, en Tamla Paw, die zich om mij bekommert, is een goede kok.

Als jij zo nu en dan mijn ogen in het donker wilt zijn, zal ik je zeggen wat je ziet en waar we zijn. Ik zal je vertellen hoe we hier leven, in het kamp, hoe we liefhebben en haten, hoe we hier sterven. Ik zal je vertellen over het Birmese volk dat de Karen wordt genoemd, en dat zichzelf de verloren stam van Israël waant, en over hun strijd met de machtige Birmanen, de grootste etnische bevolkingsgroep van Birma, die over de Karen zeggen: ‘Vertrouw hen niet, want zij doen wat ze zeggen!’

Ik zal je vertellen over de troostende wijsheid van Gautama, de Boeddha.

Samen kunnen we de Berg van de Verlossing en het Gebed beklimmen om ons voor een moment dichter bij God te wanen. We kunnen een bezoek brengen aan de Grot van de Vergetelheid, waar een kluizenaar woont die met de vogels praat. En ’s avonds zullen we op de veranda zitten en zal ik je vertellen over de gebeurtenissen die me hebben gemaakt tot wie ik ben: een blinde vluchteling uit Birma, in een kamp in de Thaise jungle. Door die verhalen zal ik je mijn land laten zien, zoals je in een dauwdruppel de tuin ziet.

En als ik de moed heb, zal ik je het verhaal vertellen van Tommy.

Een

Mijn moeder heeft haar ogen dicht en glimlacht. Haar gezicht is vlak bij het mijne. Ze heeft haar voorhoofd en haar wangen ingesmeerd met een crème die ze maakt van de fijngemalen bast van de thanaka-boom. Als de crème opdroogt komen er kleine barstjes in. Ik pulk voorzichtig met mijn nagels aan de schilfers. De huid van mijn moeders gezicht is wonderbaarlijk zacht en licht van kleur, veel lichter dan de mijne. Ze doet haar ogen open, en ik lach naar haar. Van zo dichtbij kan ik de vreemde kleurpatronen in de irissen zien: het donkerbruin en okergeel, uitwaaierend vanuit het zwart van de pupillen. In haar linkeroog heeft ze drie zwarte puntjes die tezamen een perfect gelijkzijdig driehoekje vormen. Ik maak mezelf graag wijs dat ik de enige ben die dat weet.

Mijn moeder gaat straks ergens heen, naar een feest of een ceremonie. Op een klerenhanger aan de kastdeur hangt een blouse van roze zijde die ze zorgvuldig heeft gestreken. Nu heeft ze zichzelf een glas water ingeschonken en is even gaan zitten aan de lange teakhouten tafel die midden in onze voorkamer staat. Met een waaier wuift ze zich wat koelte toe. Het is het heetste uur van de middag en zelfs in deze doorgaans koele kamer is het nu drukkend warm.

Ik zit op mijn knieën op de tafel en kijk.

Mijn moeder kijkt me aan, ik zie hoe haar pupillen zich verwijden. Mijn moeder kan lachen met haar ogen, dan glinstert het en fonkelt het, dan vallen er schilfertjes van haar wangen. Straks zal ze bloemen in haar haar doen en zich insmeren met kokosolie. Wanneer ze al lang is vertrokken, zal ik haar geuren nog ruiken. Dat verzacht het gemis.

Achter mijn rug gaat de deur van de voorkamer open, er waait straatrumoer naar binnen. Mijn moeders pupillen vernauwen zich. Ze kijkt langs me heen naar de deuropening. En dan gebeurt er iets vreemds: haar pupillen worden eerst heel groot, dan zo klein als de puntjes van de driehoek, dan weer groot. Haar ogen worden helemaal zwart. Tientallen schilfers thanaka-crème laten los en dwarrelen omlaag naar de tafel. Mijn moeder doet haar mond open, en dicht, en weer open.

Ik kijk om.

In de deuropening staat mijn vader. Hij heeft zijn uniform aan, maar zijn pet ontbreekt. Zijn haar staat in vreemde plukken op zijn hoofd. Hij staat wijdbeens en draagt iets groots en zwaars in zijn armen. Er vallen druppels water op de vloer, ze schitteren in het zonlicht. Mijn vader doet twee stappen naar voren, zakt dan langzaam in elkaar, alsof de last die hij draagt hem omlaag trekt. Achter hem rijdt heel langzaam een vrachtwagen voorbij. Ik zie koeienogen tussen verveloze planken. Ik ruik dieselrook. Ik durf niet omlaag te kijken.

Mijn moeder gilt, hoog en hard. Ik doe mijn ogen dicht en druk mijn handen tegen mijn oren.

Als ik aan mijn broer denk, denk ik aan vis. En andersom: als ik over de markt loop en de viskraam ruik, dan denk ik aan mijn broer, zelfs nu nog, na al die jaren.

We hebben onze longyi’s opgestroopt en staan tot onze knieën in het modderige water. Om ons heen spartelen de goerami’s en topedo’s, de mangovis en botervis, angstaanjagend grote meervallen, met kille, harteloze ogen. We grijpen de vissen beet met gretige handen, tillen ze in de lucht, houden ze boven onze hoofden, als trofeeën. De vissen slaan met hun staarten, schudden hun koppen, happen naar adem. Soms weet er een te ontsnappen en valt met een klap terug in het water, soms glibbert er een langs onze armen omlaag, een spoor van slijm en schubben achterlatend op onze blote huid. Aan het eind van de dag zijn mijn broer en ik vis met de vissen, en nog dagen daarna zal mijn moeder elke keer als een van ons te dicht bij haar in de buurt komt haar neus dichtknijpen. Mijn ouders noemden mijn broer bij zijn geboorte Hla Than, maar zo lang als ik me kan herinneren werd hij Ngar Yoo genoemd, ‘gek van vissen’.

Hij lag op de betonnen vloer, nat en levenloos, en het leek of mijn moeder nooit meer zou ophouden met gillen. Mijn vader staarde haar aan met doffe, zwarte ogen. Hij zei niets, hij deed niets, hij zat op de grond bij het lichaam van zijn oudste zoon en wachtte. Ik keek naar mijn broer. Er vormden zich plasjes water rond zijn hoofd en voeten. In zijn natte haren zaten stukjes gras en waterplanten.

Mijn moeder gilde.

Mijn vader wachtte.

Ik keek.

Achter mijn vaders rug ontstond op straat een kleine oploop. Ik zag gezichten die ik kende en gezichten die ik nooit eerder had gezien. Ik zag een buurmeisje met een zilveren blad op haar hoofd waarop parten watermeloen lagen te zweten in de zon. Ik zag een norse man met een kortgeknipt snorretje, die onbeschaamd naar binnen staarde. En ik zag Maung Maung Aye, het zoontje van de buren, dat schaterend lachte. Toen hield mijn moeder eindelijk op met gillen.

Ik haalde diep adem. Nieuwsgierige kinderen dromden rond de deur. Mijn moeder stond op en liep rond de tafel, knielde neer bij mijn broer. Mijn vader volgde haar met zijn ogen. Ze bracht haar hand naar mijn broers hoofd en plukte voorzichtig het vuil uit zijn haren, legde toen haar vingers op zijn ogen en sloot ze.

‘Hij is…’ zei mijn vader. ‘Ze hebben…’ Nu pas zag ik hoe hij beefde. Hij beefde met zijn hele lichaam, alsof hij door een mysterieuze natuurkracht zachtjes door elkaar werd geschud. Mijn moeder sloeg geen acht op hem. Ze stond op en liep naar de deur, de kinderen weken terug.

‘Ngar Yoo is dood,’ hoorde ik een vreemde vrouwenstem zeggen. Pas later zou ik me met een schok realiseren dat die vreemde stem de stem van mijn moeder was.

Het is een truc zo oud als het universum: eerst is er de schoonheid, die verleidt en geruststelt, en dan is er het kwaad, dat toeslaat als je er het minst op bent bedacht.

Waaraan stierf Siddharta Gautama, de Boeddha? Aan diarree! Hij, de Ongeëvenaarde, die in de hemelen had verkeerd met goden en deva’s en die zich hun meerdere had geweten, Hij, de Verlichte, die de onzegbare en ondeelbare Waarheid had doorschouwd, Hij, de Volmaakte Mens, stierf aan een onbenullige infectie van het maagdarmkanaal! Een smid genaamd Chunda uit het land van de Malla’s gaf de Verlichte truffels te eten, de truffels waren bedorven, de volgende ochtend was de Boeddha dood. Natuurlijk zeggen de gelovigen nu dat de Grote Kluizenaar zelf het moment van zijn sterven koos, dat hij wist dat er iets mis was met de truffels, maar dat hij ze desondanks tot zich nam. Drie maanden eerder had de Gezegende zijn naderend einde immers zelf voorspeld!

De kracht van religie schuilt erin dat ze ondraaglijke gebeurtenissen draaglijk maakt door ze in te spinnen in een web van verhalen. Maar zij die getuige waren van het sterven van de Boeddha, zijn trouwste volgelingen, zijn meest toegewijde leerlingen, zij konden over die verhalen nog niet beschikken – de verhalen kwamen pas later. Zij moesten het doen met de kale, harde werkelijkheid: een mens die zij liefhadden als geen ander stierf als gevolg van het eten van bedorven truffels. De meest verheven schoonheid werd vernietigd door een onbenullig kwaad. En de discipelen gedroegen zich zoals van mensen in zulke situaties kan worden verwacht: onredelijk, onwaardig, wraakzuchtig. Ze gingen op zoek naar een zondebok, die ze meenden te vinden in Boeddha’s intiemste vertrouweling, zijn neef Ananda, die ze verweten dat hij zich onvoldoende had ingespannen om de Meester ertoe over te halen langer te leven, en natuurlijk in Chunda, de smid, die de bedorven truffels serveerde.

Volgens de heilige geschriften van het boeddhisme vroeg de Meester op zijn sterfbed aan zijn volgelingen: ‘Als een van jullie nog de geringste twijfel heeft, spreek dan nu en vraag vrijuit.’ Maar allen zwegen. En Ananda zei: ‘Het schijnt me toe, o Heer, dat wonderlijk genoeg geen van de hier aanwezige monniken ook maar de geringste twijfel kent.’ Waarop Boeddha antwoordde: ‘Jij hebt gesproken uit geloof, Ananda, maar ik spreek uit weten: ik weet dat geen van de monniken hier nog enige twijfel kent.’

Het is om deze uitspraak van de Boeddha dat zijn eerste volgelingen vandaag de dag door de gelovigen als heiligen worden vereerd, zoals de eerste discipelen van Jezus van Nazareth heilig zijn in de ogen van de christenen. Dat de dood van hun meester bij diezelfde volgelingen zoveel kleinhartigheid aan het licht bracht, doet aan de heiligheid niets af – sterker nog: juist die bewezen menselijkheid maakt hen tot heiligen. Dat is het mysterie van religie: dat tegenstrijdigheid niet ontkrachtend werkt, maar juist versterkend.

Er zijn mensen die beweren dat het boeddhisme als enige van alle religies in overeenstemming is met de wetenschap, maar zij hebben noch de ware aard van de wetenschap noch die van religie begrepen. Religie is geen wetenschap en wetenschap geen religie. Beide houden zich bezig met het vinden van waarheid, maar het zijn verschillende waarheden. Wie religie de maat neemt met de gereedschappen van de wetenschap vindt louter leegte; wie wetenschap bedrijft met religieuze middelen roept onheil over zich af.

De grondleggers van het hedendaagse Birma meenden dat zij, door een juiste keuze van het tijdstip van de wedergeboorte van ons land, voorspoed en geluk konden afdwingen. Zij raadpleegden waarzeggers en astrologen, mannen van onbesproken gedrag en onweersproken wijsheid, en toegewijde boeddhisten bovendien. Het was op het advies van deze religieuze rekenmeesters dat zij op de vierde januari van het jaar 1948, ’s ochtends om tien voor half vijf, de onafhankelijkheid uitriepen. Sindsdien herdenken wij elk jaar op diezelfde dag en op datzelfde onmogelijke uur deze heuglijke gebeurtenis – in het volle besef dat de onafhankelijkheid ons meer rampspoed heeft gebracht dan alle onderdrukking en uitbuiting uit de koloniale tijd bijeen. Wat het mooiste moment uit onze geschiedenis had moeten worden, werd de eerste zwarte bladzijde van een zoveelste hoofdstuk vol gruwelen en duisternis. Je zou kunnen zeggen dat wij, Birmezen, de universele truc van de schoonheid en het kwaad tot onze volksaard hebben gemaakt. Want twee dingen gaan ons gemakkelijker af dan enig ander volk ter wereld: glimlachen en oorlog voeren.

De boeddhistische tempels van mijn vaderland zijn versierd met muurschilderingen die het leven van de Boeddha verbeelden. Het zijn telkens dezelfde taferelen. Hoe de jonge Siddharta zijn eerste trance beleeft, gezeten onder een appelboom. Hoe de prins Siddharta Gautama, die het aan niets ontbreekt, zijn paleis verlaat, zijn lange prinselijke haar afsnijdt, en op zoek gaat naar de Waarheid. Hoe de Zoeker van Waarheid zich bijna doodhongert in de wouden van Uruvela, in de vergeefse hoop Verlichting te vinden door zijn lichaam te kastijden. Tot hij zich het moment onder de appelboom herinnert en tot zichzelf zegt: ‘Natuurlijk! Geluk kan alleen door Geluk worden bereikt!’ Hoe hij wordt bezocht door Mara, de Kwade, de Arglistige, die hem van de Weg van het Midden probeert weg te voeren door zijn dochters opdracht te geven om hem te verleiden, door zijn handlangers de Zonden op hem af te sturen, door de vurigste monsters uit de diepste diepten van de aarde op hem los te laten – maar alles tevergeefs. Waarop Gautama de Verlichte werd, de Boeddha.

Die paar verhalen, die paar momenten in het leven van de Grote Wijze, maakten hem tot wie hij was, die definieerden hem, en definiëren tot op de dag van vandaag de gelovigen.

Zo is het ook met onze eigen, onbeduidende levens. Tussen onze geboorte en onze dood vinden een paar gebeurtenissen plaats die bepalend zijn voor ons hele leven, voor wie wij zijn, hoe wij onszelf definiëren, en hoe anderen ons zullen herinneren.

Wij zijn, ieder van ons, een kleine verzameling van verhalen.

Twee

‘Ik weet iets wat niemand weet,’ zegt mijn broer. ‘Ik heb iets gezien wat niemand ooit gezien heeft.’

We zitten in de tuin achter ons huis in de schaduw van de acacia. Ngar Yoo heeft het hardgekafte schrift bij zich waarin hij de ontdekkingen bijhoudt die hij doet in de wereld. Het gebeurt niet zo vaak dat hij mij van die ontdekkingen deelgenoot maakt, dus ik ben in gespannen afwachting van de dingen die gaan komen.

‘Kijk,’ zegt hij, terwijl hij het schrift opengeslagen aan me voorhoudt. ‘Wie is dit?’ Hij wijst op een foto die hij uit een tijdschrift heeft gescheurd. Het is een wat vlekkerige afbeelding van een pop of een beeld, met een glimmend gezicht en een merkwaardig opgezwollen lichaam. Ik heb geen idee wie het moet voorstellen.

‘Dat is de Mahamoeni Boeddha in Mandalay,’ zegt mijn broer. ‘Ze zeggen dat dat beeld is gemaakt in de tijd dat Boeddha zelf nog leefde. Dat het een getrouwe weergave is van hoe hij er in het echt uitzag.’

Ik buig me nogmaals over het plaatje in zijn schrift. De Mahamoeni Boeddha heeft een merkwaardig grote neus en een breed en vlak gezicht, dat glanst alsof er glas voor zit. Hij draagt een vreemd hoofddeksel dat zijn gezicht nog breder doet lijken, en schouderstukken die eruitzien als vleugeltjes. Het is het minst menselijke boeddhabeeld dat ik ooit heb gezien. En zo moet de Grote Wijsgeer er in levenden lijve hebben uitgezien?

‘Kijk nu eens hiernaar,’ gebiedt mijn broer. Hij haalt zijn hand van de bladzijde ernaast, en opnieuw zie ik een wat vlekkerige foto, ditmaal afkomstig uit de krant. ‘Dat is Joeri Gagarin,’ zegt hij, met de vanzelfsprekende autoriteit van de oudere broer die de jongere inwijdt in de geheimen des levens. ‘De eerste mens in de ruimte. Een Russische kosmonaut! Vergelijk de Boeddha van Mandalay nu eens met die ruimtevaarder.’

Ik kijk van de ene foto naar de andere en weer terug. Er zijn inderdaad een paar opvallende overeenkomsten: de platte, onnatuurlijk brede indruk die de beide gezichten maken, de opgezwollen, geribbelde armen. ‘Gautama Boeddha,’ zegt mijn broer, ‘was een kosmonaut! Een ruimtereiziger!’ En met een triomfantelijke klap slaat hij het schrift weer dicht.

‘Niet verder vertellen!’ roept hij nog achterom als hij is opgestaan en terugloopt naar het huis. Ik ga op mijn rug liggen en staar naar de bladeren van de acacia en naar het witte licht van de hemel daarboven.

Boeddha een kosmonaut, denk ik, ha! En wat was Jezus dan?

Mijn vader was een Birmaan en een boeddhist, dat wil zeggen: voor hij van zijn geloof viel en voor hij op een dag, kort voor zijn zevenenzestigste verjaardag, werd getroffen door een fatale beroerte. Mijn moeder behoort tot het volk van de Karen en is een christen. Onze buren waren moslims van Bengaals-Indiase afkomst. Mijn broer en ik groeiden op met de tradities en waarden van twee geloven en met de vanzelfsprekende aanwezigheid van nog een derde – totdat mijn broer verdronk in het kanaal achter de Bengaalse moskee en voor altijd ophield met groeien.

‘Allah moet het zo hebben gewild,’ zei de imam, die een van de vele mogelijke getuigen van het ongeluk was die door mijn vader persoonlijk werden gehoord. De imam had niets gezien. Net zomin als de schoolvriendjes van mijn broer. Of de eenbenige bedelaar die altijd rondhing op de brug van de Nat Seinstraat. Of de handelaar in tassen en koffers die het dode lichaam van mijn broer als eerste had zien drijven en die meteen alarm had geslagen, waarna Kyaw Win, de zoon van de schoenmaker bij wie mijn vader zijn laarzen liet verzolen, in het kanaal was gesprongen en het lichaam naar de oever had gesleept. Wat er daarna was gebeurd, liet zich tot in detail reconstrueren, maar wat er aan die gruwelijke ontdekking vooraf moet zijn gegaan, daarover wist niemand iets te vertellen. En zo kon het gebeuren dat mijn vader, die misschien wel de meest gerespecteerde politiefunctionaris van de stad was, het onderzoek naar de dood van zijn eigen zoon moest staken zonder dat hij ook maar op één relevante vraag over de toedracht het antwoord had gevonden.

Waarom stierf mijn broer?

Omdat Allah het zo had gewild?

Omdat God andere plannen met hem had?

Omdat zijn karma hem daartoe had voorbestemd?

Nee, nee, nee! Mijn broer Hla Than stierf omdat hij ngar yoo was – gek van vissen. Hij moet geloofd hebben dat hij een vis was, zoals hij geloofde dat Gautama Boeddha een kosmonaut was.

Jaren later heb ik de Mahamoeni Boeddha met eigen ogen gezien, toen ik in Mandalay was voor een vergadering van de Nationale Associatie van Advocaten. Het reusachtige beeld is in werkelijkheid minder vreemd dan op foto’s – op foto’s maakt de weerkaatsing van het licht op zijn gouden gezicht dat zijn voorkomen plat en onnatuurlijk lijkt. Dat het lichaam van de Volmaakt Ongebondene zo vreemd gebobbeld is, komt door de immense hoeveelheden bladgoud die de gelovigen er in de loop der jaren op hebben aangebracht. Het is beslist een bijzonder en indrukwekkend beeld, en de gedachte dat het is gemaakt naar het evenbeeld van de levende Onthuller van Waarheid vervult de gelovigen die de tempel bezoeken met diep ontzag en grote vreugde. Maar ik denk niet dat ook maar één van hen ooit heeft gedacht dat de Boeddha een kosmonaut was.

Drie

De auto schudt en botst, een bootje op zee in een zware storm. Mijn vader zit achter het stuur, rechtop en geconcentreerd, alsof hij een militaire operatie leidt. Zijn wilskracht is groter dan de krachten die de auto door elkaar schudden. Zo worden oorlogen gewonnen. Naast hem zit mijn moeder, die zich met één hand vastklampt aan het portier, terwijl ze met de andere hand probeert de haren uit haar gezicht te houden. Ze heeft het raampje omlaag gedraaid, zodat de warme wind vrij spel heeft. Mijn broer en ik stuiteren op de achterbank. We zijn op weg naar de boerderij van mijn grootvader.

We woonden in Birma in de provinciestad Min Won, maar mijn moeders familie kwam van het platteland. De Karen vertrouwen de klei meer dan de baksteen, bamboe is ze liever dan beton – en dat gold zeker voor mijn grootvader. Hij bezat land dat werd begrensd door twee rivieren. In de regentijd liep een groot deel van zijn akkers onder water, waardoor ze ieder jaar op natuurlijke wijze werden bemest met de fijnste, vruchtbaarste klei van het land. Mijn grootvader verbouwde zes verschillende soorten rijst, en meer dan tien verschillende groentes. Er stonden grote mangobomen op zijn land, hij had een bananenplantage en akkers waar hij ananassen en papaja’s verbouwde. Hij hield kippen en varkens, een paar waterbuffels voor het zware werk in de rijstvelden, en ossen om de karren te trekken. Op een aantal strategische plekken had mijn grootvader ronde vijvers laten graven, die in de regentijd verdwenen onder het gewassen water van de rivier. Trok de rivier zich terug, dan kwamen de vijvers weer te voorschijn en bleken deze gevuld met grote hoeveelheden vis.

De boeren van Birma zijn tovenaars met water. Wie natte rijst verbouwt in een land waar het vier maanden lang overvloedig regent, terwijl het de rest van het jaar vrijwel droog blijft, moet weten hoe hij het water zijn wil oplegt. Mijn grootvader was daar een meester in – of misschien moet ik zeggen: mijn grootvaders voorman was daar een meester in. Hij heette Tender, een lange magere man, met gelaatstrekken die Indiaas bloed deden vermoeden, al beschouwde hij zichzelf als een Karen, zoals mijn grootvader en mijn moeder. Het was Tender die bepaalde waar in het land de kanalen moesten worden gegraven voor de aan- en afvoer van het water, en waar de dammen en sluizen moesten worden aangelegd. Tender was ook degene die elk jaar na de regentijd de telkens veranderende patronen van kreken en wielen in kaart bracht, en die vaststelde waar en wanneer de rasters en fuiken moesten worden geplaatst om de paaiende riviervis te vangen. Als er een vijver moest worden leeggeschept om de vis te oogsten, besliste Tender wat de beste plek was om de kha-nwe op te stellen: ver genoeg uit de oever om zo diep mogelijk te kunnen scheppen, en tegelijkertijd niet zo ver dat het uitgeschepte water terug kon lopen in de vijver. Op mijn grootvaders boerderij was Tenders wil wet – dat gold voor de landarbeiders net zozeer als voor mijn broer en mij, en ik geloof dat het zelfs gold voor mijn grootvader.

Wanneer de tijd van de visoogst was gekomen, belde mijn grootvader mijn moeder, en op de eerste vrije dag die zich aandiende, verlieten wij in onze oude Morris Minor de stad, mijn broer en ik opgewonden en onrustig op de achterbank, maar tot kalmte gedwongen door de strenge blik van mijn vader.

Hoe eindeloos lang duurden die ritten over de bedroevend slechte wegen van ons land! Hoe vaak moest mijn vader niet stapvoets rijden om te voorkomen dat we de auto stuk zouden stoten op de hobbels en kuilen, en om te zorgen dat we niet allemaal wagenziek zouden worden of ons zouden verwonden. En dan stond mijn moeder er ook nog op dat we ergens onderweg stilhielden bij een stalletje of een theehuis om watermeloen te eten, of mohinga, en om iets te drinken. Alsof we bij mijn grootvader niet alle mohinga van de wereld konden krijgen, en nga-peat-ye en papaja’s zoveel als we op konden, en grote glazen vers bereide ananassap, en natuurlijk de heerlijkste vissoepen.

En zo lang als mijn moeder kon doen over een enkel glas thee!

De zon was alweer aan het zakken voordat we eindelijk de boerderij van mijn grootvader bereikten. Maar dan hoefde er ook geen minuut meer verloren te gaan. Want terwijl mijn ouders en mijn grootvader informeerden naar elkaars gezondheid en de laatste nieuwtjes uitwisselden, waren Ngar Yoo en ik al samen met Tender en een groepje werkmannen op weg naar de eerste vijver. Tender wist dat hij ons geen groter plezier kon doen dan ons zo veel mogelijk bij het werk te betrekken. En dus mochten we helpen met het sjouwen van de gereedschappen, het plaatsen van de kha-nwe, en met het klaarzetten van de manden voor de vis. Als dat allemaal was gedaan, zetten we ons in het gras aan de oever van de vijver en keken het water omlaag.

Met elke centimeter die de waterspiegel daalde, groeide onze opwinding. En zodra we de eerste vissenruggen onrustige sporen zagen trekken langs het oppervlak, waren we niet meer te houden. Dan stroopten we onze longyi’s op en stapten het water in, dat nog tot boven onze knieën reikte. Met onze tenen woelden we door de lauwe, glibberige modder, en met onze handen maaiden en graaiden we naar de vissen, die nu nog gemakkelijk konden ontkomen, maar die zo meteen, als het water zo laag stond dat hun dikke witte buiken vastliepen tegen de bodem, een gemakkelijke prooi zouden zijn voor onze gretige vingers. En wij waren niet de enigen die het uitgilden van de pret, ook de werkmannen raakten al snel bevangen door een koortsachtige opwinding en schreeuwden elkaar toe in talen en dialecten die wij niet verstonden, maar die desondanks op die momenten geen geheimen voor ons leken te kennen. De mannen grepen de vissen zonder aarzeling beet en mikten ze vanaf grote afstand in de manden, bij hen wist geen vis te ontkomen. Mijn broer en ik deden ons uiterste best om te worden zoals zij.

Het was Ngar Yoo die me leerde om de vis pal achter de kieuwen beet te grijpen, zodat mijn handen steun hadden aan de borstvinnen, zoals hij het zelf had afgekeken van de werkmannen. Van hem leerde ik het verschil tussen de paling en de moerasaal, en hoe je een gestreepte dwergmeerval, een ngazin jain, moest beetpakken zonder je te prikken aan de giftige stekels van de rugvin. Wat zou hij kwaad op me zijn geweest als hij had geweten dat ik me later toch nog door zo’n rotvis heb laten prikken, en in mijn oog nog wel! Het leek aanvankelijk een wondje van niks, maar het jeukte en het brandde! En natuurlijk ging het ontsteken, en natuurlijk deed ik te lang of er niets aan de hand was, loog ik tegen mijn moeder dat ik er nog prima mee kon zien. Het is nog wel behandeld in het ziekenhuis, door een heuse specialist, en het is zelfs nog een tijdje wat beter gegaan, maar uiteindelijk ben ik aan dat oog toch volledig blind gebleven.

Zou dat allemaal zijn gebeurd als mijn broer er nog was geweest? Wie zal het zeggen.

Zeker is alleen dat ik na zijn dood nooit meer heb gezwommen.

Wat rest ons na het verlies van een dierbare? Niets meer dan woorden en herinneringen.

Na de dood van Gautama de Boeddha kwamen zijn discipelen bijeen om te besluiten hoe het nu verder moest met de dharma, de leringen van de Verlichte, en de sangha, de broederschap van monniken. En nadat zij hun frustratie en verdriet om de dood van hun geliefde meester hadden afgereageerd op zijn neef Ananda, gingen zij over tot het memoreren van zijn woorden zoals ze zich die herinnerden, en ze herhaalden zacht zingend en unisono de Onthullende Wijsheid en de Ondeelbare Waarheid en ze zongen zeven maanden achtereen totdat ze al zijn woorden hadden herhaald.

Gedurende de eerste drie eeuwen na Boeddha’s dood werden zijn woorden door niemand opgeschreven, maar van mond tot mond overgeleverd door de monniken van de sangha. En desalniettemin, zo menen de gelovigen, ging geen woord verloren en werd geen syllabe gewijzigd! Pas toen prins Mahendra in de eerste eeuw voor Christus naar Ceylon trok om daar het boeddhisme te verbreiden, namen zijn volgelingen de taak op zich om de dharma alsnog te boek te stellen. Er is geen goede boeddhist die eraan twijfelt dat de heilige boeken die toen zijn geschreven tot op de letter en komma nauwkeurig de woorden weergeven die bij leven zijn gesproken door de Grote Wijsgeer, de Vinder van Waarheid, de Volmaakte, de Gezegende, de Boeddha!

Dat ik diezelfde zekerheid mocht hebben over mijn herinneringen aan Ngar Yoo.

We staan aan de rand van een kleine vijver, niet meer dan een poel met helder regenwater. Ik zie kikkerlarven en waterinsecten die zich voortbewegen alsof ze elke paar seconden een schop onder hun achterste krijgen. Ergens kronkelt een worm, ergens kruipt een slak. Aan het oppervlak hangen ondersteboven de halfdoorzichtige larven van de tijgermug. Maar vissen zie ik niet.

‘Waar zijn ze dan?’ vraag ik aan mijn broer.

‘Goed zoeken!’ roept hij.

Ik kijk naar hem op. Hij is bezig in een boom te klimmen die vlak naast de vijver staat.

Langzaam loop ik de vijver rond, turend, speurend. Is dat wat? Nee, een rottend blad. En dat? Een wortelstronk, een waterplant.

‘Wat voor vissen waren het?’ vraag ik.

‘Klimbaarzen,’ zegt Ngar Yoo.

‘Klimbaarzen?’

‘Ja.’ Hij draait zijn gezicht naar me toe en grijnst. ‘Dus je kijkt verkeerd.’

Hij neemt me in de maling. Hij heeft de onderste takken van de boom bereikt, of eigenlijk: de plek waar de stam zich splitst, eerst in tweeën, dan in vieren, en zo verder. Hij zit gehurkt in de vork van levend hout en leunt voorover. Terwijl hij zich met één hand vasthoudt aan de boom, laat hij de andere hand in een holte zakken die zich kennelijk onder zijn voeten bevindt. Ik kijk en wacht. Hij kijkt terug en grijnst opnieuw. Hij speelt een spel met me.

‘Zoek jij nou maar verder,’ zegt hij. Maar ik weet dat dat geen zin heeft. Ik wacht. Hij wacht. En dan opeens schokt zijn schouder en schiet zijn arm omhoog: in zijn hand houdt hij een druipende, spartelende vis.

‘Vangen!’ roept hij, en daar vliegt de vis al door de lucht. Ik strek mijn armen uit, doe een stap naar voren en nog een, en juist als mijn handen de vis willen omklemmen verlies ik mijn evenwicht en tuimel ik voorover in de vijver. Zelfs met mijn oren vol water hoor ik de schelle schaterlach van mijn broer.

Later ben ik zelf in de boom geklommen omdat ik hem niet geloofde toen hij volhield dat de trog met water in de vork van de boom vol klimbaarzen zat. Hij had gelijk.

‘Waarom zitten ze hier?’ riep ik verbijsterd. ‘En hoe wisten ze dat hier water was?’

‘Dat heeft de visuil hun verteld,’ antwoordde Ngar Yoo. ‘In de schemering is hij neergestreken aan de oever van de vijver. De klimbaarzen hielden zich verscholen in de modder. “Jullie dagen zijn geteld,” heeft de visuil toen gefluisterd. “De regentijd is voorbij, steeds vaker kruipt de zon van achter de wolken te voorschijn. Het zal niet lang meer duren of de zon zal de vijver doen opdrogen. Dan zullen jullie creperen!”’ Ngar Yoo had een vreemde, nasale stem opgezet. Hij sprak nu tegen de lege vijver, alsof de klimbaarzen daar nog zaten, alsof ze hem zouden kunnen horen en kunnen verstaan. ‘Jullie enige redding,’ zei mijn broer, de visuil, ‘is die boom daar. In de vork van de takken zit een diep gat, dat vol water staat, en wat het belangrijkst is: dat water bevindt zich altijd in de schaduw! De zon kan er niet bij! Daar zouden jullie veilig zijn!’ Er verscheen een valse grimas op mijn broers gezicht. ‘Maar ja,’ snerpte hij, ‘hoe komt een vis in een boom?’

Ngar Yoo richtte zich op. Met zijn normale stem zei hij: ‘Die nacht zat de visuil in de top van de boom en keek naar beneden. Hij zag hoe de klimbaarzen een voor een uit de vijver kropen, hoe ze naar de boom toe hipten, als misvormde kikkers. Ze zijn in de boom geklommen en in het gat gesprongen. Daar zitten ze nu. En elke avond komt de visuil, om er eentje op te peuzelen. Kijk!’ zei mijn broer en hij liep naar de andere kant van de boom. Ik volgde hem. Hij wees omlaag. Aan de voet van de stam, op de grijze klei, tussen het malse groen van grassen en kruiden, lagen de grauwwitte graten, de schubben en koppen van vier, vijf, zeker zeven klimbaarzen.

Ik keek vol ongeloof naar mijn broer.

‘Ja, Min Thein,’ zei hij met de stem van de visuil, ‘het is een wondere wereld.’

Vier

Vier dagen en vier nachten lag het lichaam van Ngar Yoo opgebaard op de lange tafel in de voorkamer van ons huis, en al die tijd durfde ik mijn kamer niet uit. Familieleden en buren, vrienden en kennissen bezochten ons om te delen in de rouw. Ik hoorde hun stemmen, hun snikken, hun lachen, ik rook de geuren van het eten dat mijn moeder en mijn tantes voor hen bereidden, ik rook de wierook en de kaarsen en de weeë lucht van bloemen die geurden in de nacht. Zo nu en dan kwam er iemand naar boven om me zoetigheid te brengen, karamelkoeken en kokosrepen, gepofte maïs met suiker, limonade van jackfruit en limoen. Soms zat mijn moeder zwijgend naast me op de rand van mijn bed, soms huilde ik in haar armen, soms sliep ik op haar schoot.

Op een nacht droomde ik dat ik werd meegesleurd door een kolkende stroom. Ik probeerde uit alle macht mijn hoofd boven water te houden, maar telkens weer werd ik omlaag getrokken, totdat ik me ten slotte overgaf en zag dat het niet het water was dat mij verzwolgen had, maar een reusachtige vis. Diep in het binnenste van die vis, waar een vreemde groene schemering heerste, ontwaarde ik het lichaam van mijn broer. Hij lag met gesloten ogen in een plas water, precies zoals ik hem voor het laatst had gezien op de vloer in de voorkamer van ons huis. Ik liep op hem af, terwijl ik zo hard als ik kon zijn naam riep, maar in plaats van geluid kwamen er slechts luchtbellen uit mijn mond. Mijn broer verroerde zich niet, en op het moment dat ik me over hem heen boog en mijn handen uitstrekte naar zijn gezicht om hem terug te halen naar de wereld van de levenden, juist op dat moment ging de deur van mijn kamer open en schrok ik wakker.

Het was Tender.

‘Sliep je?’

‘Ja, ik sliep.’

‘Droomde je?’

‘Ja, ik droomde.’

Hij stond in de deuropening en keek naar me. Het kaarslicht wierp vreemde schaduwen op zijn gezicht. Ik richtte me op en wreef de slaap uit mijn ogen. Het was stil in huis. Tender stapte mijn kamer binnen en deed de deur achter zich dicht. Hij droeg een kleurig overhemd met rode en gele bloemen dat ik hem nooit eerder had zien dragen. Hem daar te zien staan, in mijn kamer, bij het licht van een enkele kaars, deze man die ik slechts kende als de baas van mijn grootvaders boerderij, was tegelijkertijd geruststellend en verontrustend – en dat gold evenzeer voor wat hij zei.

‘Als je droomt,’ zei Tender, ‘gaat je k’la op reis, de geest die maakt dat je een levend wezen bent. Daarom moet je voorzichtig zijn als je wakker wordt uit een droom: je moet je k’la de tijd geven om terug te keren in je lichaam, anders…’

‘Ik heb Ngar Yoo gezien,’ zei ik snel.

‘Dat verbaast me niks.’ Tender staarde een tijdje voor zich uit, keek me toen weer aan en zuchtte.

‘De k’la van Ngar Yoo mist je gezelschap,’ zei hij. ‘Hij zal proberen om jouw k’la weg te lokken, naar de plek waar hij nu is.’

‘Hij zat in de buik van een vis.’

Tender glimlachte. ‘Ik zou zeggen: blijf een beetje uit zijn buurt.’

Ik knikte, al had ik geen idee hoe ik dat moest aanpakken: een beetje uit zijn buurt blijven.

Tender zei: ‘Ik heb vaak staan kijken hoe jij en Ngar Yoo de vissen vingen uit de vijvers op ons land. Op een dag begon het me opeens op te vallen dat je broer alle vissen netjes in de mand gooide, behalve de klimbaarzen. Als hij een klimbaars had gevangen, liet hij die steevast ontsnappen. Eerst dacht ik nog dat het kwam doordat hij er geen greep op kon krijgen, dat hij zich pijn deed aan de harde, stekelige borstvinnen. Maar toen ik hem wat langer in de gaten hield, zag ik dat hij het expres deed. Hij líét ze ontsnappen. Op een middag kwam ik hem tegen, terwijl hij in zijn eentje over het land zwierf. Ik vroeg hem: “Ngar Yoo, waarom laat je de klimbaarzen ontsnappen? Weet je dan niet dat je van klimbaarzen de lekkerste curry kunt maken, lekkerder zelfs dan een curry van kip?” Ik kon merken dat hij zich betrapt voelde. Hij wendde zich van me af, haalde zijn schouders op. Maar ik drong aan. “Toe, Ngar Yoo, het is niets om je voor te schamen, je kunt het mij toch wel vertellen?” En weet je wat hij toen zei? Hij zei: “Tender, de klimbaarzen en ik, wij kennen elkaar al heel lang.”’

Er zijn mensen die aan de gelijktijdigheid van gebeurtenissen een grote betekenis toekennen – tot die mensen behoor ik niet. Maar voor één geval maak ik een uitzondering: in diezelfde nacht waarin Tender aan mijn bed kwam en mij vertelde over Ngar Yoo en de klimbaarzen, vond in onze hoofdstad Rangoon een gewelddadige machtsovername plaats. De democratisch gekozen burgerregering van de eerste premier van een onafhankelijk Birma, U Nu, werd omvergeworpen door militairen onder leiding van de opperbevelhebber van de Birmese strijdkrachten, generaal Ne Win. Sindsdien heb ik mij nooit meer helemaal aan het idee kunnen ontworstelen dat mijn levensloop, mijn lot, op de een of andere duistere manier is verknoopt met het lot van mijn land. Het is volstrekt irrationeel en ongetwijfeld een geval van ernstige zelfoverschatting, dat weet ik ook wel, maar dat maakt het voor mij niet minder reëel.

Boeddha heeft gezegd: ‘Zij die denken dat het onechte echt is, en die het echte voor onecht houden, verblijven in het rijk van het valse denken. Maar zij die weten dat het echte echt is en het onechte onecht, verblijven in het rijk van het zuivere denken.’

De vraag is: zijn wij in staat om zelf vast te stellen in welk van die twee rijken wij verblijven?

Vijf

Ik sta in de kamer waar het lichaam van mijn broer ligt opgebaard en kijk naar de familiefoto’s aan de muur – zo hoef ik de kist niet te zien. Tussen de oude zwart-witportretten hangt één kleurenfoto: een portret van ons gezin, nog geen maand geleden gemaakt in de fotostudio van de Chinees U Kyi Nyo. Ik bestudeer aandachtig het gezicht van mijn broer. Veel meer dan ik lijkt hij op mijn vader: dezelfde smalle ogen, dezelfde brede kin. Er is ook een foto waarop mijn vader staat als kind van ongeveer dezelfde leeftijd als mijn broer. De gelijkenis is bijna beangstigend, alsof mijn vader nog bij leven is gereïncarneerd in het lichaam van zijn oudste zoon. Die, zo weet ik nu, nooit de wilskrachtige, knappe jongeman zal worden die mijn vader is op een derde foto, gemaakt op de dag dat hij met mijn moeder in het huwelijk trad.

Ik word opgeschrikt uit mijn overpeinzingen door een harde klap. In weerwil van mezelf kijk ik onmiddellijk naar de kist, alsof het geluid nergens anders vandaan zou kunnen komen dan van mijn dode broer. Aan de kist is niets te zien. Ik werp een blik opzij, naar de lange tafel, waaraan Tender zit. Tender slaapt, met zijn hoofd op het tafelblad. Dat moet de oorzaak zijn geweest van de klap: Tenders hoofd dat in zijn slaap vooroverzakte en zijn bovenlichaam mee omlaag trok, zoals het dode lichaam van mijn broer mijn vader door de knieën deed gaan.

Nu Tender slaapt durf ik helemaal niet meer naar de kist te kijken. En dus concentreer ik me weer op de foto’s.

De meest prominente foto, in een vergulde lijst met veel krullen en bloemen, is een staatsieportret van het gezin waarin mijn vader opgroeide. Vijf mensen staan erop: drie groot, twee klein; twee staand, drie zittend – de fotograaf wist wat hij deed. Mijn grootvader, een man met een ondoorgrondelijk gezicht en ogen die dwars door de camera heen lijken te kijken, zit op een stoel met een hoge rechte leuning. Die leuning, van gedraaid en gesneden hout, steekt een flink eind boven hem uit, wat mijn grootvader zowel voornaam en majesteitelijk doet lijken, als ook, paradoxaal genoeg, klein en nietig.

Naast hem zit mijn grootmoeder, op een even rechte, maar minder hoge stoel. Ze is op de foto een ouwelijke jonge vrouw. De bloemen in haar haar, dat in een weelderige staart over haar rechterschouder stroomt, kunnen niet verhinderen dat ze een sombere en ongelukkige indruk maakt. Tussen hen in staat hun oudste zoon Than Tun, mijn vader, die een jaar of tien moet zijn. Hij draagt een longyi van glanzende zijde en een leren riem waaraan een ivoren dolk hangt. De schede is fijn besneden, en de jonge Than Tun heeft het handvat vast, alsof hij elk moment het lemmet kan ontbloten. Hij houdt zijn kin omhoog en kijkt uitdagend naar de camera. Er speelt een spottend lachje rond zijn lippen.

Het contrast met zijn jongere broer, mijn oom Thet Tin, kon nauwelijks groter zijn. Deze zit op een leren poefje aan de voeten van zijn vader. Ook hij draagt een longyi van glimmende zijde, maar bij hem geen wapenvertoon en jongensbravoure – integendeel. Omdat ook zijn blouse van zijde is gemaakt, en hij zijn gezicht schuin naar beneden houdt, waardoor hij wat verlegen naar de camera kijkt, heeft hij eerder iets kwetsbaars, iets bijna meisjesachtigs.

De vijfde persoon op de foto is een dienstmeid, een gedrongen jonge Kachinvrouw met een gezicht als de volle maan, die schuin achter mijn grootmoeder staat en die als enige niet in de camera kijkt, maar net ernaast en eronder.

De foto vertelt het verhaal van een ongelukkig gezin.

Mijn grootvader was een middelhoge bestuursambtenaar, een net niet helemaal onbelangrijk radertje in de machtige bureaucratische machinerie die Birma in de Britse tijd bestuurde. Zijn vrouw was de dochter van een arts en een actrice die in haar tijd en in haar streek furore maakte met vertolkingen van slechte vrouwen in de traditionele pwe. Mijn grootmoeder had te veel talenten en ambities om gelukkig te kunnen zijn in de afgelegen provincieplaats waar haar echtgenoot het grootste gedeelte van hun huwelijk gestationeerd was. Haar verbittering leefde ze uit op het huishoudelijk personeel, terwijl ze ondertussen troost zocht bij haar jongste kind, de gevoelige, kunstzinnige Thet Tin, in wie ze veel van zichzelf meende te herkennen.

En de oudste zoon, Than Tun, mijn vader?

Ach, mijn vader, toen al de kleine sergeant-majoor! Een trotse strijder voor een onafhankelijk Birma! En nog zalig onwetend van de lage streken die het leven hem zou leveren…

Hoe vaak heb ik niet voor die foto gestaan: die nacht als klein, bang jongetje, onwetend en verwonderd; later, als jongvolwassene, gewapend met kennis, maar desondanks niet bij machte me te verweren tegen de verpletterende boodschap die de foto uitdroeg: dat wat en wie wij zijn bovenal wordt bepaald door alles wat wij hadden kunnen zijn, maar toch niet zijn geworden. En geldt datzelfde niet voor ons land?

Toen in het midden van de zestiende eeuw de eerste Europese kooplieden en avonturiers naar Birma kwamen, stonden zij versteld van de rijkdom die zij aantroffen. Zij bezochten de hoofdstad van het belangrijkste koninkrijk, Pegu, en vergaapten zich aan haar schoonheid. De stad, gelegen in een vlakte, was gebouwd in de vorm van een reusachtig vierkant en werd omsloten door muren en een stadsgracht waarin talloze krokodillen zwommen. Er waren twintig poorten, vijf in elk van de vier muren die via evenzovele bruggen konden worden bereikt. In de paleistuinen bevond zich een hof waarin tientallen olifanten rondliepen, waaronder een aantal zuiver witte exemplaren – witte olifanten brengen geluk.

En wat er niet allemaal te halen viel, daar in Pegu! Goud en zilver, robijnen en saffieren, peper, lood, rijst, wijn en suiker – al zou er veel meer suiker geëxporteerd kunnen worden als de dwaze inlanders deze niet aan de olifanten te eten gaven, en als ze het zelf niet in grote hoeveelheden in hun eten stopten en in allerhande lekkernijen. Even verkwistend, in de ogen van de Europese kooplieden, gingen onze voorvaderen om met het meest begeerde van alle edele metalen: goud. De heiligste tempel van het land, de Shwedagon Pagode, die ook in die dagen al volledig met goud was overdekt, werd weliswaar in menig reisverslag bezongen als het mooiste bouwwerk dat ooit door mensenhanden was vervaardigd, maar tegelijkertijd stelde men ook spijtig vast dat als de inlanders hun goud niet aan zulke ijdelheden zouden verspillen, er in Pegu aanzienlijk meer van beschikbaar zou zijn en tegen beduidend lagere prijzen.

Door de verhalen waarmee de kooplieden terugkeerden naar hun land, door de verslagen die zij schreven en die gretig werden gelezen in elke Europese havenstad van enige betekenis, waagden steeds weer nieuwe avonturiers de lange en gevaarlijke reis naar het oosten en meldden zich aan onze kusten in de hoop op snel fortuin.

Maar ook toen al was Birma een land van schoonheid én van oorlog.

Aan het einde van de zestiende eeuw trokken de Arakenezen uit het westen en de Siamezen uit het oosten ten strijde tegen het koninkrijk van Pegu. Toen de aanvallers zich weer terugtrokken, was het eens zo machtige koninkrijk volledig verwoest. Zó groot was de armoede en de honger dat ouders hun kinderen aten, en kinderen hun ouders. De sterken loerden op de zwakken, als roofdieren, en zelfs als iemand geen grammetje vet meer op zijn lichaam had, dan doodden ze hem toch, om met zijn ingewanden de eigen ingewanden te vullen. Ze slurpten zelfs de hersenen uit de schedels, zo groot was hun wanhoop.

Spoedig werden de plantages door de jungle overwoekerd, de paleizen en tempels vervielen tot ruïnes. En de kooplieden meden het vervloekte land, omdat de velden en wegen vol lagen met botten en schedels van de arme Peguanen, vermoord of verhongerd, of in de rivier geworpen, in zulke aantallen dat de karkassen de doortocht van schepen onmogelijk maakten.

Welke boze geesten huizen er in ons volk, welk kwaad karma houdt ons gevangen, dat wij telkens weer alle hoop op een betere toekomst weten te smoren in bloed?

In de jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw leidde generaal Aung San de Birmezen naar de vrijheid. Met hulp van de Japanners versloeg hij de Britten, om vervolgens weer samen met de Britten de Japanners te verslaan. Toen de Tweede Wereldoorlog ten einde was, reisde hij naar Londen en bepleitte met succes de volledige terugtrekking van de Britten uit Birma. Een Uitvoerende Raad, voorgezeten door Aung San, zou een nieuwe grondwet voorbereiden voor de onafhankelijke Unie van Birma. Op 19 juli 1947 bestormden gewapende mannen het gebouw waar de raad in vergadering bijeenkwam. Samen met zes andere aanwezigen werd generaal Aung San, de held van het volk, de vader des vaderlands, vermoord.

In die nacht in die halfduistere kamer, terwijl Tender sliep met zijn hoofd op de tafel, het lichaam van mijn broer in de kist lag, en ik naar de familiefoto’s keek, werd ik me er langzaam van bewust dat ik niet meer bang was, en zelfs niet meer verdrietig, dat zich in plaats daarvan een gevoel van mij had meester gemaakt dat zich nog het best laat omschrijven als lichtheid – het was voor een moment alsof ik werd opgetild, alsof de zwaartekracht op mij geen greep meer had. Ik voelde me zoals iemand zich moet voelen die lang een zware last op zijn rug heeft gehad en die eindelijk heeft mogen afleggen. Ik werd door dat gevoel zozeer verward, dat het nog lang duurde eer ik mij kon overgeven aan de slaap, en al die tijd zong ik zachtjes voor mij uit een liedje dat ik ooit van Ngar Yoo had geleerd:

De rivieren stromen hier niet naar zee
De rivieren stromen naar het noorden

Door de straten van Rangoon reden legerauto’s zonder lichten.

‘Heb je het al gehoord? Zet de radio aan, vlug! Zet de radio aan!’

‘Wat is er dan gebeurd?’

‘Wat is er gebeurd? Er is een coup gepleegd, dat is er gebeurd! Generaal Ne Win heeft de macht gegrepen!’

‘Wanneer?’

‘Vannacht!’

‘Vannacht?’

‘Zet de radio nou aan! Er komt een toespraak!’

We zouden die ochtend Ngar Yoo begraven. Ik zat in een hoek van de kamer bij mijn moeder op schoot. Het huis rook naar wierook en bloemen, naar sigarenrook en de lekkere luchtjes van vrouwen. Mijn moeder had haar haar opgestoken en droeg een jurk van donkerrode zijde. Mijn hoofd rustte tegen haar borst. Ik kon mijn ogen nauwelijks openhouden, zo moe was ik. Maar toen een buurman ons huis binnenstormde en iets riep over een coup en over U Ne Win, toen was ik meteen klaarwakker. Generaal Ne Win was een held van mijn vader, zijn portret hing boven de deur van de slaapkamer. In de oorlog had U Ne Win zij aan zij gevochten met Aung San. Later was hij nog een tijdje de baas van het land geweest, toen de eerste democratisch gekozen regering van Birma aan interne strijd kapot dreigde te gaan. ‘De Generaal,’ had ik mijn vader vaak horen zeggen, ‘is een echte patriot. Hij heeft in moeilijke jaren ons land behoed voor de chaos.’ En hoewel ik niet wist wat dat was, een patriot, en me evenmin goed een voorstelling kon maken van ons land in chaos, begreep ik wel dat het eerste iets bewonderenswaardigs moest zijn, en het tweede iets gevaarlijks.

Dat nu juist op deze droeve morgen onze buurman groot nieuws kwam brengen over de Generaal, leek mij een reden tot vreugde. Wat zou dát mijn vader goeddoen! Er rende meteen iemand de trap op om hem te roepen. Ondertussen gingen wel vijf mensen op zoek naar de radio; het was Tender die hem als eerste lokaliseerde. Toen mijn vader zich bij ons voegde, schalde er al opgewekte marsmuziek door de kamer. Het verbaasde me niet dat iedereen ophield met praten. Zo dadelijk zou de grote patriot, de held van mijn vader, de oude kameraad van Aung San, het volk gaan toespreken! En wij zouden zijn woorden indrinken en daarna gesterkt en vastberaden volbrengen wat nu eenmaal volbracht moest worden: de begrafenis van Ngar Yoo.

‘Daar komt ’ie!’ zei de buurman.

‘Stil!’

‘Zet eens wat harder!’

‘Sssst!’

De radio ruiste en kraakte, maar de stem van de Generaal kwam luid en duidelijk tot ons. Heb ik geluisterd naar wat hij had te zeggen? Waarschijnlijk niet. Zou ik zijn woorden hebben begrepen? Dat zeker niet. Ik was zes jaar oud, mijn wereld was nog klein en overzichtelijk, daarin was geen plaats voor woorden als ‘de eenheid van het land’, ‘samenzweerders’ en ‘burgeroorlog’. Ik keek slechts naar het gezicht van mijn vader, dat somber stond en somber blééf, wat ik niet goed begreep omdat hier toch zijn held aan het woord was. En dat op dit moeilijke uur!

Toen de Generaal was uitgesproken en opnieuw een mars werd ingezet, zette mijn vader de radio uit.

‘Kom,’ zei hij, ‘we gaan mijn zoon begraven.’

Jaren later heb ik begrepen dat de Generaal op die bewuste ochtend de volgende verklaring gaf voor het legeroptreden waartoe hij de opdracht had gegeven: verschillende leiders van etnische minderheden zouden voornemens zijn geweest om uit de unie te stappen. Daarmee was de eenheid van de staat in het geding. En het was de patriottische plicht van elke Birmees om die eenheid te bewaken, en dus om de separatisten te dwarsbomen, vond generaal Ne Win.

Hij droeg nog een tweede reden aan voor de militaire machtsovername: het was de wens geweest van generaal Aung San dat Birma een socialistische staat zou worden. En daar was tot op dat moment weinig van terechtgekomen. Generaal Ne Win zou ervoor gaan zorgen dat de wens van zijn oude strijdmakker alsnog in vervulling ging. Op 4 juli 1962 werd de oprichting bekendgemaakt van de nieuwe staatspartij: de Birmese Socialistische Programma Partij. Drie dagen later schoten de manschappen van de Generaal op de campus van de Universiteit van Rangoon hun geweren leeg op studenten die protesteerden tegen de machtsovername. Volgens de autoriteiten vielen er vijftien doden. Maar zij die erbij waren houden het erop dat enkele honderden ongewapende jongeren werden doodgeschoten. Een van die jongeren was mijn moeders neef Day Law, de zoon van haar oom Saw Eh k’Kyaw, die een vooraanstaande rol vervulde in de onafhankelijkheidsbeweging van de Karen.

Zes

Als ik eerlijk ben – en je wordt vanzelf eerlijk als je blind bent en een vluchteling, als het leven achter je ligt en niet langer vóór je – als ik eerlijk ben, moet ik bekennen dat ik lang niet zo verdrietig was over het verlies van Ngar Yoo als ik wel had moeten zijn. Al direct de allereerste avond, toen ik in mijn bed lag, met wijd open ogen, mijn oren gespitst om flarden te kunnen horen van de gesprekken die beneden werden gevoerd, een woord, een zin, een jammerklacht, toen al kwam de gedachte in mij op dat de dood van mijn broer voor mij toch ook iets goeds kon brengen. Natuurlijk probeerde ik die gedachte onmiddellijk te onderdrukken – hoe kón ik, hoe durfde ik! – maar ze bleef in mijn hoofd rondfladderen, als een felgekleurde vlinder in een halfduister huis. Immers: opeens zou iedereen zich om mij bekommeren! Ik zou tegelijkertijd het oudste én het jongste kind zijn! Mijn moeder zou me nóg meer gaan verwennen! En mijn vader – mijn vader zou me eindelijk zien staan.

Dacht ik.

Maar ik kende mijn vader slecht.

Wat wist ik eigenlijk van hem? Dat hij in de jaren veertig in het leger had gediend. Dat hij verschillende keren was gedecoreerd (de lintjes en medailles had hij opgespeld op zwart fluweel en ingelijst; ze hingen in mijn ouders slaapkamer). Dat hij na de oorlog promotie had gemaakt (naast de lintjes hing een foto van een bevorderingsceremonie, waarop mijn vader was te zien, en de opperbevelhebber van de Birmese strijdkrachten, generaal Ne Win). Ik wist dat mijn vader nog altijd trots was op wat hij in het leger had bereikt. Hoe vaak had ik niet met Ngar Yoo bij de foto’s gestaan, terwijl mijn vader verhalen vertelde over verrassingsaanvallen en hinderlagen, over nachtelijke manoeuvres en vijandelijke bewegingen. En altijd weer had mijn broer het verhaal vooruit geholpen door dingen te berde te brengen die hij zich herinnerde van eerdere verhalen, en waarvan hij wist dat ze zo meteen zouden komen, maar waarop hij niet kon wachten, of niet wilde wachten, omdat hij wilde laten zien dat hij de vorige keer goed had opgelet. En altijd weer was ik te laat geweest met mijn kleine bijdragen aan het verhaal – en als ik mijn broer al eens te vlug af was, dan werd ik door mijn vader simpelweg genegeerd, terwijl mijn broer quasi-vaderlijk zijn hand op mijn schouder legde en zei: ‘Dat komt zo, Min Thein, zo ver zijn we nog niet.’

En toch kon ik nooit genoeg krijgen van die verhalen, toch dronk ik gulzig van mijn vaders woordenstroom, alsof ik een voorgevoel had van de verschrikkelijke gebeurtenis die komen ging – de gebeurtenis die de stroom voorgoed zou doen opdrogen. Als mijn vader vertelde over de oorlog leek hij op het trotse, energieke jongetje dat hij was op het familieportret: iemand die zich door niets en niemand liet weerhouden. En ik weet dat ik toen vaak heb gedacht: als Ngar Yoo er maar niet was, dan zou mijn vader…

Ik herinner me een middag niet lang na de dood van Ngar Yoo. Mijn moeder was op familiebezoek, ik was alleen thuis met mijn vader. We zaten in de voorkamer. Mijn vader las de krant, ik tekende met een potlood golvende strepen op een stuk papier, net zo lang tot het hele vel vol was. Toen pakte ik een volgend vel. Mijn vader sloeg een bladzij om en begon aan een nieuw artikel. Ik keek naar de opengevouwen krant, waarachter zijn gezicht schuilging. Op de voorpagina stond een foto van twee mannen in militaire uniformen, die een glimmende beker omhooghielden.

‘Wat doen die soldaten?’ vroeg ik aan mijn vader.

‘Dat is goed,’ zei mijn vader afwezig.

‘Wat dóén ze!’ herhaalde ik.

‘Wat doen wie?’

‘Die soldaten. Op de voorpagina van de krant!’

‘O, die. Die hebben iets gewonnen.’

‘Wat hebben ze gewonnen?’

Mijn vader zuchtte, sloeg de krant dicht en keek een moment afwezig naar de foto. ‘Dat weet ik ook niet,’ zei hij toen. Hij sloeg de krant weer open en ging door met lezen.

‘Ik wil later ook in het leger,’ zei ik.

Mijn vader reageerde niet.

‘Ik word minstens generaal,’ zei ik. ‘Ik ga tegen iedereen zeggen dat ze moeten stoppen met vechten. En daarna zorgt het leger dat er altijd vrede is.’

Mijn vader las onverstoorbaar verder. Af en toe knikte hij instemmend, dan weer fronste hij zijn voorhoofd, zodat er een diepe lijn in zijn gezicht kwam te staan, van vlak onder de haargrens tot aan het puntje van zijn kin, met twee korte onderbrekingen voor zijn neus en zijn mond. Mijn vader heeft twee gezichten, dacht ik bij mezelf: het linker staat strak in het gelid, het rechter hangt een beetje. Ik vroeg me af of Ngar Yoo dat ook had gehad, maar ik wilde niet aan hem denken, en dus begon ik gauw over iets anders.

Ik vroeg: ‘Waarom bent u nooit generaal geworden?’

Maar mijn vader gaf geen antwoord, en toen ik de vraag herhaalde, vouwde hij zijn krant dicht en ging naar boven. Ik wilde hem iets naroepen, maar ik wist niet wat, en dus liep ik uit arren moede maar naar buiten en zakte zuchtend neer in de stoel naast de deur, waarin mijn moeder zo graag zat als de avond viel en de buren terugkwamen van de moskee, en zij een praatje met ze kon maken over de kleine dingen van de dag.

Ik slingerde mijn onderbenen heen en weer. Ik pulkte met een splinter hout wat vuil weg van onder mijn teennagels. Ik wachtte tot er iets gebeurde. Heel lang gebeurde er niets. Toen zag ik mijn buurjongen Maung Maung Aye de straat in komen. Hij had een stuk touw in zijn hand, en aan het einde van dat touw liep een varkentje. Maung Maung Aye droeg zijn jobba en zijn topi, hij moest net naar koranles zijn geweest. Ik wist meteen: dit kan niet goed gaan, een moslimkind met een varkentje.

‘Hoe kom je daar nou aan?’ riep ik hem toe.

‘Gewoon,’ zei Maung Maung Aye.

‘Hoezo gewoon?’

‘Nou gewoon.’

‘Je vindt toch niet gewoon een varken ergens langs de weg? Heb je ’m gekocht of gestolen?’

‘Nee.’

‘Nee wat? Niet gekocht of niet gestolen?’

‘Allebei niet.’

‘Allebei niet.’

‘Nee, allebei niet.’

Ik kende dit soort gesprekken wel van hem. Als hij geen zin had om je iets te vertellen, dan kwam je ook niks van hem te weten. Hij moet een jaar of zes zijn geweest in die tijd, maar hij was koppig als een oude os.

‘Varkens zijn onrein,’ zei ik. ‘Tenminste, volgens jullie moslims.’

Maung Maung zei niks. Hij keek naar het varkentje dat behaaglijk in het warme zand was gaan liggen.

‘Hij heet de Generaal,’ zei hij.

‘De Generaal?! Dat varkentje?’ Ik schoot in de lach. ‘Heb je dat zelf bedacht?’

‘Nee, zo heet ’ie gewoon.’

‘Zo heette hij al toen jij hem kreeg?’

‘Ja.’

‘Wie heeft je dat dan verteld? Van wie heb je ’m gekregen?’

Maung Maung Aye hield weer zijn mond. ‘Kom,’ zei hij na een poosje, en hij gaf een ruk aan het touw. De Generaal kwam knorrend overeind en dribbelde gedwee naar hem toe. Hij aaide het dier even over de kop en liep toen verder.

‘Je moeder zal er vast blij mee zijn, met de Generaal!’ riep ik hem nog na. Hij haalde zijn schouders op en liep naar huis. Bij de voordeur aangekomen, pakte hij het touw vlak achter de kop van de Generaal, trapte met één voet de deur open en verdween met varken en al naar binnen.

Ik wachtte, eerst voor ons eigen huis, toen halverwege ons huis en het huis van de buren. Ten slotte leunde ik tegen een elektriciteitspaal, net opzij van de deur waardoor Maung Maung Aye en het varken waren verdwenen. Mijn geduld werd ruimschoots beloond.

Het begon met een langzaam aanzwellend gerommel en gestommel, dat kennelijk werd veroorzaakt door het omvallen van een doos of een blik, wat weer leidde tot het omvallen van andere, lawaaiigere en breekbaardere voorwerpen. Iemand liep snel een trap af. Er klonk gegil. Een vrouwenstem, Maung Maungs moeder. Toen gescheld. Toen gejammer van Maung Maung zelf. En vervolgens het ijselijk hoge gekrijs van het varkentje. Het dier kwam, luid gillend, met alle vier de poten stram vooruit gestrekt, de kleine oogjes wijd opengesperd, de oren flapperend in de wind, naar buiten gevlogen. De landing was bepaald onzacht. Hij schuurde met zijn billen zeker een meter over het grove, gebarsten asfalt, wat hem heel even deed verstommen, waarna hij uitbarstte in iets dat het midden hield tussen het gehuil van een pasgeboren baby en het snerpen van de stoomfluit van een trein.

Ik heb het varkentje nooit meer teruggezien.

Mijn oom Thet Tin heeft me verteld wat er mis ging met mijn vaders carrière in het leger: hij trouwde met mijn moeder. Een huwelijk tussen een Birmaanse officier en een Karen-vrouw was op zichzelf al problematisch genoeg, maar dat die vrouw ook nog naaste familie was van een van de meest vooraanstaande strijders voor een onafhankelijke Karen-staat, dat was meer dan de legerleiding kon verdragen. Kort na zijn huwelijk kreeg mijn vader een plek achter een groot maar betekenisloos bureau, ver weg van het slagveld waar de nationale helden worden geboren – en de nieuwe legerleiders.

‘Maar je vader brak niet,’ zei mijn oom. ‘Hij hield zijn rug recht en zijn kin hoog, er kwam geen onvertogen woord over zijn lippen. Hij leed in stilte. Op een dag vond hij een baan bij de politie en diende zijn ontslag in. Bij zijn afscheid hield hij een gloedvolle redevoering over trouw en gehoorzaamheid, offerbereidheid en discipline. Zijn superieuren waren diep ontroerd, zijn manschappen klapten hun handen stuk en hieven een nationalistisch lied aan. Je vader verliet het leger zoals hij was gekomen: vastberaden en vervuld van een brandende liefde voor het moederland.’

Toch moet er diep binnen in hem toen al iets kapot zijn gegaan, denk ik nu. Boeddha heeft gezegd: ‘Onderschat niet het kwaad, en denk niet dat het op jou geen invloed heeft. Zoals druppelend water een vaas vult, druppel na druppel, zo vult het kwaad de mens: beetje bij beetje.’

Toen mijn broer verdronk was mijn vader waarschijnlijk allang niet meer de man die hij ooit was geweest, al deed hij nog zo zijn best wel op hem te blijven lijken. En de dood van zijn oudste zoon bracht die verandering plotseling aan de oppervlakte, maakte haar zelfs zichtbaar voor het kind dat ik toen nog was.

Op de ochtend na mijn broers begrafenis heb ik mijn vader de deur uit zien gaan, in zijn strakgestreken uniform, zijn glimmende laarzen, pet op het hoofd, pistool in de holster: onberispelijk en vastbesloten. Ik zat aan de lange tafel in de voorkamer de mohinga te eten die mijn moeder had klaargemaakt zoals zij dat alle ochtenden deed, en die ze me had voorgezet met een glimlach waarin zoveel verdriet lag besloten dat ik daarna de grootste moeite had om nog een hap door mijn keel te krijgen. En ik weet niet of het louter verbeelding is of dat mijn herinneringen zijn gekleurd door wie mijn vader nadien is geworden, maar als ik nu terugdenk aan die ochtend, aan hoe hij uit de slaapkamer kwam: haren gekamd, pet in de hand; hoe hij op het bankje ging zitten naast de deur om zijn laarzen aan te trekken; hoe hij mijn moeder afwezig groette, zijn pet opzette, de klep omlaag trok, de deur opende en het helle ochtendlicht in stapte, dan zie ik een man die wanhopig probeerde te verbergen wat iedereen onmiddellijk kon zien – dat het noodlot was gelukt wat zijn superieuren in het leger niet voor elkaar hadden gekregen: mijn vader was gebroken. En hoe ik ook zou proberen om de plaats in te nemen van mijn broer, om zo het ondraaglijke verlies iets draaglijker te maken, ik zou daarin nooit slagen.

‘Je vader en jij,’ zei mijn oom Thet Tin, ‘zijn als een kat en een hond. Jullie horen bij hetzelfde huis, delen dezelfde ruimten, eten hetzelfde eten en ademen dezelfde lucht, en toch zullen jullie altijd vreemden zijn voor elkaar.’

Zeven

Ik heb nooit in mijn leven een vrouw ontmoet die van vissen hield anders dan goed klaargemaakt op een bord. Vissers zijn mannen, en het zijn mannen die vissen uit liefhebberij in aquaria stoppen. Waarom vrouwen niet van vissen houden is eenvoudig te begrijpen – de schubben, het slijm, de kille ogen. Maar waarom zoveel mannen, en jongens vooral, door vissen worden gefascineerd, is aanzienlijk lastiger te verklaren.

Na de dood van Ngar Yoo werd mijn buurjongen Maung Maung Aye mijn nieuwe vismaat. Het grote voordeel was dat ik beter viste dan hij. Maung Maung Aye was een halfjaar jonger dan ik en geestelijk niet helemaal in orde. Hij werd daarmee vaak gepest door oudere jongens, maar omdat mijn vader bij de politie was, lieten ze hem met rust als wij samen waren. Maung Maung Aye ging graag en vaak met mij uit vissen.

De stad Min Won ligt aan het einde van een baai op een plaats waar drie rivieren uitmonden in zee. Er zijn oneindig veel plekken om te vissen, en het aantal vissoorten dat je er kunt vangen is overweldigend. Dankzij de kennis die ik opdeed op de boerderij van mijn opa, en dankzij Ngar Yoo, was het niet moeilijk om Maung Maung Aye te imponeren. Ik leerde hem hoe je mesvissen kon vangen met niets anders dan een lijn, een haak en een stukje martabak. Ik leerde hem het verschil tussen een tilapia en een goerami (de vorm van de buikvin en de stand van de bek; tilapia’s zijn bovendien leuker om te vangen, ze verzetten zich heviger). En natuurlijk vertelde ik hem over de klimbaarzen in de boom op het land van mijn grootvader. Eén keer vond ik eenzelfde soort boom langs een stroompje aan de rand van de stad. Ik klom met bonzend hart omhoog, maar in de vork van de stam stond maar een heel klein beetje water dat krioelde van de muggenlarven. Het was niet de enige keer dat mijn status in gevaar kwam. De dag dat ik door een gestreepte meerval in mijn oog werd geprikt, was de dag dat Maung Maung Aye voor het eerst meer vissen ving dan ik.

We stonden tot ons middel in het lauwe water van een poel die bijna helemaal was overwoekerd door waterhyacinten. We hadden hengels gemaakt van bamboetakken en we lieten onze dobbers neer in de spaarzame gaten tussen de hyacinten. Als je beet had, moest je snel opslaan om te voorkomen dat de vis tussen de planten schoot en je lijn kwam vast te zitten. Maung Maung Aye bleek daarin behendiger dan ik – tot mijn niet geringe frustratie. Het werd hoog tijd dat ik ook wat zou gaan vangen.

Mijn dobber verdween met een ruk onder water.

Ik sloeg op – snel, hard, te hard.

De vis, of eigenlijk moet ik zeggen: het visje (het dier was niet langer dan een centimeter of twaalf) vloog met grote snelheid door de lucht. ‘Pas op!’ riep ik naar Maung Maung Aye, die vlak naast me stond en die ook net beet had. Maar hij bleek niet degene te zijn die gevaar liep. Ik had mijn waarschuwing nog maar nauwelijks uitgesproken of de venijnige, giftige stekel aan de rugvin van de dwergmeerval boorde zich in mijn linkeroog. Het duurde even voordat dit tot me doordrong, zo snel ging alles, en zo minuscuul was het gaatje dat in mijn oogbol werd geprikt. Het visje viel voor me neer in het water en dook onmiddellijk weg tussen de planten. Mijn lijn raakte zó verstrikt dat ik hem stuk moest trekken. Mijn oog traande. En het brandde – niet hevig, maar wel onprettig.

‘Wat was dat?’ vroeg Maung Maung Aye, terwijl hij zelf een zilverbarbeel onthaakte.

‘Een meerval.’

‘Een meervalletje.’

‘Ja, een meervalletje ja! Ga jij nou maar weer vissen.’

We bleven tot laat. Ik deed of er niets aan de hand was. Ik liep mijn achterstand bijna in. Het was ondenkbaar dat ik aan Maung Maung Aye zou toegeven dat ik iets stoms had gedaan, dat er iets ernstigs was gebeurd.

Morgen is het over, zei ik tegen mezelf.

Niet aan denken.

Niet aan zitten. Niet aan zitten!

Het ging niet over.

Twee maanden later stelde de specialist in het ziekenhuis vast dat ik voor altijd blind zou blijven aan mijn linkeroog.

Eerst is er de spanning van het naar boven klimmen. Mijn handen die zich om het gladde bamboe klemmen, mijn voeten die steun zoeken, de snelle, doelgerichte bewegingen die me even de illusie geven dat ik, als ik zou willen, zelfs de grootste obstakels zou kunnen bedwingen. Als ik maar wat voorzichtiger was geweest die keer tussen de waterhyacinten…

Met één oog is het moeilijk afstanden te schatten. Met één oog word je nooit soldaat, of zelfs maar een eenvoudige politieagent. Met één oog is het moeilijker klimmen in een steiger. Het enige voordeel is dat je minder last hebt van hoogtevrees.

Ik klim zonder vrees naar mijn oom Thet Tin, die zeker zes meter boven de tempelvloer op zijn platform zit te schilderen. Ik ga naast hem zitten en laat mijn onderbenen achteloos omlaag bungelen. Het ruikt hierboven aangenaam naar verf. Mijn oom legt net de laatste hand aan een afbeelding van de Eerste Preek van de Boeddha, het derde in een reeks van muurschilderingen die moet worden aangebracht vlak onder het plafond van de tempel van de Payagyi. Als het werk klaar is, zal er een lint van schilderijen lopen langs alle vier de muren, beginnend in het oosten, met een afbeelding van de geboorte van de kleine prins Siddharta, en eindigend in het noorden met het sterven van de Grote Wijze na het eten van de bedorven paddestoelen van Chunda, de smid uit het land van de Malla’s.

Bij een vorig bezoek heeft mijn oom me verteld over de wonderbaarlijke droom van koningin Maya, waarin de geboorte van de Boeddha werd aangekondigd. In haar droom, zo zei mijn oom, werd ze door vier koningen meegevoerd naar een heilig meer hoog in de Himalaya. Daar werd zij gewassen door vier koninginnen die haar besprenkelden met de heerlijkste parfums, en haar kleedden in de mooiste gewaden. Daarna brachten ze haar naar een gouden paleis waar ze mocht rusten op een veranda met uitzicht op een berg die baadde in het licht. Terwijl ze daar lag, kwam vanaf de top van de berg een witte olifant omlaag gestormd, een dier zo groot en sterk als zij nog nooit had gezien, met zes slagtanden en ledematen hard als diamant, een dier van een bovennatuurlijke schoonheid. In zijn zilveren slurf droeg de olifant een witte lotusbloem. Toen hij bij het bed van de koningin aankwam rende hij drie keer om haar heen en stond toen plotseling stil. Zachtjes tikte hij met zijn slurf tegen haar rechterzij, en meteen daarop was hij verdwenen. In haar droom wist koningin Maya direct waar de olifant was gebleven: hij was haar baarmoeder binnengegaan.

‘Zo werd de komst van de Boeddha aan zijn moeder geopenbaard,’ zei mijn oom.

Ik keek naar de muurschildering waaraan hij werkte. Ik zag de pasgeboren Siddharta badend in een goudkleurig licht, en zijn moeder, koningin Maya, die haar handen in devotie voor hem vouwde. Ik zag de gouden berg op de achtergrond, en ik zag de witte olifant en de lotusbloem; ik zag bomen waarvan de takken doorbogen onder het gewicht van bloemen en vogels, en ik zag vlinders in felle kleuren geel en roze en lichtblauw.

Mijn oom zei: ‘Er staat geschreven dat toen prins Siddharta werd geboren, een reusachtige lotusbloem uit de aarde omhoogkwam. Ze zeggen dat de goden aan de hemelen verschenen om een nieuwsgierige blik op de boreling te werpen en dat een stroom van warm en koud water uit de hemel neerdaalde om hem te wassen. Er zijn verhalen dat de kleine prins direct kon staan en dat hij zeven stappen zette naar het noorden, terwijl de goden hem beschermden met een witte parasol, en dat hij brulde als een leeuw en riep dat heel de wereld hem toebehoorde. Maar zelf geloof ik dat laatste niet, want in zijn hele wonderbaarlijke leven heeft de Boeddha nooit iets om wereldlijke macht gegeven.’

Bij elk bezoek dat ik hem bracht vertelde mijn oom de verhalen die hoorden bij de geschilderde taferelen – en ja, ik heb goed opgelet, en nee, ik ben niets vergeten!

Er komt een monnik de tempel binnengelopen om de voortgang van het werk te bekijken. Hij maakt wat grapjes met mijn oom en maant mij dat ik voorzichtig moet zijn en mijn voeten niet zo over de rand van de steiger moet laten bungelen. Met tegenzin trek ik mijn voeten op.

Mijn oom Thet Tin is een zachtmoedig man, die mij, zeker na de dood van Ngar Yoo, omringde met zorg en aandacht en een liefde die zo onbaatzuchtig was dat ik me er soms op betrapte dat ik minutenlang met open mond naar hem zat te kijken, alsof ik, door hem minutieus te bestuderen, door elke beweging van zijn handen, elk knikje van zijn hoofd, elke oogopslag in mij op te nemen, erachter zou kunnen komen wat het geheim was van die onbaatzuchtigheid. Door mijn oom Thet Tin ben ik iets gaan begrijpen van de ontzagwekkende wijsheid van de leringen van Gautama de Boeddha. En ik geloof dat ik mij dankzij die leringen uiteindelijk zelfs heb verzoend met zowel de onverschilligheid van mijn vader jegens mij als met mijn veel te vroeg gestorven broer.

Van mijn oom leerde ik deze woorden van de Boeddha: ‘Wie een levend wezen pijn doet, is niet nobel; alleen wie voor geen enkel levend wezen een gevaar vormt, is een nobel mens.’ Door mijn oom Thet Tin hield ik ten slotte op met vissen.

Acht

Mijn moeder zegt: ‘Ga met je vragen maar naar oom Thet Tin, die kan je alles vertellen wat je maar wilt weten.’

‘Dat doe ik al, maar daar gaat het niet om.’

‘Waar gaat het dán om?’

‘Ik wil gewoon weten hoe het is.’

‘Dat had je twee jaar geleden moeten bedenken. Nu ben je er te oud voor.’

‘Dus twee jaar geleden had het wel gemogen?’

Ze aarzelt. En ik weet: ik heb d’r! ‘Nou?’ dring ik aan.

‘Ja… Ja, ik denk het wel.’

‘En nu mag het niet omdat ik er te oud voor ben?’

‘Alle andere jongens uit jouw klas zijn toch allang geweest?’

Zie je wel? Ik héb d’r! Ik heb d’r! ‘Niet allemaal, mam,’ zeg ik. ‘Ken je Kyi Lwin? Hij is ook nog niet geweest. Hij gaat volgende maand. Na het Waterfestival. Mag ik dan samen met hem?’

Mijn moeder zucht. Mijn moeder zucht altijd voordat ze zich gewonnen geeft. ‘Vooruit dan maar,’ zegt ze.

Ik ren naar haar toe, sla mijn armen om haar middel en druk mijn hoofd tegen haar borst. ‘Dank u wel,’ zeg ik. ‘U bent de liefste moeder van de hele wereld.’ Ik weet hoe graag mijn moeder die woorden hoort. Ik weet dat ze het fijn vindt als ik net doe alsof ik nog steeds haar kleine jongetje ben. ‘Je groeit zo hard!’ zegt mijn moeder de laatste tijd vaak. En: ‘Je hoeft niet zo’n haast te hebben om groot te worden, hoor!’ Daar lacht ze dan bij, maar het is geen vrolijke lach. Ik kijk naar haar op. Haar ogen glanzen. ‘Dank u wel,’ zeg ik zacht. Ze kijkt me recht in de ogen. Wat lijkt ze opeens oud! En wat staan haar ogen verdrietig!

‘Ik blijf ook in Jezus geloven, hoor!’ zeg ik snel. ‘Dat beloof ik u.’ Maar mijn moeder maakt zich van me los en zegt: ‘Toe nou maar, en zeg geen dwaze dingen.’ Daarna zucht ze nog een keer heel diep.

Ik loop naar buiten. Midden op straat zit Maung Maung Aye. Hij zit op zijn knieën en kijkt omhoog naar de wolkeloze hemel. Dan buigt hij zich voorover en drukt zijn neus tegen het asfalt.

‘Maung Maung Aye, wat doe je?’

Hij kijkt op, maar zegt niks.

‘Ik ga in het klooster,’ zeg ik. ‘Bij de boeddhisten.’

‘Dan ga ik met je mee,’ zegt Maung Maung Aye.

‘Dat kan niet, je bent een moslim.’

‘Nou en? Jij bent toch een christen?’

‘Ik ben geen christen. Mijn moeder is een christen.’ Ik zeg het zo zacht mogelijk, in de hoop dat mijn moeder me niet hoort.

‘Je gaat toch met je moeder naar de kerk?’ zegt Maung Maung Aye.

Dat kan ik niet ontkennen.

‘Dan ben je een christen.’

‘En toch ga ik naar het klooster. Na het Waterfestival.’

‘En ik ga met je mee.’

‘Nee Maung Maung Aye, dat ga je niet.’

Maung Maung Aye buigt zich weer voorover en drukt zijn neus tegen de grond.

‘Je bidt met je kont naar Mekka,’ zeg ik. ‘Je beledigt de Profeet, vrede zij met hem.’

Hij doet alsof hij me niet hoort. Ik pak een kiezelsteen en mik op de cirkel van zijn billen. Maar op het laatste moment bedenk ik me. Alleen wie voor geen enkel levend wezen een gevaar vormt… Ik laat de kiezel vallen.

Het is een oud gebruik dat alle Birmese jongens rond hun tiende jaar enige weken toetreden tot een boeddhistisch klooster om zo te worden ingewijd in de leringen van de Grote Wijze, dat wil zeggen: alle Birmese jongens met boeddhistische ouders. Dat ik mijn moeder op mijn twaalfde nog moest overhalen om me naar het klooster te laten gaan, had natuurlijk alles te maken met haar geloof in Jezus, de timmermanszoon uit Nazareth – en met het ongeloof van mijn vader.

We zitten in de tuin en drinken thee bij het licht van twee petroleumlampen. Mijn oom is op bezoek. Mijn vader zegt: ‘Heb jij die jongen het hoofd zo op hol gebracht?’

‘Hoe bedoel je?’ vraagt mijn oom.

‘Dat hij nu opeens in het klooster wil.’

‘O dat,’ lacht oom Thet Tin. ‘Zeg eens, Min Thein, komt dat door mij? Heb ik die gekkigheid teweeggebracht?’

Ik weet niet direct wat ik moet antwoorden. Natuurlijk komt het door hem, maar breng ik hem in een lastig parket als ik dat onomwonden toegeef? En getuigt het niet van veel meer karakter als ik uit eigen beweging het klooster in wil? En trouwens: waarom begint mijn vader er nu ook al over te zeuren? Ik ga maar voor twee weken! En iedereen doet het, alle jongens uit mijn klas, behalve de moslims. Kyi Lwin gaat toch ook?

‘Ik weet het niet,’ zeg ik aarzelend. ‘Misschien een beetje. Maar zelf wil ik ook…’

Mijn vader onderbreekt me. Hij zegt: ‘Waarom is Birma nog steeds een achterlijk land? Omdat we de gevangenen zijn van een achterlijk geloof.’

Het is alsof iemand een emmer ijskoud water over me heen gooit: nog nooit heb ik zulke woorden gehoord! Wat is er in mijn vader gevaren? Door welke demonen wordt hij bezocht?

‘Wacht even,’ zegt mijn oom. Hij lijkt geschokt noch boos over mijn vaders blasfemie. ‘Worden wij geregeerd door boeddhistische monniken,’ zegt hij, ‘of door een militaire dictatuur? Wie is er de baas in dit land?’

‘O, natuurlijk,’ zegt mijn vader, ‘de Generaal is de baas. Maar wat kan hij doen als hij te maken heeft met een bevolking die…’

‘… die van hem vraagt om zich te gedragen als een goede heerser?’ onderbreekt oom Thet Tin mijn vader. ‘Een goede heerser naar de voorschriften van Boeddha! Wat is daar zo onredelijk aan?’

‘Daar gaat het niet om,’ zegt mijn vader geïrriteerd, ‘het gaat om al dat fatalistisch bijgeloof. Dat een mens wel duizend levens kan leven, en dat als je in dit leven de Waarheid niet vindt, je het altijd in een volgend opnieuw kunt proberen…’

Maar zijn broer laat zich niet zo eenvoudig van de wijs brengen. ‘Als er iemand bijgelovig is,’ zegt hij, ‘dan is het wel de Generaal: hij luistert beter naar kaartleggers en sterrenwichelaars dan naar het volk dat hij regeert. Wat heeft Boeddha gezegd over de goede heerser? Over welke kwaliteiten moet deze beschikken, aan welke eisen voldoen? Tien Plichten hebben de koningen, zegt de Boeddha, Tien Plichten die gelden voor alle machthebbers van alle tijden en alle windstreken.’

‘Zie je nou wel dat jij die jongen het hoofd op hol hebt gebracht!’ zegt mijn vader. ‘Jij met je eeuwige gepreek.’

‘Een goede heerser is vrijgevig,’ zegt mijn oom, die zich nu tot mij heeft gekeerd en mijn vader volledig negeert. ‘En hij houdt zich aan de vijf morele voorschriften: gij zult geen leven nemen, niet stelen, geen overspel plegen, niet liegen, en u niet verliezen in de roes van verdovende middelen.’

Mijn vader is opgestaan uit zijn stoel en loopt met driftige passen op en neer over het gras achter de rug van mijn oom.

‘De ware leider,’ zegt oom Thet Tin, ‘is bereid zichzelf te offeren als hij daarmee zijn volk kan redden.’

‘Als er iemand is die zich heeft opgeofferd voor het land…’ zegt mijn vader. Maar hij maakt zijn zin niet af. In plaats daarvan trapt hij met de hak van zijn rechterlaars een gat in het gras.

Mijn oom zegt: ‘Voor de eerzame heerser zal de Waarheid en niets dan de Waarheid de leidraad zijn voor al zijn handelen.’

Mijn vader heeft uit de borstzak van zijn overhemd een cheroot te voorschijn gehaald. Met een ferme beet van zijn voortanden heeft hij de punt van de sigaar verwijderd, en nu spuugt hij die op de grond en schopt hem met de neus van zijn laars in het gat dat hij zojuist heeft gemaakt.

‘De wijze koning is een schild voor de zwakkeren,’ vervolgt mijn oom. ‘Hij is vervuld van mededogen.’

Mijn vader stampt het gras over het stompje van zijn cheroot en haalt uit zijn broekzak zijn zilveren aansteker te voorschijn.

‘Hij is sober.’ Klingk-tsssjk doet de aansteker. ‘Hij heeft de woede uit zijn leven gebannen.’

‘Ha!’ schampert mijn vader en neemt een driftige teug van zijn sigaar.

‘Hij ziet af van geweld…’

‘Hahaha!’

‘… en hij is verdraagzaam.’

‘Natuurlijk.’

‘Tot slot,’ zegt mijn oom, ‘heeft de goede vorst de plicht zich niet te verzetten tegen de wil van het volk. Is het nou zo gek,’ hij draait zich om naar mijn vader, die nog altijd achter hem heen en weer loopt over het gras, driftig rokend, ‘dat het volk van zijn leider vraagt dat hij zich aan deze richtlijnen houdt? Zou ons land niet veel beter af zijn als de Generaal zich zou houden aan wat Boeddha heeft geleerd?’

‘Hoe zou iemand dit land kunnen regeren,’ zegt mijn vader, ‘zonder het gebruik van geweld? Het land zou onmiddellijk uit elkaar vallen! En wat heb je aan verdraagzaamheid als anderen onverdraagzaamheid prediken? Voeren de moslims uit Arakan soms geen heilige oorlog tegen de ongelovigen? En strijden de Karen, misleid door hun eigen leiders, die beter zouden moeten weten, niet al jaren gewapenderhand voor een eigen staat? En wat te denken van de bloeddorstige strijders van de Wa, de geslepen houwdegens van de Kachin, wil je die heus weerstaan met mededogen en zachtmoedigheid? Het boeddhisme is misschien mooi voor binnen de kloostermuren, wat dat betreft vind ik het eigenlijk wel best dat hij daar’ – hij maakt een gebaar met zijn linkerduim in mijn richting – ‘een paar weken het klooster in gaat. Sommige mensen zijn nu eenmaal tot niet veel meer in staat dan tot meditatie en gebed, het uit het hoofd leren van heilige teksten; misschien geldt dat ook wel voor hém’ – weer is daar die duim – ‘maar kom mij niet vertellen dat die heilige teksten ook zin en betekenis hebben in staatszaken.’

‘Waar het om gaat,’ zegt mijn oom, ‘is dat de moraal van ons volk, de ideeën die wij erop na houden over wat waardevol is en wat niet, wat juist is en wat niet, dat die ideeën zijn geworteld in het boeddhisme, en dat wij zuchten onder een regering die zich, uit machtshonger en uit angst voor het volk, daarvan heeft afgekeerd. Deze regering probeert wanhopig haar morele legitimiteit te bewijzen door dan weer hier een nieuwe pagode te bouwen, dan weer daar een klooster geld te geven voor renovatie. En natuurlijk zijn er monniken die zich laten paaien door het geld! Natuurlijk zijn er die behaaglijk aanschurken tegen de macht! Maar het volk doorziet het spel! Het volk kent de daden van onze leiders. Hoe zouden zij de doden kunnen vergeten die vielen in de strijd om onze vrijheid? Hoe zouden zij de gevangenen kunnen vergeten, die vastzitten om geen andere reden dan dat zij uitkwamen voor hun mening? Hoe kun je al die misdaden blijven rechtvaardigen, Than Tun? Hoe kun je?!’

Het blijft een tijdje stil in de tuin. Ik verbeeld me dat ik de woorden van mijn oom nog in de lucht kan zien hangen, en ik hoop vergeefs op een briesje dat ze zal verwaaien. Nooit eerder heb ik hem zo horen praten. Hij brengt ons nog allemaal in gevaar!

Mijn vaders gezicht is bezweet, en de lijn die zijn gezicht in tweeën deelt, de grens tussen zijn standvastige zelf en zijn verslagen zelf, is scherper en dieper dan ooit. En mijn oom? Het gezicht van mijn oom is welhaast onherkenbaar veranderd. Niets is er over van de zachte trekken die mij zo dierbaar zijn, niets van de ontspannen concentratie waarmee hij zijn schilderwerk verricht. Het is alsof hij pijn moet verbijten, zo gespannen staan zijn kaken, zo strak staren zijn ogen in het schemerduister.

Was het waar wat mijn oom had gezegd: dat mijn vader de misdaden van de Generaal en zijn trawanten rechtvaardigde?

Was mijn moeder misschien daarom al zo lang boos op mijn vader?

Wás mijn moeder boos op mijn vader?

Of was ze alleen maar verdrietig?

En mijn vader? Had mijn vader niet gelijk dat ons land onmiddellijk uiteen zou vallen als de leiders zouden afzien van ieder gebruik van geweld?

Had mijn moeder niet een oom die in de jungle vocht tegen het leger van Birma, het leger van generaal Ne Win, het leger dat ons land had bevrijd van de Britten en de Japanners – het heroïsche leger van mijn vader…?

Was mijn vader daarom boos op mijn moeder?

Wás hij boos op mijn moeder?

Of was ook hij alleen maar verdrietig? Verdrietig om de dood van zijn zoon? En boos op mij, misschien, omdat ik mijn broer niet was, mijn broer nooit zou kunnen zijn?

Al die gedachten bestormden mij, daar op die avond, in onze tuin, bij het licht van de petroleumlampen. Er klonken verwaaide kinderstemmen uit naburige tuinen. Ik hoorde mijn moeder, die bezig was in de keuken. De scherpe, onaangename geur van vis-pasta dreef door het open raam naar buiten. Een magere zwerfkat stak zijn neus in de lucht.

Ik stond op en liep om het huis heen naar de straat. Ik had opeens geen zin meer in het klooster. Ik had opeens helemaal nergens meer zin in. Ik pakte een kiezelsteentje en gooide dat zo hard als ik kon naar een schurftige hond die zich midden op straat achter zijn oren zat te krabben. Het beest sprong kermend op.

Twee haarscherpe herinneringen bewaar ik aan mijn dagen in het klooster. In de eerste heb ik mij verstopt achter een schutting. Ik kijk ingespannen de straat af die langs het klooster loopt. Ik wacht op Maung Maung Aye. Het moet een uur of drie in de middag zijn, zelfs in de schaduw is de lucht zo heet dat je hem voelt branden in je longen. En ik heb honger. Ik heb ontzettende honger! In alle vroegte heb ik met de monniken en de novieten een ronde gemaakt door de buurt om aalmoezen op te halen. Onze bedelnappen vulden zich met rijst, wat groente en vis. Daarna hebben we ontbeten. In het klooster mag je na twaalf uur niet meer eten, dat heeft de Boeddha in al zijn wijsheid zo bepaald. Maar mijn jongenslichaam kan niet zo lang zonder voedsel! Elke middag schreeuwt mijn maag om eten. Gisteravond is Maung Maung Aye even langs geweest. Ik heb hem gevraagd me te helpen. En nu zit ik achter de schutting, uit het zicht van de monniken, en ik tuur de straat af, op zoek naar een figuurtje met de karakteristieke loop van Maung Maung Aye: een beetje voorovergebogen, een beetje zwalkend, alsof hij niet helemaal vast ter been is.

Is dat hem? Ja! Nee! Ja, toch wel!

Even later prop ik mijn mond vol met martabak.

De andere herinnering gaat over een aap. De aap woonde in een boom in de kloostertuin. Om een van zijn achterpoten zat een stalen band, waaraan een dunne ijzeren ketting was bevestigd. Het andere uiteinde van de ketting zat vast aan een tak. Een dikke monnik met een indrukwekkend groot kaal hoofd verzorgde de aap. Hij was de enige die het dier kon benaderen zonder te worden aangevallen. De monnik had de aap jaren geleden gekocht van een rondzwervende straatartiest die het dier met veel stokslagen kunstjes probeerde te leren. De aap was de monnik eeuwig dankbaar.

Op een ochtend hing de aap dood in de boom. De zon was nog niet op, de lucht was blauwachtig paars, de ene vrije achterpoot van de aap stak in een vreemde diagonaal in de lucht, zijn voorpoten zaten stijf tegen zijn gezicht gedrukt. De dikke monnik maakte zijn dode vriend los uit de ketting. Daar stond hij, in de ochtendschemering, met het dode dier in zijn armen. Niemand sprak een woord. De monnik draaide het stijve lichaam om en om, zijn vingers zochten in de vacht, duwden haren opzij, probeerden de voorpoten te bewegen. Opeens verstarde hij. Zijn blik was strak gericht op iets tussen zijn vingers.

‘Ze hebben hem vermoord,’ zei hij.

We dromden om hem heen, spraken allemaal door elkaar.

‘Wat dan?’

‘Waar dan?’

‘Wie dan?’

Er zat een klein rond gaatje in de vacht van de aap, in een plooi van zijn nek. Rondom het gaatje waren de haren zwart en plakten aan elkaar. De aap was dodelijk getroffen door een kogel.

Er is een gezegde in Birma dat luidt: voor een getrouwde man is de gelukkigste dag in zijn leven de dag dat hij in het huwelijk treedt, voor een gevangene is het de dag dat hij vrijkomt, en voor een noviet is het de dag dat hij uit het klooster komt. Over dat eerste heb ik zo mijn eigen gedachten, en met het tweede heb ik geen ervaring, maar het laatste kan ik bevestigen: de twee weken in het klooster leerden me vooral dat het kloosterleven niks voor mij is.

‘Gelukkig maar,’ zei mijn moeder.

‘Dus dat ook al niet,’ verzuchtte mijn vader.

‘Wat vond je er zo erg aan?’ vroeg mijn oom.

‘Alles,’ zei ik. ‘Het vroege opstaan. Het rondgaan door de buurt met de schaal voor aalmoezen. Ik voelde me een bedelaar!’

‘Nederigheid, mijn jongen, nederigheid!’

‘En de teksten die we moesten leren! Ze waren zo…’

‘Onbegrijpelijk!’

‘Precies. En dat we na twaalf uur ’s ochtends niet meer mochten eten!’

‘Haha, ja, daar kon ik ook niet tegen! Maar was er dan helemaal niets dat je beviel?’

‘Jawel,’ zei ik. ‘De pijen waren mooi. En de schilderingen in de tempel natuurlijk!’

Het verhaal van de aap heb ik hem nooit verteld.

  DEEL II

Karma is de moeder, karma is de vader

Kom, neem me bij de arm, dan brengen we een bezoek aan de Pagode van de Stille Wind, die op een heuvel ligt in het midden van het kamp. De paden naar boven zijn smal en steil, zelfs als we de gemakkelijkste route kiezen. Aanvankelijk heb ik de indruk dat het klimmen je weinig moeite kost, maar gaandeweg merk ik dat de kracht uit je wegvloeit. Ik voel hoe je kleren klam worden van het zweet, ik hoor je ademhaling schuren. Twee keer verlies je je evenwicht en moet je me loslaten om me niet met je mee te trekken in je val. Je vloekt in je eigen taal – daar moeten we beiden om lachen. Als we eindelijk het klooster bereiken, vlak onder de top van de heuvel, hoor ik hoe je het vuil van je broek slaat, en ik vermoed dat je daarna met een zakdoek het zweet van je gezicht wist, zoals witte mensen dat doen als ze het warm hebben.

We worden uitgenodigd in de grote hal, waar de monniken in hun rode en gele pijen op de bamboe vloer bijeenzitten. Ze kijken naar een video van een Birmese bokswedstrijd.

‘Wie vechten er?’ vraag je, als we een plek hebben gevonden tussen de toeschouwers. Een noviet die een beetje Engels spreekt, vertelt je de namen van de boksers: Saw Nga Mai en Thu Ra Aung Dai. Je proeft de namen op je lippen, oefent je tong in de uitspraak. ‘Thu Ra betekent moedige man,’ zegt de noviet. ‘De moedige man is een Birmaan, de ander een Karen, zoals wij.’

Het is een gelijk op gaand gevecht. De monniken joelen en moedigen aan, geven luidkeels uiting aan hun afkeer van de Birmaanse bokser. Het mag niet baten: zijn Karen-opponent verliest op punten.

‘Kunnen jullie hier de Birmese televisie ontvangen?’ vraag jij.

‘Nee,’ zegt de noviet, ‘het is een videoband. De meesten van ons hebben hem al zeker tien keer gezien.’

Het laatste stuk naar boven leggen we af met licht gemoed. Bij de pagode die de top van de heuvel markeert kniel ik neer om respect te betuigen aan de Verlichte, Gautama de Boeddha, die ons de Weg van het Midden heeft gewezen, en ik hoop dat jij met me mee zult doen, uit beleefdheid of oprechte devotie, dat is me om het even. Daarna laat ik je uitkijken over het dal, over de bladerdaken van de huizen, de scholen en kerken, de moskee en de tempels, het kantoor van de Thaise Autoriteit. En ik zie niets, maar ik hoor alles en ik weet van alles waar en wat het is.

Ik vertel je waar je moet kijken om mijn huis te zien, op de tegenover gelegen heuvel. Ik wijs je de kliniek waar aids-patiënten worden behandeld en waar voorlichting wordt gegeven over dit vreemde, verraderlijke gevaar – dáár, aan de schaduwkant van het voetbalveld. Ik zal je vragen of je tussen het groen van de oostelijke berghellingen de weg kunt zien die het kamp verbindt met de rest van de wereld, en ik wijs je de bijbelschool van dominee Marcus. Niet ver daarachter ligt de plek waar het dal doodloopt tegen een rotswand en waar de rivier in de berg verdwijnt. Ik vertel je over het regenseizoen van een paar jaar geleden, toen de grot verstopt raakte door takken en modder die door de rivier waren meegevoerd, waardoor het water niet meer wegliep en het dal zich vulde als een badkuip. Ik zeg: ‘Op de tweede verdieping van de bijbelschool is in een van de hardhouten stammen die het dak ondersteunen een lijn gekerfd: tot daar steeg het water in die bange, natte septemberdagen. Een kind en een oude vrouw zijn toen verdronken, hun lichamen werden nooit gevonden.’

Op weg naar beneden worden we aangesproken door een jonge vrouw die Ta Eh Shee wordt genoemd, wat ‘heldere liefde’ betekent. Ze informeert naar mijn gezondheid, en ik vraag haar hoe het met haar kinderen is. Ze antwoordt in korte, afgemeten zinnen, waarvan ik er een paar voor je vertaal.

Ze rept met geen woord over Tommy.

Als we verder lopen vraag ik je of je hebt gezien dat ze haar linkeronderbeen mist. Je had het niet gezien, zeg je, je keek naar haar dochtertje, dat ze meedroeg op haar rug.

Ik zeg: ‘Een halfjaar geleden liep Ta Eh Shee over een bospad, niet ver van haar huis in een dorp in Oost-Birma. Ze stapte op een mijn, een mijn van onze eigen strijders. Het duurde drie dagen om de dichtstbijzijnde kliniek te bereiken. Daar wilden ze haar alleen helpen als ze voor elke behandeling en ieder medicijn zou betalen. Haar broer heeft haar toen met twee vrienden over de grens gebracht. Dat kostte nog eens vier dagen. De verwondingen aan haar been waren gaan ontsteken en de helse pijnen hadden haar zo uitgeput dat de artsen in het Thaise ziekenhuis twijfelden of ze het wel zou redden. Haar linkerbeen moest worden afgezet vanaf de knie. Nu woont ze met haar twee kleine kinderen in het kamp. Haar jongste dochtertje heeft haar vader nooit gezien. Hij is al twee jaar spoorloos.’

Als we verder lopen zijn je stappen zwaarder, leun je zwaarder op mijn schouder, ben ik het die jou leidt, in plaats van andersom.

Een

Ik zie haar voor het eerst in het gefilterde licht onder oude bomen. Ze heeft een boek tegen haar borst geklemd en loopt met aarzelende passen, in zichzelf gekeerd. Misschien is het de traagheid van haar bewegen, alsof voor haar de tijd een ander ritme heeft. Misschien is het de zachtheid van het licht op haar gezicht. Ik zit in het gras en kijk haar na tot ze weer wordt opgenomen in het groen waaruit ze is gekomen.

Hoe kan de ene mens de andere zo beroeren, zonder dat ooit een blik tussen hen is gewisseld, een woord gesproken?

Ik zit in het gras, het Engelse gras, in het Engelse park van de Universiteit van Rangoon, een jongen uit de provincie, niet op zijn gemak in deze grote stad, maar wel hier, in het oude groen, tussen de oude gebouwen. Hier grijpt de liefde haar kans.

Als ik opsta zijn mijn benen zwaar en stijf, maar in mijn hoofd is alles licht en lenig. Die nacht slaap ik pas in wanneer in het oosten de nieuwe dag zich alweer aandient, en toch word ik niet veel later fris en uitgeslapen wakker.

Toen prins Siddharta zestien jaar oud was, ging hij op een voorjaarsdag mee naar het veld om de ceremonie bij te wonen van het breken van de eerste grond. Zijn vader, koning Suddhodana, trok met een gouden ploeg de eerste voor in de zwarte aarde. Hij werd gevolgd door duizend edelen met zilveren ploegen, en tienduizend landarbeiders met houten ploegen die met linten en bloemen waren versierd, want dit was een dag van grote vreugde. De lucht vulde zich met de geuren van omgeploegde aarde en met het vrolijke gejoel van de dorpelingen. Siddharta’s gedachten waren daarentegen bij de vogels die van het land waren verjaagd en die hun nesten vertrapt zagen worden onder de gespleten hoeven van de ossen. De jonge prins dacht aan de kruipende dieren van het veld, aan de angstige muis, de geschrokken sprinkhaan, de worm die omkwam door de ploeg. Als het leven heilig is, dacht Siddharta, is dan niet ál het leven heilig, dat van het onooglijkste insect evenzeer als dat van de bekoorlijkste maagd? En de vader zag hoe zijn zoon zich afzijdig hield van de feestelijkheden en maakte zich grote zorgen.

Daags daarna riep de koning zijn adviseurs bijeen en vertelde hun wat er was voorgevallen. De adviseurs waren het snel met elkaar eens: wat de prins nodig had was de vreugde van een vrouw. En dus stuurde de koning een bericht aan alle edelen van het land die dochters hadden in de huwbare leeftijd en gebood hun deze naar het paleis te sturen opdat Siddharta zich een echtgenote kon kiezen. En aldus geschiedde. Een hele dag lang trokken de mooiste jonge vrouwen van het land aan de prins voorbij. Aan elk van hen gaf hij een sieraad uit de grote schaal vol kettingen en armbanden van zilver en goud en edelstenen in vele kleuren die zijn vader speciaal voor deze gelegenheid had laten maken. Van achter de gordijnen sloegen de adviseurs van de koning alles gade en zij speurden naar dat ene gebaar, die ene blik waarmee de prins zou verraden dat deze of gene maagd hem liever was dan de anderen. Maar het leek wel alsof hij in geen van hen werkelijk interesse had, dat hij zich de hele aangelegenheid slechts liet welgevallen om zijn vader een plezier te doen. Toen de prins ten slotte het laatste sieraad aan de laatste maagd had overhandigd met dezelfde volmaakte onverschilligheid waarmee hij al zijn bezoeksters tegemoet was getreden, waren zij de wanhoop nabij. Juist op dat moment betrad een jonge vrouw genaamd Yasodhara het vertrek. Zij zag de lege schaal en zag de verwarring op het gezicht van de prins, die niet wist wat hij nu moest doen, en ze sprak op plagerige toon: ‘Wat is het, prins, dat ik heb misdaan dat u mij zo verafschuwt?’

Siddharta keek naar deze jonge vrouw, die zo onbevangen tegen hem had gesproken, en op dat moment herkende hij haar uit duizend vorige levens. Hij nam van zijn hals een ketting van het zuiverste goud, versierd met de zeldzaamste edelstenen, deed die om haar middel en zei: ‘Dit alles is voor jou.’

Niet veel later traden Yasodhara en Siddharta in het huwelijk. Zo groot, zeggen de gelovigen, is de kracht van ons karma.

Dagen gaan voorbij, dagen van verwachting en verlangen, dagen waarin ik haar overal meen te zien, maar steeds is zij een ander, zodat ik ten slotte betwijfel of ik haar nog zal herkennen als onze wegen elkaar ooit weer kruisen, ja, betwijfel of ze wel echt heeft bestaan, wel echt door het park heeft gelopen met een boek tegen haar borst geklemd, haar blik gericht op een werkelijkheid achter de werkelijkheid, die schuilgaat in onszelf en die met waarheid heeft te maken en met zuiverheid.

(Ja, zo dacht ik in die dagen, dat alles aan haar zuiver was, en ik wenste al dat ik haar nooit had gezien, omdat na haar ieder ander onzuiver zou lijken. Liefde maakt aan beide ogen blind.)

En dan zie ik haar weer! In een lange gang waar al jaren Birmees wordt gesproken, maar waar de echo’s nog altijd in het Engels zijn. En later, op diezelfde gelukkige dag, nogmaals! Op een trap, die ik op loop en zij af. Nu vinden mijn ogen de hare, haken onze blikken even in elkaar, nog geen halve seconde lang, maar het is een moment dat zich oneindig lijkt uit te rekken in de tijd, in haar tijd, die langzame tijd. En weer draagt zij een boek dat zij met beide handen tegen haar borst klemt. Ach, had ik maar beter opgelet, beter gekeken, niet zo lang naar haar ogen gekeken, niet naar haar handen, maar naar het boek, dan had ik misschien een titel kunnen ontwaren, een schrijversnaam! Wat leest zij? Van welke schrijver omarmt zij de ideeën?

Ooit waren Siddharta en Yasodhara twee tijgers die zij aan zij door de jungle zwierven, zeggen de gelovigen. De vraag was of ik ooit tot zulk geloven in staat zou zijn.

Twee

Ze heet Yi Yi Win en ze studeert Frans en Engels. Net als ik komt ze van elders. Net als ik verblijft ze niet op de campus, maar woont ze bij familie in de stad. Ze heeft twee broers en een zus, en een vader met een hoge functie in het bestuur van de provincie waar zij geboren is. Dat kom ik allemaal te weten doordat ik op een dag een gesprek aanknoop met een jongen die ik haar heb zien groeten. Niet dat ik van plan was om de jongen aan te spreken, niet dat ik enig idee had hoe ik het gesprek op haar had kunnen brengen als ik de moed had gehad om dat wel te doen, niet dat ik ook maar de geringste hoop koesterde dat ik tot zulk handelend optreden in staat was – en toch: het gebeurde, ik deed het, ik verbijsterde mezelf, ik gaf me over aan iets dat sterker was dan mijn natuurlijke verlegenheid, de diepgewortelde overtuiging dat het in mijn leven niet om mij ging, maar om anderen, of eigenlijk: om één andere, mijn dode broer, die op tienjarige leeftijd verdronk in het kanaal achter de moskee.

Voor de eerste keer sinds zijn dood bleef Ngar Yoo in de coulissen; ik geloof zelfs dat hij me aanmoedigde, me toesiste, toe dan! ga dan! doe dan!, en ik ging en ik deed, en toen ik wist hoe ze heette en wat ze studeerde en waar ze vandaan kwam en dat ze een broer had en twee zussen en wat haar vader deed, ja zelfs hoe haar moeder heette (haar moeder had een Karen-naam, net als de mijne!), en toen ik haar daarna op een lome late middag weer zag lopen in het gevlekte licht onder de oude bomen, met haar boek, toen sprak ik haar aan en zei: ‘Yi Yi Win, ik wil weten wat je leest.’

Ze lacht een vrolijk verbaasde lach.

‘Waarom vraag je dat?’

‘Omdat ik… omdat… Ik zag je… Wil je gaan zitten?’

Ze aarzelt, kijkt om zich heen. Kijkt naar mij. Ik lach. Ik lach waarschijnlijk de meest stompzinnige lach die ik ooit in mijn leven heb gelachen. Meer een kramp dan een lach, een zenuwtic, een spasme.

Yi Yi Win gaat zitten.

‘Ik was gewoon nieuwsgierig,’ zeg ik in een poging tot luchtigheid, maar ik kan niet voorkomen dat ik er een diepe zucht bij slaak.

‘D.H. Lawrence,’ zegt Yi Yi Win. Weer kijkt ze even om zich heen. Dan zegt ze: ‘Lady Chatterley’s Lover.’

‘O,’ zeg ik. En dan zeg ik heel lang niks, want ik wil niet zonder meer bekennen dat ik het boek niet heb gelezen, maar evenmin wil ik bluffen dat ik dat wél heb gedaan: ik ben niet iemand die daar gemakkelijk mee wegkomt.

Uiteindelijk zeg ik aarzelend: ‘Was dat niet een heel… eh… geruchtmakend boek?’

‘Ja,’ zegt zij. ‘Ja, het was geruchtmakend. Omdat het gaat over… nou ja, over een getrouwde vrouw van hoge komaf, die verliefd wordt op een tuinman. En die liefde wordt eh… vrij expliciet beschreven. Het is een heel mooi boek.’

Dat laatste zegt ze met een onverwachte felheid en daarna lacht ze weer. Haar lach is dit keer niet meer nerveus, maar eerder triomfantelijk, alsof ze zeggen wil: wie maakt mij wat? Haar plotselinge zelfverzekerdheid is aanstekelijk, zodat ik mezelf hoor zeggen: ‘Als je het uit hebt, mag ik het dan van je lenen?’

‘Lees je Engels?’ vraagt ze.

Dit keer hoef ik niet te kiezen tussen bedremmeld zwijgen of bluffen. Ik zeg naar waarheid: ‘Ja!’ Met terugwerkende kracht ben ik mijn moeder oneindig dankbaar dat ze me drie keer in de week na schooltijd naar zuster Agnes stuurde, een bleke, lijzige Britse non, die al sinds haar kindertijd in onze stad woonde en die jarenlang lesgaf aan de katholieke meisjesschool, totdat generaal Ne Win het onderwijs nationaliseerde en het aan buitenlanders werd verboden om nog langer te werken op Birmese scholen. Hoe vaak had ik mijn moeder niet vervloekt tijdens die lange uren Engelse les! Als ik nog terugdenk aan de onbegrijpelijk saaie jeugdboeken van ver voor de oorlog waaruit zuster Agnes ons liet voorlezen, jeugdboeken over het leven op het Engelse platteland in de tijd dat de dokter en de veearts de enige mensen waren met een auto. Boeken waarin niets, maar dan ook helemaal niets gebeurde dat ook maar enige indruk op ons maakte. Maar nu ben ik bereid mijn moeder, ja zelfs zuster Agnes alles te vergeven. Dank u, lelijke bleke zuster!

Ze zegt: ‘Dan kan ik je wel vast wat anders lenen, een boek dat ik net uit heb, Dubliners, van James Joyce. Ken je dat?’

Ik ken het niet, ik wil het onmiddellijk lezen.

Ze wil weten waar ik Engels heb geleerd, en wat ik zoal heb gelezen. En ik vertel haar van zuster Agnes en het Britse platteland, en dat ik als kind al de boeken verslond van Shwe U Daung over de geslepen detective U San Shar en zijn hulpje dr. U Dain Daung; tot ik erachter kwam dat de verhalen kopieën waren van de avonturen van Sherlock Holmes, en dat ik er sindsdien in geslaagd ben een paar boeken van Sir Arthur Conan Doyle te bemachtigen en dat ik die met heel veel plezier heb gelezen, vooral The Hound of the Baskervilles – ken je dat boek?

Ja, ze kent het, sterker nog: ze vond het geweldig, angstaanjagend, huiveringwekkend! Al was het einde haar tegengevallen.

Mij ook, mij ook! jubelt mijn hart, en het kost me de grootste moeite mijn kalmte te bewaren, mezelf niet compleet belachelijk te maken, en haar niet de stuipen op het lijf te jagen met hysterisch gelach, of nog hysterischer gejuich.

‘Zal ik je morgen Dubliners brengen?’ vraagt Yi Yi Win.

‘Graag,’ zeg ik. En ik denk: Waar zien we elkaar? En hoe laat? Is het niet te veel moeite? Ik zal er goed op passen, op het boek, echt waar! En als ik het heb gelezen, zal ik je dan vertellen wat ik ervan vond? En zul je mij dan vertellen wat jij ervan vond, en waarom? Yi Yi Win, je bent zo mooi!

Ze zegt: ‘Ik zie je morgen om drie uur. Zelfde plek.’

Als ze zich heeft omgedraaid en wegloopt over het gras, bedenk ik dat ze me niet heeft gevraagd hoe ik heet.

‘Ik heet Min Thein!’ roep ik haar na.

Ik heb ze zien rijden, hoog op hun praalwagens, tijdens het Waterfestival: de jongens die wisten hoe het moest. Ik was nooit een van hen.

Een auto rijdt door de straat, een kleine oude vrachtwagen, die vettige wolken dieselrook de lucht in blaast. Aan de zijkanten zijn grote borden bevestigd, beschilderd met kleurige voorstellingen van Elvis Presley en een vuurspuwende vulkaan, twee papegaaien en een palmenstrand, een grote roze bloem. Uit de auto klinkt muziek, de tienerheld Than Naing zingt Pepito, Pepito: ‘Als zij wit is, zal ik zwart zijn, als zij goud is, ben ik zilver.’ Boven op de auto hangen, zitten, zingen de jongens van Anyant ban, de Bloem van de Arbeidersklasse. Ze zijn met z’n veertienen en ze zien er jaloersmakend goed uit: donkerblauwe longyi’s en witte overhemden, donkerblauwe banden in het haar.

Elk jaar in maart vormen de jongens uit de stad groepen van tien, twintig leden. Ze verzinnen voor hun groep een mooie, dichterlijke naam: de Stralende Sterren, de Moedige Tijgers, de Bloem van de Arbeidersklasse. Ze gaan op zoek naar een geschikte auto en bedenken wat er op de wagen moet worden geschilderd. Is er een jongen in de groep, een jongen met aanzien en bravoure, die dol is op Marilyn Monroe? Dan vragen ze een schilder om haar op de borden af te beelden, met opwaaiende jurk en al. En is er iemand die ervan droomt het meisje op wie hij verliefd is mee te nemen naar een palmenstrand? Dan komt er een palmenstrand op de wagen! De voorbereidingen duren vaak weken, want het Waterfestival is het belangrijkste festival van het jaar. Het is de enige keer dat het iedereen lijkt te lukken de zorgen van alledag, de druk van het leven onder een dictatuur, het verdriet om wat verloren ging, om wie verloren gingen, te vergeten. En het is dé gelegenheid voor jonge Birmezen om de liefde van hun leven te ontmoeten.

Het Waterfestival duurt een week, maar de eerste dagen zijn voor de kinderen. Pas op de derde dag gaan de auto’s rijden: vier dagen achtereen. Telkens weer dezelfde rondjes, door dezelfde straten, waar mensen elkaar met water nat gooien, oud en jong, respectabel en sjofel, geleerd en ongeletterd. En vooral ook langs dezelfde stalletjes waar de meisjes uit de buurt kleefrijst verkopen.

Ik heb ze zien staan, de jongens van Anyant ban, boven op hun wagen, lachend en zingend. Ik heb gezien hoe ze hun lange, gespierde armen strekten om het geld te overhandigen en de rijst aan te pakken. Ik heb de zinnetjes gehoord die ze de meisjes toevoegden, citaten uit liefdesgedichten en populaire liedjes: ‘Als jij zwart bent, zal ik wit zijn. Als jij goud bent, ben ik zilver.’

Ik hoor de meisjes lachen en ik voel de opwinding en het verlangen. Ik kijk, en ik luister, ik drink alles in – maar nooit heb ik de moed gehad om mee te doen.

O ja, ik werd gevraagd, door klasgenoten en buurjongens. Kom met ons mee, Min Thein, we zijn dit jaar de Onstuimige Harten! Maar ik schudde mijn hoofd en draaide me om. Mijn moeder plaagde me ermee. Mijn oom gaf me wijze raad (‘Zo nu en dan moet een mens zich laten gaan, Min Thein, zich verliezen in vrolijkheid, dat zal je goed doen, het doet ieder mens goed’). Mijn vader negeerde me – en ik ging niet, ik deed het niet, ik weigerde pertinent. Welk meisje zat er tenslotte te wachten op mij? Niet één toch zeker? Meisjes hielden van avontuurlijke jongens. Van spannende jongens. Jongens die iets te vertellen hadden. Die wisten wat ze moesten zeggen, en hóé ze dat moesten zeggen. Ngar Yoo zou het zeker hebben gekund, maar ik? Nee. Ik was saai. Ik zei nooit wat tegen meisjes. Ik was bang dat ze me uitlachten zodra ze uit mijn halve blikveld waren verdwenen.

Het Waterfestival was iets waarnaar ik keek, niet iets waaraan ik deelnam – en eigenlijk gold dat voor het hele leven.

Het was Yi Yi Win die daar verandering in bracht.

Drie

‘Er was geen hoop voor hem dit keer: het was zijn derde attaque. Nacht na nacht ging ik aan het huis voorbij (het was vakantietijd) en keek naar het verlichte vierkant van het raam: en nacht na nacht had ik het op dezelfde manier verlicht gevonden, vaag en gelijkmatig. Als hij dood was, dacht ik, zou ik de reflectie zien van kaarsen op het donkere gordijn, want ik wist dat bij het lichaam van een dode twee kaarsen moesten branden.’

Zo begint ‘De zusters’, het eerste verhaal uit Dubliners. Het is maar een paar bladzijden lang en vertelt over de dood van een oude geestelijke, en over het verdriet dat een jonge jongen, die kennelijk veel van hem had geleerd, daarbij voelt. En toch: ik vond het in al zijn sobere eenvoud geen gemakkelijk verhaal. Er stonden duistere woorden in als ‘simony’ en ‘venial’, ‘truculent’ en ‘chalice’ – dat laatste woord was nogal belangrijk, want volgens een van de zusters van de geestelijke was het met die ‘chalice’ allemaal begonnen: vanaf de dag dat hij dat ding had gebroken was het bergafwaarts met hem gegaan.

Ik nam het boek mee naar de bibliotheek en zocht de betekenis op van de woorden die ik in mijn eigen, zeer beperkte woordenboekje niet had kunnen vinden. ‘Venial’, zo bleek, betekent ‘vergeeflijk’. En een ‘chalice’ is een avondmaalkelk. Het maakte de zaak er niet duidelijker op. Toch begon het verhaal, nu ik het een aantal malen had gelezen, meer en meer voor me te leven, voor zover je dat kon zeggen over een verhaal dat zo nadrukkelijk ging over de dood. Er was een zin die mij elke keer aan het lachen maakte, al wist ik niet zeker of dat ook Joyce’ bedoeling was geweest. De zin luidde: ‘No one would think he’d make such a beautiful corpse.’ De zin deed me denken aan de dode aap in de kloostertuin.

Er was ook een zin die mij deed denken aan mijn broer, en aan hoe ik mij had gevoeld in de eerste weken na het ongeluk: ‘I found it strange that neither I nor the day seemed in a mourning mood and I felt even annoyed at discovering in myself a sensation of freedom as if I had been freed from something by his death.’

‘Het is een broeierig verhaal, vol suggestie,’ zei Yi Yi Win, toen ik er daags daarna met haar over sprak. ‘Waarop was de band tussen de jongen en de geestelijke gebaseerd? En wat is de betekenis van die kelk?’

Ik wachtte, in de hoop dat ze zelf het antwoord op die vraag zou geven, maar dat gebeurde niet. Dus zei ik uiteindelijk, ietwat lamlendig: ‘Tsja, ik weet het ook niet.’

Ze keek me verbaasd aan, en schoot toen in de lach. ‘Dat was een retorische vraag, er is geen antwoord op. Of er zijn duizend antwoorden. Het gaat erom dat je erover nadenkt.’

‘O,’ zei ik. En ik vreesde dat dit wel eens ons laatste serieuze gesprek kon zijn. Wat moest een scherpzinnig meisje als zij met een weinig scherpe geest als de mijne? Ik kon wetten uit mijn hoofd leren, dat kon ik zelfs vrij goed. Ik kon met een gemak waar ik zelf van stond te kijken door de wilde woekering van woorden heen lezen die zo kenmerkend was voor juridische stukken, en direct doordringen tot de kern van de formulering. Maar de eerste de beste avondmaalkelk uit het allereerste verhaal van James Joyce dat ik ooit las, bleef voor mij een ondoorgrondelijk mysterie.

Ik voelde me – en opeens was ik me daar pijnlijk scherp van bewust – precies zoals ik me vaak had gevoeld wanneer ik naast mijn broer had staan luisteren naar een verhaal van mijn vader, een verhaal waarvan mijn broer allerlei details bleek te kennen die voor mij volstrekt nieuw waren.

Zou ik me dan ook bevrijd voelen als ik de komende dagen zou ontdekken dat Yi Yi Win me ontliep? Zou ik met een licht hart vaststellen dat noch ikzelf, noch de dag zou rouwen om het verlies? Nee! Nee! Dat mocht niet zo zijn! Dat zou ik niet laten gebeuren!

Ik zei: ‘Dit soort boeken is nieuw voor mij, Yi Yi Win. Ik heb nog nooit op zo’n manier gelezen.’

In de dagen die volgden, ontliep ze me niet.

‘Kijk hier,’ zegt Yi Yi Win, ‘dit boek is het hele land door geweest.’

We zitten in een theehuis, niet ver van de campus. Yi Yi Win heeft een boek van Jean-Paul Sartre bij zich, Over het existentialisme, in een vertaling van iemand die zich U Thet Tin noemt, maar die volgens haar in werkelijkheid anders heet. ‘Het is een illegale vertaling, en een illegale druk.’

‘Ik heb een oom die U Thet Tin heet,’ zeg ik.

‘Met ooms moet je oppassen,’ zegt Yi Yi Win. Ze lacht erbij en ik wil juist vragen wat ze daarmee bedoelt, als er een meisje naar ons tafeltje toe komt lopen. Yi Yi Win legt het boek van Sartre terug onder een studieboek over de Engelse grammatica.

Het meisje negeert me en zegt: ‘Ik wilde je vragen of je vanavond nog naar onze bijeenkomst komt.’

‘Ach, dat is waar ook!’ zegt Yi Yi Win. Ik hoor aan haar stem dat haar verbazing gespeeld is. Ik vraag me af of het meisje dat ook hoort. ‘Ik was het helemaal vergeten. En nu heb ik al een andere afspraak voor vanavond, nietwaar Min Thein?’ Ik weet van geen afspraak, maar ik zeg: ‘Inderdaad,’ en ik glimlach verontschuldigend in de richting van het meisje. Het meisje doet nog steeds alsof ik niet besta.

‘Als je zo vaak niet kunt komen,’ zegt het meisje tegen Yi Yi Win, ‘moet je je misschien gaan afvragen of je het wel echt wilt.’ Ze draait zich resoluut om en loopt het theehuis uit.

Yi Yi Win kijkt haar na met een mengeling van verbazing en opluchting op haar gezicht.

‘Dat zal ik doen!’ roept ze nog, maar het meisje is dan allang buiten gehoorsafstand.

‘Wat was dat?’ vraag ik.

‘O, niks. Ze heeft een clubje waar studie wordt gedaan naar de cultuur van de Karen. Volstrekt apolitiek, want haar vader is iets hoogs op het ministerie van Justitie.’

‘Mijn moeder is Karen,’ zeg ik.

‘Mijn moeder ook’ zegt zij.

‘En je vader?’

‘Birmaan.’

‘Net als de mijne.’

‘Spreek je Karen?’

‘Ja, maar niet zo goed als Birmees.’

‘Ik ook. En ook niet best. Zelfs mijn Frans is beter.’

‘Je wilde me iets laten zien, van dat boek,’ zeg ik. Ik voel me niet op mijn gemak. Weinig mensen weten dat ik half-Karen ben, en dat bevalt me eigenlijk wel. Natuurlijk vind ik het prettig dat Yi Yi Win eenzelfde soort achtergrond heeft, maar tegelijkertijd weet ik niet goed wat dat betekent: is er ergens in haar leven een Tender geweest, die haar de oude verhalen van de Karen heeft verteld? Kent zij de geschiedenis van haar moeders volk anders dan die uit de tekstboeken op school, waarin de waarheid voortdurend wordt verdraaid omdat de waarheid niet overeenkomt met het beeld dat de militaire machthebbers van zichzelf willen overbrengen? (‘De leiders van de Karen hebben hun eigen volk misleid, zij handelen slechts uit eigenbelang. Alleen onder de rechtvaardige vleugels van de Birmese Socialistische Programma Partij zullen de Karen zich kunnen ontplooien.’)

Yi Yi Win kijkt even om zich heen, pakt dan het boekje over het existentialisme en vouwt het open op de laatste bladzijde. Ze houdt me die voor. Er staan, dicht opeen geschreven, korte commentaren gekrabbeld, loftuitingen aan het adres van de schrijver: ‘Sartre is formidable!, ‘Een waarlijk grote geest!’, telkens gevolgd door initialen, een datum en plaatsnaam.

‘Het is een drijvend boek,’ zegt Yi Yi Win.

‘Een drijvend boek?’

‘Een boek dat van hand tot hand gaat. Wie het heeft gelezen, geeft het door aan een vriend of een kennis, een ver familielid van wie je vermoedt dat hij of zij het ook wil lezen. Die geeft het na lezing weer door aan een derde, en zo verder. Net zo lang tot het boek uiteindelijk weer terugkomt bij de rechtmatige eigenaar. Tegen die tijd kunnen wel honderd mensen het hebben gelezen, verspreid over het hele land. Dit boek is al helemaal in het noorden geweest, in Myitkyina, en in Sittwe in het westen. Als ik het uit heb gaat het naar een nicht van me in Bassein.’

‘Ik wist niet dat deze dingen bestonden,’ zeg ik.

‘Dan weet je het nu,’ zegt zij. ‘We zullen onszelf moeten scholen, Min Thein, want onze regering doet het niet.’

Dat is het mooie van de theehuizen in Rangoon: dat mensen er dingen durven te zeggen die je elders nooit zult horen. Er zijn momenten waarop al die openhartigheid me imponeert. Er zijn momenten dat ik kijk naar Yi Yi Win en denk: Je lijkt op mijn broer… Op zulke momenten moet ik mezelf dwingen aan iets anders te denken.

‘Yi Yi Win,’ vraag ik, ‘heb je ooit zoveel van iemand gehouden dat je opgelucht was dat hij stierf?’

‘Je praat onzin,’ zegt Yi Yi Win.

Vier

Yi Yi Win woonde in Rangoon bij een oom en tante, die tot hun verdriet kinderloos waren gebleven. Haar oom had een hoge functie op het ministerie van Binnenlandse en Religieuze Zaken: hij stond aan het hoofd van de Raad voor Toezicht op de Pers. Hij was, met andere woorden, de oppercensor van de socialistische regering van Birma.

Yi Yi Wins oom was een kleine, gedrongen man, met een kogelrond hoofd. Hij droeg zijn grijzende haren kort geschoren, in de stijl van Amerikaanse filmsterren uit de jaren vijftig. Zijn bleke gezicht werd gedomineerd door een zware, hoornen bril met dikke glazen, waarachter zijn ogen leken te zwemmen als vissen in een kom. Het was moeilijk hoogte van hem te krijgen. Yi Yi Wins tante was een stille, zorgelijke vrouw, die probeerde zichzelf onzichtbaar te maken.

Dat ik in het huis van Yi Yi Wins oom en tante werd ontvangen zonder dat er vragen werden gesteld over mijn plannen met hun nichtje was opmerkelijk. De omgang tussen tienerjongens enmeisjes is in Birma een precaire aangelegenheid. Zodra die omgang enigszins vaste vorm aanneemt, wordt verondersteld dat het stel is getrouwd, of op zijn minst de intentie heeft de rest van hun leven met elkaar te delen. Op de laatste dag van het Waterfestival, de dag van het Birmese Nieuwjaar, besluit menig Birmees meisje bij de jongen van haar keuze te blijven slapen. De volgende ochtend zijn de mohingarestaurantjes in heel het land vergeven van de pasgetrouwde stellen. Eén enkele nacht volstaat om het huwelijk zijn beslag te doen vinden. Een formele ceremonie hoeft daarvoor niet plaats te vinden en vindt, zeker onder de armere delen van de bevolking, ook meestal niet plaats.

Maar wat verwachtten Yi Yi Wins oom en tante van mij? Wat verwachtte zij zelf van mij?

‘Mijn oom en tante,’ zei Yi Yi Win op een keer, toen we met de bus op weg waren van de campus naar hun huis, ‘zijn belezen mensen. Ze weten dat er buiten Birma nog een hele wereld is, met andere normen en gebruiken, andere opvattingen over de liefde en over vriendschap tussen man en vrouw.’

Ik wist niet precies hoe ik die opmerking moest duiden. Betekende het dat ze in onze omgang niets anders zag dan een vriendschap? Moest ik me geen illusies maken over…

Ik kreeg de tijd niet mijn gedachten af te maken.

Ze zei: ‘Wist je dat mijn oom in de gevangenis heeft gezeten?’

Ik keek om me heen. Yi Yi Win had geen harde stem, maar was het wel verstandig over zo’n gevoelig onderwerp te spreken in een volle stadsbus? Ze las mijn gedachten.

‘Waarom zouden we geheimzinnig doen over een gevangenschap? Gevangenschap is toch niet iets om je voor te schamen? Het kan de besten overkomen, sterker: het overkomt in dit land vooral de besten.’

‘Yi Yi Win!’ zei ik. De woorden schoten uit mijn mond, scherper dan mijn bedoeling was, maar aan de andere kant: hoe kon ze zo onvoorzichtig zijn? Ze bracht door zo te praten niet alleen haar oom in gevaar, maar ook zichzelf. Er waren overal verklikkers en informanten, dat wist iedereen. Hier in Rangoon was hun aanwezigheid nog veel sterker voelbaar dan in ons eigen slaperige provinciestadje. En zelfs daar paste je wel op om in het openbaar provocerende uitspraken te doen. Wat bezielde haar? Wat verborg zij achter haar glimlach? Maar was dat nu niet juist wat mij zo in haar aantrok: dat achter haar meisjesachtigheid en haar onschuld een woede en een kracht schuilgingen die haar onafhankelijk maakten en vrij, en waarop ik stiekem jaloers was?

Yi Yi Win keek me een paar seconden strak aan. Toen ontspande haar gezicht en lachte ze. ‘Ik had opeens zo’n zin om dat te zeggen,’ zei ze. ‘Heb jij dat nou nooit?’

‘Ik… nee, ik geloof niet… hoewel…’

De bus stopte bij een halte. We moesten ruimte maken om iemand door te laten. Niet lang daarna moesten we er zelf uit.

‘Wil je weten waar hij voor heeft gezeten, mijn oom?’ vroeg Yi Yi Win. We lieten de drukke verkeersstraat achter ons en liepen een steeg in die naar de schaduwrijke straat voerde waar haar oom en tante woonden.

‘Natuurlijk,’ zei ik.

‘Hij ook.’

‘Weet je dat ik Saw Ba U Gyi nog gefotografeerd heb,’ zegt de oom, ‘na zijn dood?’

We zitten in een hoge, statige kamer waarin een immense glazen kroonluchter hangt. Het enige licht komt van twee kaarsen en van de schemering buiten. Er is, zoals zo vaak, weer eens geen elektriciteit in de stad. Yi Yi Wins oom zit in een oude leunstoel voor een grote boekenkast waarvan de planken zichtbaar overbelast zijn. Yi Yi Win en ik zitten op de grond, wat ons in mijn ogen in een vreemde, nogal onderdanige positie brengt. Maar de oom lijkt dat niet op te merken, en Yi Yi Win is ontspannen en zelfverzekerd als altijd.

Saw Ba U Gyi is een held van het volk van de Karen. Gedurende de laatste jaren van de Britse overheersing was hij minister. Later voerde hij namens de Karen de onderhandelingen met de eerste democratisch gekozen regering van een onafhankelijk Birma over meer zelfstandigheid voor zijn volk. Toen die onderhandelingen niet leidden tot het gewenste resultaat, en tegelijkertijd het geweld van Birmaanse zijde tegen de Karen oplaaide, richtte Saw Ba U Gyi de Karen Nationale Unie op en niet lang daarna ook de Karen Nationale Defensie Organisatie. Het was in een treffen tussen leden van die organisatie en het Birmese leger dat Saw Ba U Gyi in augustus 1950 om het leven kwam.

Sindsdien was hij de belangrijkste martelaar van de Karen.

‘Ik was een jonge verslaggever in die tijd,’ zegt de oom. ‘Ik had een oude Speed Graphic-camera, waarmee ik foto’s maakte bij mijn eigen reportages. Er was meestal geen geld om ook nog een fotograaf op pad te sturen.’ Hij heeft een eigenaardig vlakke stem, alsof niets van wat hij zegt hem werkelijk raakt, laat staan dat het de bedoeling kan zijn dat het een ander zou raken. Tegelijkertijd zegt hij nooit iets wat er niet toe doet.

‘In augustus 1950,’ zegt de oom, ‘vloog ik samen met een paar andere journalisten met een klein vliegtuig naar Moulmein, op uitnodiging van het ministerie van Informatie. Daar zou ons het lichaam van Saw Ba U Gyi worden getoond. Er was ons verteld dat Saw Ba U Gyi dood was aangetroffen na een vuurgevecht bij een klein dorp niet ver van Moulmein. Maar al aan boord van het vliegtuig werd het ons duidelijk dat die lezing niet klopte. Na enig aandringen verklaarden de meereizende militairen dat Ba U Gyi levend in handen was gevallen van de Birmese troepen, en dat hij later, bij een poging te ontsnappen, was neergeschoten. Wat ik toen al vermoedde, en wat ik inmiddels zeker weet, omdat ik sindsdien tientallen soortgelijke gevallen heb meegemaakt, was dat “neergeschoten op de vlucht” een eufemisme is voor “standrechtelijk geëxecuteerd”. In het geval van Saw Ba U Gyi viel dat overigens met geen mogelijkheid meer vast te stellen, want ze hadden zijn lichaam eerst kilometerslang door de modder gesleept voordat ze het op een draagbaar hadden gelegd. Vervolgens waren er twee warme, vochtige dagen voorbij gegaan, zodat wat wij te zien kregen nauwelijks nog was te herkennen als een menselijk lijk. Ik weet dat ik nog wel wat foto’s heb gemaakt, die dag, maar ik geloof niet dat ze erg scherp waren. Natuurlijk mochten we alleen de officiële lezing vermelden: dat Saw Ba U Gyi al dood was toen hij in handen viel van de regeringstroepen.’

‘De man die destijds de eer kreeg toegezwaaid voor het uitschakelen van Saw Ba U Gyi,’ vervolgt de oom, op dezelfde vlakke toon, ‘was kapitein Sein Lwin, dezelfde Sein Lwin die nu minister is van Binnenlandse en Religieuze Zaken en dus mijn baas.’

Yi Yi Win zegt: ‘U moet hem vertellen hoe u aan die baan bij het ministerie bent gekomen. Ik vertelde Min Thein in de bus op weg hierheen dat u in de gevangenis had gezeten. Hij was nogal geschokt dat ik dat vertelde in een volle stadsbus, toch, Min Thein? Maar ik zei dat een verblijf in de gevangenis niet iets was om je voor te schamen in dit land.’

‘Ik vond het nogal, eh, roekeloos,’ zeg ik.

‘Je hebt gelijk, Min Thein,’ zegt de oom. ‘Je hoeft niet onnodig de aandacht op jezelf te vestigen, Yi Yi Win, dat is nergens voor nodig.’ Yi Yi Win sputtert nog wat tegen, maar haar oom negeert haar. Ik ben me er opeens pijnlijk van bewust dat ik in deze kwestie in het verkeerde kamp terecht ben gekomen. Ik probeer het gesprek een andere richting op te duwen.

‘Ik ben natuurlijk erg nieuwsgierig,’ zeg ik, onderdaniger dan me lief is, maar ongetwijfeld onder invloed van onze nederige positie op de grond, ‘naar het verhaal van uw gevangenschap.’

‘Dat is snel verteld,’ zegt de oom. ‘Na de coup van 1962 kwam er een nieuwe, veel strengere perswet. Bovendien kwam er een Raad voor Zorgvuldig Toezicht op de Pers, die ervoor moest zorgen dat alleen die dingen werden gepubliceerd die bijdroegen aan de door de Generaal gewenste omvorming van Birma tot een socialistische heilstaat.’ Zijn linkermondhoek trekt een moment omhoog tot een vermoeden van een glimlach. ‘Elke vorm van kritiek op de regering werd verboden. Berichtgeving over de vrijheidsstrijd van de minderheden werd zwaar gecensureerd. En omdat ook binnen de regering niemand zeker kon zijn van zijn eigen positie, ontstond er een web van angst. Iedereen die ook maar iets te maken had met de pers, de uitgeefwereld, of de wereld van de kunsten raakte daarin gevangen. De kleinste misstap zorgde onmiddellijk voor een schokgolf door het hele web. Ik beging een misstap. Welke weet ik niet eens. Misschien was het in een artikel over de culturele rijkdommen van ons land, waarin ik nogal hoog opgaf over de kunstzinnige kwaliteiten van de handwerkslieden van de Shan. Misschien ook was het in een stuk over een uit de gratie geraakte hoge militair, die oneervol was ontslagen. Zulke dingen lagen altijd gevoelig, liggen trouwens nog steeds gevoelig, zelfs als je je strikt houdt aan de officiële lezing. Daar weet ik in mijn huidige functie ook alles van.’

Rond zijn lippen speelt nu duidelijk een spottend glimlachje. Hij heeft zijn hoofd iets naar achteren gekanteld en door de dikke randen van zijn brillenglazen lijkt het of zijn ogen elk moment uit hun kassen kunnen ploppen.

Ik kijk opzij naar Yi Yi Win. Ze kijkt niet terug.

‘Ik heb drie jaar vastgezeten, zonder vorm van proces,’ zegt haar oom. ‘In de gevangenis van In Sein. Ik werd ziek. Er was geen goede medische verzorging. Ik dacht dat ik dood zou gaan. Toen heb ik me aangemeld als lid van de partij. Dat kon, zelfs als je in de gevangenis zat. En ik heb een brief geschreven aan de Generaal, met een verzoek tot gratie. Bij die brief stopte ik een essay, waaraan ik lang had gewerkt. Het was een buitengewoon grondig en vooral ook buitengewoon saai verhaal over de technische en logistieke aspecten van het runnen van een krant. In die tijd waren er nog verschillende kranten van zelfstandige uitgeverijen. En die kranten hadden aanzienlijk meer lezers dan de officiële regeringskranten. Ik dacht: als ik de Generaal ervan kan overtuigen dat ik hem van nut zou kunnen zijn, misschien dat hij dan genegen is me vrij te laten. Een maand later lieten ze me gaan. Uiteraard op voorwaarde dat ik een verklaring ondertekende waarin ik beloofde me niet te zullen inlaten met oppositionele media.’

Weer is er dat hooghartige lachje.

‘Ik kende de Generaal nog uit de tijd dat hij alleen nog maar generaal was, en niet de leider van het land,’ vervolgt de oom. ‘Je zou kunnen zeggen dat we in die tijd bevriend waren met elkaar. Maar desondanks was ik verbaasd toen ik een dag na mijn vrijlating bericht kreeg dat ik bij hem op audiëntie moest.’

Hij is even stil, begint dan te lachen. Hij lacht harder dan ik in jaren iemand heb horen lachen. Hij werpt zijn hoofd achterover en buldert. Zijn buik, nee, zijn hele lichaam, schudt mee op de golven van zijn lach.

Ik kijk naar Yi Yi Win, maar zij blijft uiterlijk onbewogen. Ze kijkt niet anders naar haar oom dan een paar minuten geleden. Ze kijkt of ze een koe bestudeert die staat te kalven, of een reu die een teef berijdt. Het gebulder neemt af. Ik kijk naar de oom, die zijn bril heeft afgezet en met één hand in zijn ogen wrijft, terwijl hij met de andere de bril zachtjes heen en weer laat bungelen aan een pootje. Nu kijkt Yi Yi Win naar mij, ik zie het uit mijn ooghoeken. Ik kijk terug. Haar gezicht is volmaakt uitdrukkingsloos. Ik schrik ervan.

‘Je had,’ zegt de oom, terwijl hij zijn bril weer op zijn neus zet waardoor zijn gezicht de vertrouwde ondoorgrondelijkheid terugkrijgt, ‘jezelf moeten zien, Min Thein.’ Er hinnikt nog een lachje na in zijn stem, maar verder lijkt hij zijn kalmte volledig te hebben herwonnen. ‘Wat studeerde je ook alweer?’

‘Ik?’ Ik ben volstrekt in verwarring. Had hij zo moeten lachen om mij? En waarom dan? ‘Ik studeer rechten,’ zeg ik. Het klinkt als een bekentenis.

‘Rechten. Heel goed.’ Hij wrijft zijn handpalmen droog op zijn dijbenen. Heel goed, denk ik. Het is heel goed dat ik rechten studeer. Maar wat heeft dat te maken met die lachbui van zoëven?

‘Angst is een wonderlijk fenomeen, mijn beste Min Thein.’

Angst is een wonderlijk fenomeen – ja? en?! Ik begin me opeens enorm aan hem te ergeren. En waarom schiet Yi Yi Win me niet te hulp? Er kan geen lachje bij haar af, zelfs geen blik van verstandhouding.

‘Ik geloof niet,’ zeg ik, en weer klinkt mijn stem dun en klein. ‘Ik geloof niet,’ herhaal ik, luider nu, ‘dat ik u helemaal kan volgen.’

‘Wat ik zag op je gezicht, zojuist,’ zegt de oom, ‘toen ik zei dat de Generaal me had uitgenodigd voor een audiëntie, was pure schrik, primaire angst. En vertel me nu niet dat het niet waar is, want ik zie dit soort schrik elke dag. Het is niet iets waar je controle over hebt. Je bent je er waarschijnlijk niet eens van bewust. Het is de angst van een hert op een open plek in het bos voor het kraken van een tak. Een impuls. Een flits. Het is alweer voorbij voor je er erg in hebt.’

Ik kijk naar de houten vloer. Er zit stof en vuil tussen de voegen van de oude planken. Ik hoor de stem van de oom van Yi Yi Win, maar ik laat de betekenis van de woorden die hij spreekt niet meer tot me doordringen. In mijn hoofd galmt nog zijn bulderlach. Waarom doet hij dit? Hij vernedert me in het bijzijn van Yi Yi Win. Is dit zijn manier om haar en mij uit elkaar te drijven, of is het zijn normale manier van doen? Ik bedenk dat hij zo waarschijnlijk omgaat met de schrijvers en de uitgevers die hij ontvangt op zijn kamer in het ministerie van Binnenlandse en Religieuze zaken. ‘U begrijpt dat hoofdstuk 3 in zijn geheel onaanvaardbaar is. Het ondermijnt de moraal van het volk.’ ‘Het woord “vrijheid” op pagina 4 suggereert dat er ook sprake zou kunnen zijn van “onvrijheid” – die suggestie zou u toch niet willen laten voortbestaan, wel? U kent de gevoeligheden van de Generaal…’ En dan die bulderende lach.
Ik geloof niet dat ik ooit aan die avond zal kunnen terugdenken zonder me te schamen.

Vijf

Er doet in Rangoon een verhaal de ronde over de dag waarop de Generaal een feestje kwam verstoren. Het feest werd gehouden in een duur hotel dat was gelegen aan de oever van een meer, recht tegenover het huis van de Generaal, op de andere oever. Onder de genodigden waren veel buitenlanders en diplomaten. Een bandje speelde evergreens, en de gasten dansten een quickstep, een bolero en misschien een cha-cha-cha. Het was een vrolijk en soms ook een rumoerig feest, maar het was bovenal toch keurig.

Wat er die avond in het hoofd van de Generaal is omgegaan weet niemand, maar op zeker moment stormde hij zijn huis uit, sprong in zijn jeep en reed met grote snelheid naar het hotel. Zijn bodyguards hadden de grootste moeite hem bij te houden. Eenmaal aangekomen in de feestzaal begon de Generaal de dansende koppels te schoppen. Toen het laatste paar zich uit de voeten had gemaakt, verlegde hij zijn aandacht naar de muziekinstrumenten van de band. Zijn zware laarzen versplinterden een contrabas, verbrijzelden de klankkast van de piano. Iedereen was te verbijsterd of te bang om iets te doen om de Generaal te stoppen – iedereen op één man na. De man had de Generaal niet herkend en ging hem te lijf. Onmiddellijk kwamen de bodyguards in actie: niet de Generaal werd afgevoerd, de dwaas die de feestgangers schopte, niet de krankzinnige die dure muziekinstrumenten sloopte, maar de enige mens in de hele zaal die zich tegen de waanzin verzette. Even later vertrok de Generaal zoals hij was gekomen: in zijn jeep, met piepende banden, een geur van dieselrook en verbrand rubber achter zich latend.

Het verhaal is als een echo van de gebeurtenissen in 1962, toen Ne Win zijn staatsgreep pleegde.

Op die avond, terwijl mijn broer lag opgebaard in onze voorkamer en Tender mij waarschuwde voor de roep van de k’la, ging de Generaal naar een balletvoorstelling van een Chinees dansgezelschap, als luchtig voorafje voor het grimmige hoofdgerecht dat hij in gedachten had.

Welke krachten woelden de danspasjes van de ballerina’s in hem los? In de pauze na het eerste bedrijf zal hij zijn ogen hebben gesloten en daarna, onhandig, verlegen haast, om zich heen hebben gekeken. En niemand zal hebben vermoed dat deze weinig bijzondere man juist in de schoonheid van die avond de inspiratie vond voor het begaan van het grootste kwaad waaraan een militair zich kan bezondigen: het omverwerpen van het burgerlijk gezag dat hem heeft bekleed met de macht van het zwaard, dat zijn wedde betaalt, en zijn uniform, zijn wapentuig en zijn huisvesting.

Het is een van de hardste lessen die ik in mijn leven heb geleerd: dat schoonheid de ene mens aanzet tot het goede, tot zachtmoedigheid en nederigheid, een aarzelend handelen dat is vervuld van mededogen, terwijl het in de andere juist een woede losmaakt die zich lijkt te richten tegen alles wat kwetsbaar en van waarde is, en daarmee uiteindelijk niet alleen tegen de schoonheid die de woede deed ontvlammen, maar ook, en vooral, tegen de ander, de mens, zichzelf. In de jaren sinds mijn vlucht, de jaren in het donker, ben ik gaan beseffen dat het ontketende kwaad door velen met afschuw wordt bekeken, maar dat anderen er een nieuwe, superieure vorm van schoonheid in zien – en zo wordt het kwaad vermenigvuldigd. Een deel van de aarzelende zachtmoedigen zal zichzelf tot eigen schrik, of heimelijke opwinding, terugvinden in het kamp van de gewelddadigen.

Na afloop van de balletvoorstelling moet de Generaal zich een weg naar de uitgang hebben gezocht, naar het straatrumoer, de sterrennacht. Hij zal de zoete geuren van de vrouwen hebben geroken, het zweet van de mannen, voor wie het bijwonen van een Chinees ballet een bezoeking zal zijn geweest waaraan zij zich alleen vanwege hun sociale status (of om redenen van huwelijkse aard) hadden onderworpen. Hij moet zich bewust zijn geweest van de blikken van herkenning, de gezichten die zich naar hem toekeerden of zich juist van hem afwendden, zoals de aap zijn gezicht afwendt van de jager wanneer deze zijn geweer schoudert en aanlegt voor zijn dodelijk schot.

De Generaal was zelf geen domme man, maar hij omringde zich bij voorkeur met mensen zonder veel intellectuele bagage. De ongeletterdheid van zijn manschappen gebruikte hij vervolgens als excuus voor de wandaden die zij begingen en waarvoor hij, als president, toch de verantwoordelijkheid droeg. In de hogere kringen in Rangoon, de kringen waarin de oom van Yi Yi Win verkeerde, werd vaak verteld hoe de Generaal zichzelf vrijpleitte. Dan zei hij: ‘Jullie hebben geen idee hoe moeilijk het is om die jongens van mij een beetje in toom te houden. Ik kan zelf wel van alles willen, maar mijn jongens…’

Soortgelijke bewoordingen had de Generaal ook gebezigd tegen de oom van Yi Yi Win, toen deze kort na zijn vrijlating bij hem werd ontboden. De Generaal zei: ‘Natuurlijk had ik je graag eerder willen vrijlaten, maar ja, je kent mijn jongens…’

‘Daarna,’ vertelde de oom, ‘haalde hij uit zijn broekzak vijf biljetten van honderd kyat. Daar zou ik de eerste dagen wel mee doorkomen, zei hij. En daarna moest ik me maar melden op het ministerie van Binnenlandse en Religieuze Zaken. Hij had een baantje voor me geregeld dat me uit de gevangenis zou houden.’

Zo werd de oom van Yi Yi Win, de journalist die in zijn jonge jaren nog bevriend was geweest met de Generaal en die desondanks in de gevangenis belandde om iets wat hij had geschreven, iets wat de staatsveiligheid en de opbouw van de socialistische heilstaat in gevaar had gebracht, zo werd die vijand van het regime de belangrijkste ambtenaar van de afdeling staatscensuur.

Misschien dat hij daarom elke dag een aantal keren bulderend moest lachen.

Waar niemand over mocht schrijven, was dat de Generaal jaloers was.

Hij geeft een feestje in zijn residentie.

Er wordt gedronken.

Er is vrolijkheid.

Er zijn tientallen intellectuelen van de Universiteit van Rangoon.

Er is iemand, een gast, die avances maakt naar de vrouw van de Generaal.

Er worden grapjes over gemaakt.

Er wordt over geroddeld.

De roddel komt de Generaal ter ore.

De deuren gaan op slot. Niemand mag het huis uit. De gesprekken verstommen. Het lachen versterft. De Generaal loopt rond tussen zijn gasten. Hij kijkt eens naar die. Hij staart eens naar een ander. Opeens blijft hij staan. Hij draait zich tergend langzaam om. Brengt een vuist omhoog. Plant die vuist met volle kracht in het gezicht van de man die het waagde avances te maken naar zijn vrouw. Hij tuigt de man volledig af.

Wat niemand mocht schrijven, was dat de Generaal bang was – bang en bijgelovig.

De Generaal staat voor de spiegel en pakt zijn pistool. Hij denkt dat iemand hem wil vermoorden. Hij schiet zijn spiegelbeeld aan gruzelementen, omdat hij gelooft dat dat hem zal beschermen.

De Generaal is bang dat er tegen hem wordt samengespannen. Hij raadpleegt zijn adviseurs, de sterrenwichelaars en toekomstvoorspellers. Zij zeggen: het gevaar komt van rechts.

Het gevaar komt van rechts?

Wat kan hij doen, wat kan de Generaal doen om het gevaar te stoppen?

Het gevaar komt van rechts… van rechts… van rechts… Hij weet het!

‘Vanaf heden wordt er in ons land niet meer links gereden,’ zegt de Generaal, ‘maar rechts! Dat zal de kwade krachten neutraliseren! Schrijf een wet uit, een decreet! Maak het bekend in onze staatskranten, op onze staatsradio, via de staatsomroepers en de staatsjournalisten: vanaf vandaag rijdt het verkeer in Birma niet langer links, die achterlijke gewoonte uit de koloniale tijd, nee, vanaf heden rijdt het verkeer réchts, RECHTS, RECHTS!’

En zo is het gebeurd. Van de ene op de andere dag. In 1972.

Tot op de dag van vandaag rijden in Birma voornamelijk auto’s waarvan het stuur aan de verkeerde kant zit.

De Generaal is een genie. Schrijf dat maar op.

De Generaal is de redder van het vaderland, het moederland. Hij is verleden, heden en toekomst, boven en onder, links en rechts. De Generaal is geen generaal meer, maar een burgerpresident.

En Birma is een democratie.

Schrijf op!

Schrijf op!

Hahahahahaaaaaaa!

Zes

En toen kwam de dag dat de knapste zoon van Birma terugkeerde naar het vaderland, het moederland. Hij arriveerde met een speciaal vliegtuig van de Verenigde Naties, hij arriveerde in een kist. U Thant, de man die negen jaar lang het hoogste ambt van de wereld bekleedde, dat van secretaris-generaal van de Verenigde Naties, de wijze, oude U Thant, die bij talloze gelegenheden op even subtiele als niet mis te verstane wijze zijn afkeer van de dictatuur van de Generaal had laten blijken, hij, de meest gerespecteerde van alle Birmanen, de goedmoedige, scherpzinnige, verdraagzame U Thant, had zijn moede lichaam verlaten. En nu was de tijd gekomen voor het volk om van dat lichaam afscheid te nemen.

Het was 5 december van het jaar 1974 en Yi Yi Win vroeg: ‘Ga je erheen?’

‘Natuurlijk ga ik erheen,’ zei ik, niet omdat ik zelfs maar een seconde had overwogen dat inderdaad te doen, maar omdat ik dacht dat ze me testte.

‘Gaan we samen?’ vroeg ik.

‘Natuurlijk gaan we samen.’

Ik had haar een tijdje ontlopen, na die verschrikkelijke avond bij haar oom, omdat ik dacht dat ik haar daarmee een plezier deed. Ze bleek erdoor gekwetst. Op een middag stond ze me op te wachten bij de deur van het gebouw van de rechtenfaculteit.

‘Waarom wil je me niet meer zien?’ vroeg ze.

‘Ik wil je heel graag zien, Yi Yi Win. Maar wat moet jij met iemand die zo erg tekortschiet als ik?’

‘Je praat onzin,’ zei ze. ‘Ben je nou eindelijk eens begonnen aan Lady Chatterley’s Lover?’

Ik begon er diezelfde avond nog aan. En in de dagen daarna spraken wij over de kritiek van D.H. Lawrence op de moderne tijd, over de parallellen en de verschillen tussen het Engeland van de vroege twintigste eeuw en het Birma van zestig, zeventig jaar later – allemaal zaken waarvan ik weinig verstand had, maar niet een keer zei Yi Yi Win: ‘Je praat onzin.’ En natuurlijk spraken we ook over de liefde van een adellijke vrouw voor een tuinman, over Victoriaanse zeden en over de verzengende hitte van het verlangen. Maar die gesprekken waren tussen ons, tussen Yi Yi Win en mij, en zullen altijd tussen ons blijven.

Het stadion is een berg van staal en beton, een stenen monster dat mensen vreet. Wie zich te dicht in de buurt waagt, wordt onvermijdelijk naar binnen gezogen door de zwarte gaten van de ingangen, omhoog langs trappen waar de geur hangt van stof en zweet en bedorven water, door halfduistere gangen, en weer naar buiten, het binnenste buiten, dat goedbeschouwd geen buiten is, maar een binnen onder de blote hemel. Het is niet verwonderlijk dat in de geschiedenis van vrijwel elke dictatuur op enig moment een rol is weggelegd voor de plaatselijke stadions. Opposanten en oproerkraaiers bijeengedreven als koeien voor de slacht, een gemakkelijk doelwit voor de bewakers met hun geweren boven hen op de tribunes, en alles, dankzij diezelfde tribunes, onttrokken aan het oog van de buitenwereld.

Maar op deze decemberdag in het Kyaikasan Stadion kwamen de opposanten en oproerkraaiers uit zichzelf. Dit keer waren er geen soldaten om hen van bovenaf in de gaten te houden, ze onder vuur te nemen als zij zich niet gedroegen. Het had de machthebbers kennelijk aan de verbeeldingskracht ontbroken om zich te kunnen voorstellen dat de bijzondere eigenschappen van het stadion, van elk stadion, ook een geheel ándere uitwerking kunnen hebben op de massa. Dat de omvang en de grootsheid van het omringende beton de massa niet alleen kunnen imponeren en kleineren, maar ook de kracht en de moed kunnen geven om als één man op te staan tegen de onderdrukkers. Dat het gevoel dat de buitenwereld daadwerkelijk even buiten wordt gesloten, kan leiden tot een zelfverzekerdheid die ook de betrokkenen zelf niet in zich hadden vermoed.

Yi Yi Win en ik stonden in de brandende zon op een van de tribunes van het stadion en keken naar de zwarte kist waarover de helblauwe vlag van de Verenigde Naties was gedrapeerd, en we luisterden naar de galmende woorden van de sprekers die werden weerkaatst door het beton en daarna verwaaiden in de zachte bries die vanuit de delta over de stad blies. Duizenden mensen waren samengestroomd voor een laatste eerbetoon, het leggen van kransen, het uitspreken van eulogieën, vol loftuitingen aan het adres van de overledene, vol nauwelijks verholen kritiek op de Generaal, die een gewone teraardebestelling op een gewone begraafplaats in een gewoon graf meer dan genoeg eer vond voor een man in wiens schaduw hij niet kon staan.

Hadden wij kunnen weten wat er ging komen? Waren er voortekenen, aanwijzingen, in wat werd gezegd en wat niet, in de vlucht van de vogels hoog aan de blauwe lucht? En zo ja, zouden we dan anders hebben gehandeld?

‘Zie je die jongen daar naast de kist?’ vroeg Yi Yi Win, terwijl ze naar het kleine podium wees waarop het stoffelijk overschot van U Thant lag opgebaard. ‘Die jongen met die rode blouse? Dat is Soe Nyunt, die zich Joe laat noemen. Ken je hem?’

Natuurlijk kende ik hem. Het was de jongen die mij zoveel over haar had verteld. De studiegenoot met wie ze over Sartre had gediscussieerd en die ze net zo lang had geconfronteerd met de tegenstrijdigheden in zijn eigen opvattingen tot hij, wanhopig geworden, haar in alles gelijk gaf, zelfs in de dingen waarvan hij heel zeker wist dat zij ze niet juist zag. Terwijl hij me dat vertelde had er zoveel ergernis in zijn stem geklonken dat ik in lachen was uitgebarsten, wat hem nog meer had geërgerd. Maar dat vertelde ik haar allemaal niet. Ik zei: ‘We hebben elkaar weleens ontmoet, al weet ik niet meer precies waar en wanneer.’ Het leek me dat ik daarmee nog alle kanten op kon.

‘Hij is verschrikkelijk eigenwijs,’ zei Yi Yi Win zonder een zweem van ironie. ‘Maar verder is het wel een goeie jongen.’

En ik dacht opeens: ik hou van je! Want ook ik raakte bevangen door die vreemde magie van het stadion, ook ik werd gesterkt door het beton en het staal en de energie van de mensenmassa, al manifesteerde die kracht zich niet als opstandigheid, maar als de moed om me te verliezen in liefde.

En toen was daar de vlag. Toen kwamen de tranen. Toen was daar de monnik. En daarna ging alles zo snel dat geen van ons later nog goed kon reconstrueren wat er allemaal was gebeurd, en vooral ook: hoe dat had kunnen gebeuren.

De vlag was een wit dundoek met daarop de beeltenis van een vechtende pauw. Het was de vlag van de Studentenvakbond waarvan U Thant ooit een vooraanstaand lid was geweest. Lang geleden al was de vlag door de Generaal verboden, maar desondanks hadden drie mensen het aangedurfd hem, tezamen met een bloemenkrans, bij de kist te leggen. Je zou kunnen zeggen dat er op dat moment een siddering door het publiek ging, al is ‘siddering’ misschien niet het juiste woord, omdat het eerder angst dan opwinding suggereert. Wat er gebeurde was dat de aanwezigen bevangen raakten door een opwinding die de grote emoties, die bij velen al uren onder het oppervlak borrelden en gistten, liet ontsnappen zoals stoom ontsnapt uit een ketel waarvan het deksel wordt gelicht. Volwassen mannen en vrouwen barstten in tranen uit en al spoedig stonden ook ons, de jongeren, de tranen in de ogen. Yi Yi Win legde heel even haar hand op de mijne. En direct na het verdriet kwam de woede. Iemand riep: ‘Generaal Ne Win maakt de natie te schande!’ Een ander schreeuwde: ‘U Thant! U Thant! Verlos ons van de honden!’ Waarop een monnik, gehuld in de mosterdkleurige pij van de kluizenaars, de microfoon pakte en met kalme, zelfverzekerde stem verklaarde: ‘De grote U Thant, deze wijze man die een voorbeeld is voor ons allen, en een voorbeeld zou móéten zijn voor alle machthebbers die menen dat zij en zij alleen de wijsheid in pacht hebben, dat zij en zij alleen kunnen bepalen wat goed is voor het volk, voor ons, de kleine mensen van dit land van wie de leiders zulke grote offers vragen, deze trotse zoon van Birma verdient een beter lot dan te worden begraven op dezelfde begraafplaats waar ook Daw Khine May Tan ter aarde is besteld!’

En weer golfden de emoties door de mensenmassa: verontwaardiging, afschuw en weerzin, want alle aanwezigen wisten dat Khine May Tan de eerste vrouw was van de Generaal, een vrouw over wie al bij haar leven de meest verschrikkelijke roddels en geruchten de ronde deden. En hoewel niemand met zekerheid kon zeggen wat daarvan waar was, was er ook niemand die geloofde dat zij onschuldig was, laat staan dat zij op enigerlei wijze de grote U Thant zou kunnen benaderen in waardigheid en medemenselijkheid. Dat Ne Win had besloten dat U Thant geen staatsbegrafenis zou krijgen, dat hij zelfs niet de moeite had genomen persoonlijk de laatste eer te komen bewijzen aan deze grote man, dat was ontluisterend, maar het was een schande die vooral hemzelf trof. Dat hij het lichaam van U Thant echter wilde toevertrouwen aan dezelfde grond waarin zijn eerste echtgenote was begraven, aan hetzelfde kruipend ongedierte dat het vlees van de geminachte Khine May Tan had verteerd, was een onverdraaglijke gedachte! En nu die gedachte was uitgesproken, was uitgesproken door een diepgelovig man, een monnik die aan zichzelf de hoogste eisen had gesteld en die de afzondering had gezocht waarin een mens het dichtst de gezegende toestand kan benaderen die ‘nirvana’ wordt genoemd, nu kon de massa zich niet meer losmaken van die gedachte, zich niet meer bij de gang van zaken neerleggen.

Er moest iets gebeuren – en er gebeurde ook iets.

Er gebeurde iets ongelooflijks.

Zeven studenten, onder wie Soe Nyunt die zich Joe liet noemen, tilden de zwarte kist met de blauwe vlag en het lichaam van U Thant van de katafalk en droegen hem het stadion uit! En niemand hield hen tegen.

‘En nu?’

‘Waar gaan ze heen?’

‘Wat gaan ze doen?’

‘Wat zal er gebeuren?’

‘We moeten ze helpen!’

‘Leve de studenten van Rangoon!’

‘Leve de Studentenvakbond!’

‘Leve U Thant!’

‘Weg met de honden van Ne Win!’

‘Stil, stil, stil!!!’

‘Kom hier! Ga mee!’

‘U Thant verdient een begrafenis in gewijde grond!’

‘De studenten zullen hem beschermen!’

‘Wij zullen de studenten beschermen!’

‘Niemand doet ons wat!’

‘Wie durft het op te nemen tegen het volk?’

‘Wij zijn woedend!’

‘We laten ons niet meer bang maken!’

‘We zullen ze verdrijven!’

‘We zullen ze vervolgen!’

‘We zullen ze laten boeten voor hun misdaden tegen het onschuldige volk van Birma!’

‘Het trotse volk van Birma!’

‘Het volk waaruit U Thant is voortgekomen!’

‘Leve U Thant!’

‘Leve het volk!’

‘Waar gaan we naar toe?’

‘Wat gaan we doen?’

‘Laten we naar buiten gaan!’

‘We moeten zien waar de kist heen gaat!’

‘Ze gaan hem begraven in heilige grond!’

‘Op de plek waar ooit het gebouw stond van de Studentenvakbond!’

‘Het gebouw dat Ne Win liet opblazen!’

‘Dood aan Ne Win!’

‘Stil! Stil!’

‘Kom!’

Ze pakte mijn hand. Ze pakte mijn hand! Yi Yi Win pakte mijn hand en trok me mee in de richting van de uitgang, en ze liet me pas weer los toen we buiten waren, temidden van een menigte die plotseling onwerkelijk stil was geworden. Ik keek naar haar, en hoewel zij mijn blik niet beantwoordde, dacht ik: jij en ik, hier en nu, op deze plek, op dit historische moment, waarop de geschiedenis van ons land een dramatische wending neemt, onze levens komen hier samen en niets en niemand zal ze meer scheiden! Dat alles dacht ik, nee, wist ik, wist ik met een zekerheid zoals ik die niet meer had gekend sinds die dag dat ik mijn moeder in de ogen had gekeken en had geweten dat er nooit een grotere liefde mogelijk zou zijn dan die tussen haar en mij – dat moment dat zo wreed was verstoord door de binnenkomst van mijn vader.

We sloten ons aan bij de stille stroom mensen, en ik wilde nog maar één ding: ik wilde weten wat er ging komen.

Later hoorden we van Joe dat ze de kist in een Datsun-microbus hadden gelegd. Dat iemand had voorgesteld om hem niet in maar óp de bus te leggen, waar iedereen hem kon zien. Dat ze waren gaan rijden, stapvoets. Dat ze de route hadden gevolgd die de kist ook zou hebben afgelegd als hij, volgens plan, naar de begraafplaats gereden zou zijn. Dat overal langs de weg de mensen in huilen uitbarstten toen zij de kist zagen. Dat de studenten die op de bus zaten, en die de kist vasthielden en de vlag, elkaar niet hadden durven aankijken, omdat ze niet wisten wat ze deden en nog minder wat daarvan zou komen. En dat ze zich gedragen voelden door de steun van het volk, opgetild door de krachten die waren losgemaakt door de dood van die grote man, voor wiens lichaam zij nu de verantwoordelijkheid droegen. Dat ze doodsbang waren geweest.

‘De route naar de begraafplaats liep vlak langs de universiteit,’ zei Joe. ‘Daar zijn we afgeslagen. Iemand riep: Naar de Convocatie Hal! En dat deden we. De administratrice was er, die hebben we weggejaagd. De rector zat niet op zijn plek. We namen hun kantoren in. We vormden een actiecomité. Dan deden we tenminste iets. We zetten de kist in het midden van het auditorium.’

Yi Yi Win en ik hadden de route gelopen die de Datsun-microbus gereden was, we hadden de mensen gezien langs de weg. Het was alsof zij zojuist waren gewekt uit een lange, diepe slaap. In het auditorium hadden we een plek gezocht aan de zijkant en gekeken naar de stroom bezoekers. We zagen professoren en tuinmannen, evenzeer aangedaan, evenzeer ontroerd. We zagen schrijvers die we herkenden van foto’s uit de krant, en filmsterren en populaire zangers en zangeressen, en buschauffeurs en straatverkopers en bloemenmeisjes en gezinnen in zondagskleren. We hoorden de mensen fluisteren toen Daw Khin Kyi, de weduwe van Aung San, de vader des vaderlands, bloemen legde bij de kist. We hoorden de stilte die over de mensen kwam.

Aan het einde van de middag namen we de bus naar het centrum van de stad, waar we wat aten bij een eettentje in de 32ste straat zonder veel tegen elkaar te zeggen en zonder veel aandacht te hebben voor het eten. Daarna namen we afscheid en ik zei tegen Yi Yi Win dat ze voorzichtig moest zijn.

‘Jij ook,’ zei zij. Ze keek me niet aan.

Zeven

Yi Yi Win, ik zie je naderen over brede lanen, onder de oude bomen die alles hebben gezien. Ik zie je ranke, frêle gestalte, je nek zo fier, zo kwetsbaar, je zelfverzekerde lach, waarin alles besloten ligt wat ik mis. Taal die geen woorden nodig heeft.

O jazeker, ik ben voorzichtig! De liefde is in ons land niet iets waarmee lichtzinnig kan worden omgesprongen. Er is geen plaats voor vrijzinnigheid, laat staan voor vrijpostigheid. We kennen de liedjes uit die andere wereld, ver van de onze, liedjes als ‘Love me do’ en ‘Love me tender’ – maar liever horen we ze in de uitvoering van onze eigen artiesten, liever horen we Sein Lwin, idool van alle Birmese meisjes, die zingt:

Verander nooit je hart, mijn liefste
Verander nooit
Als je het met me eens bent
Laten we dan naar je ouders gaan
Laat me vragen om je hand

De liefde is teer in ons land, als de bloemen. Niet voor niets heten de Karen-meisjes Hser Hser Paw en Tamla Paw en Paw Pah Say – diamanten bloem, zoete bloem, bloem die zilver bloeit.

De volgende dag zagen wij elkaar opnieuw in het auditorium, net als de dag die daarop volgde, en de volgende, en de daarop volgende. De mensen kwamen uit de verste uithoeken van het land om afscheid te nemen van U Thant, om geld te doneren in een van de zeven koffers die werden bewaakt en beheerd door zeven monniken, geld dat werd ingezameld om een mausoleum te kunnen bouwen waarin het stoffelijk overschot van U Thant op waardige wijze zou worden bijgezet. In de avonduren waren er publieke bijeenkomsten waarin de ene na de andere spreker zich keerde tegen het regime, tegen de inefficiëntie en de corruptie, de willekeur en de terreur. Eén spreker in het bijzonder trok de aandacht, een meisje van nog geen achttien jaar. In felle bewoordingen kritiseerde zij de verwording van het onderwijs onder de dictatuur. Hoe het gros van de studenten noodgedwongen een volstrekt inspiratieloze opleiding moest volgen die slechts perspectief bood op langdurige werkloosheid. En hoe tegelijkertijd de zonen en dochters van de machtigen zonder meer werden toegelaten tot de paar prestigieuze instituten die nog over waren, zodat zij daarna ook de beste baantjes konden krijgen, ook als ze nooit blijk hadden gegeven van een bovengemiddelde intelligentie.

‘Een overheid die een dergelijk onderwijssysteem voortbrengt,’ luidde steevast de laatste zin van haar toespraken, die steeds met instemming en groot enthousiasme werden begroet, ‘moet ten val worden gebracht!’ Het waren zulke ongehoorde woorden dat Yi Yi Win en ik elkaar even aankeken, elke keer dat we ze hoorden, alsof we er zeker van wilden zijn dat we niet droomden, dat deze dingen echt werden gezegd, hier, op onze eigen universiteit, in die immense stad, die een getemd monster was geweest dat zich nu leek op te richten tegen zijn meesters. ‘Het meisje heeft de moed van een man,’ zei Joe op een avond.

‘Ze heeft de moed,’ zei Yi Yi Win met een felheid die ik nog niet van haar kende, ‘waaraan het zoveel mannen ontbreekt!’

Ik besloot een tijdje mijn mond te houden.

‘Maar hoe werpen we het regime omver?’

‘Wat doen we met het lichaam van U Thant?’

‘Breng de kist naar het stadhuis, en breng een mensenmassa op de been die groot genoeg is om de stad te veroveren.’

‘Begraaf hem bij het monument van Aung San, de vader des vaderlands.’

‘Eerst Rangoon, dan Mandalay, dan het hele land!’

Iemand moest de leiding nemen, maar wie kon je vertrouwen en wie werkte in het geheim voor het regime? En waar stuurde het regime op aan? Er was nog altijd niet ingegrepen en dat was niks voor de Generaal.

Op de ochtend van de vijfde dag van de volkswake voor U Thant trok het kleine groepje studenten dat het initiatief had genomen tot de ontvoering van de kist zich terug in het Technisch Instituut voor een besloten vergadering – ze vertrouwden alleen nog elkaar. Yi Yi Win en ik wachtten op een afgesproken plek op Joe, die ons verslag zou uitbrengen van wat er was besproken, maar toen hij rond het middaguur aan kwam rennen, riep hij ons al van verre tegemoet: ‘Ze hebben hem begraven! Ze hebben U Thant begraven!’ We renden met hem mee, naar de Convocatie Hal en vandaar naar de plek waar ooit het gebouw van de Studentenvakbond had gestaan.

‘Wie heeft dit gedaan?’

‘Wie gaf de opdracht?’

‘Wie zijn deze mensen?’

‘Wat zal de Generaal ervan denken?’

‘Hij zal komen om ons te verpletteren!’

‘We zullen hem weerstaan!’

‘We zullen nog liever sterven dan weer voor hem te buigen!’

‘Wie zegt dat? Wie ben jij? Wat doe jij hier? Waarom heb ik jou hier nooit eerder gezien? Voor wie werk je? Wie bespeelt jou?’

Ach, Yi Yi Win, ik zie je slapend op de vloer van de Convocatie Hal, mijn blik volgt de gebogen lijn van je hals naar je schouder, de tere schaduwen van je sleutelbeen brengen tranen in mijn ogen, nog altijd! Nog altijd, na al die jaren en alles wat er is gebeurd! Hoe graag zou ik terugkeren naar die nacht, naar die plek, naar die uren toen we nog niet wisten van de soldaten die zich gereedmaakten, die hun laarzen aantrokken en hun wapens omhingen, die in vrachtwagens sprongen en op weg gingen naar ons. Dat je de rust kon vinden in die nacht om je over te geven aan de slaap, was dat vertrouwen – vertrouwen in ons, in mij? Hoe graag beantwoord ik die vraag bevestigend. Maar dan, wat schiet ik daarmee op? Want niets van wat er daarna gebeurde kan nog ongedaan worden gemaakt. En bovendien: het kost me moeite om het woord ‘vertrouwen’ nog in een adem te noemen met jouw naam.

Iemand roept iets wat ik niet versta. Ben ik dan toch nog in slaap gevallen, in het stilste uur van de nacht? Onze handen moeten elkaar hebben gezocht, ik voel de warmte gloeien op mijn huid.

Van buiten klinkt geschreeuw. Stemmen weerkaatsen in de hal. Opeens is iedereen op de been, op weg naar buiten. Waar ben je? Daar ben je! Vlak achter me.

Wat gebeurt er? Er is het geronk van dieselmotoren, de scherpe zware lucht van uitlaatgassen, stalen rupsbanden ratelend over het asfalt.

Tanks!

In de schemering rennen mensen hierheen en daar, worden bevelen geschreeuwd en beledigingen. We haasten ons in de richting van het graf.

‘Waar zijn de soldaten?’

‘Ze zullen ons arresteren!’

‘Ze arresteren iedere student die ze te pakken krijgen!’

‘Daar zijn ze! Vlug, die kant op!’

‘Wacht! Hier! Kijk!’

‘Wat gaan ze doen?’

‘Ze gaan toch niet…’

‘Jawel, dat gaan ze wel!’

‘Houd ze tegen! Houd ze alsjeblieft tegen!’

Spades worden in de grond gedreven. Aarde omgewoeld. Er wordt geschreeuwd. Er wordt geslagen. Geweren worden ontgrendeld. Mensen naar achter gedreven.

‘Weg hier! Weg hier!’

‘Wij? Jullie! Honden die jullie zijn! Lijkenrovers! Grafschenners! Volksverraders! Ongedierte!’

De ijselijke kreten als de kist uit de aarde omhoog wordt getild. De woedende menigte die zich door niets en niemand meer laat weerhouden. Door niets en niemand? De eerste kogels komen vanaf het dak van de Mandalay Hal. Daarna komen de kogels van alle kanten. Wie klampt zich daar vast aan de kist? Is zij dat niet, het meisje van nog geen achttien jaar? Het meisje dat zo moedig sprak over de kinderen van de generaals die de beste opleidingen kunnen volgen, terwijl wij…

O mijn god! Yi Yi Win! Yi Yi Win, kom hier, kom bij me, kijk niet, kijk niet, kijk niet!

Ik zie je bleke gezicht in het bleke ochtendlicht, glad en hard als een kiezel in snel stromend water.

Yi Yi Win, kijk naar me!

Je slaat je ogen neer, wendt je gezicht af, en ik weet het, dan al, ik weet dat het voorbij is, dat wij voorbij zijn, dat alles wat ik dacht dat we waren of hadden kunnen zijn, verloren is gegaan.

Jongensarmen die een bloedend meisjeslichaam dragen.

Blote voeten in de rode modder.

Rode vlekken op een witte blouse.

De laatste, dierlijke uithaal van een jongemeisjesstem.

De stilte die daarop volgt.

De Generaal gaf opdracht de universiteiten te sluiten. Ouders haalden hun kinderen terug naar huis, wég van de campus, wég van de soldaten, de ‘jongens’ van de Generaal, over wie de studenten grapten dat hun opleidingsniveau niet hoger reikte dan de zevende graad, dat wil zeggen: als je het niveau van alle soldaten bij elkaar optelde.

Ongetwijfeld maakte de oom van Yi Yi Win overuren op het ministerie. De censuur werd strenger, de argwaan groter, de angst van allen voor allen tastbaarder. Je hoefde alleen maar naar de gezichten te kijken in de stadsbussen, in de theehuizen, op de markten, om te zien wat er met de mensen was gebeurd.

Op 13 mei van het nieuwe jaar ging de universiteit weer open. Ik volgde college over de nieuwe grondwet die een jaar eerder in een referendum met 90,19 procent van de stemmen was aangenomen.

Negentig-komma-negentien procent. Geen honderdste meer, geen honderdste minder. Wie verzon zoiets?

Ik leerde dat volgens artikel 156 alle burgers het recht hadden om zich ‘in volledige vrijheid te wijden aan de ontwikkeling van de kunsten en de literatuur’ – waarbij wel diende te worden aangetekend dat ‘alles wat de eenheid en de solidariteit van de nationale socialistische orde ondermijnt’ ten strengste was verboden. Zoals ik ook leerde dat in artikel 157 voor alle burgers het recht was vastgelegd op vrijheid van meningsuiting en vrijheid van drukpers. Al gold ook hier vanzelfsprekend de beperking dat uitoefening van dit recht niet tegengesteld mocht zijn aan ‘de belangen van de werkende bevolking en het socialisme’. Ik kende de nieuwe grondwet binnen enkele dagen uit mijn hoofd. Er was niemand geweest om me af te leiden.

Ze staat in de deuropening van het huis van haar oom. Ze zegt: ‘Wat kom je doen?’

Wat kom ik doen?!

‘Yi Yi Win…’ zeg ik.

‘Begrijp je het nog steeds niet?’

Begrijp ik wát niet? Ik begrijp er niets van! ‘Wat bedoel je?’

Ze heeft haar armen voor haar borst geslagen. ‘Je bent naïef, Min Thein, hopeloos naïef. Je zou eens wat meer goede boeken moeten lezen.’

Ik weet niet wat te doen, wat te zeggen, waar te kijken. Ik kijk naar de grond, naar het verbrokkelde asfalt.

‘Je hebt toch niet echt geloofd dat wij de wereld konden veranderen?’

Ik zeg niets.

‘Ja, dat heb je natuurlijk wel.’ Ze slaakt er een diepe zucht bij.

De wereld?! denk ik. Laat de wereld erbuiten! Ik ben hier niet voor de wereld, ik ben hier voor jou!

Maar Yi Yi Win zegt: ‘Het was een spel, Min Thein, en we hebben verloren. Omdat we de regels niet kenden. Of omdat we dachten dat we die regels konden herschrijven. Ha!’

Haar oom! Dat is het lachje van haar oom! Ik kijk naar haar op. Ik kijk haar recht in de ogen.

Ze zegt: ‘Ga weg, Min Thein. Ga weg!’

  DEEL III

Lady C en de luitenant-generaal

Kom met me mee naar het huis van Saw Ner Tha. Zijn vrouw, die door haar ouders Snowflake is genoemd omdat ze werd geboren in de koudste nacht van het jaar, zal vandaag met Gods hulp een kind baren; vannacht is haar water gebroken.

We zullen Saw Ner Tha gezelschap houden op de veranda. Ik neem een fles Karen-whisky voor hem mee.

De maand december heet in het Karen La plü, de maand van de maansverduistering, de stervende maan. December is een maand voor begrafenisrituelen meer dan voor geboortes. Saw Ner Tha zal de whisky hard nodig hebben.

De whisky is gestookt van rijst en kruiden door Saw Per Kaw, een oude man die op een halfuur lopen van het kamp woont, wat meer dan ver genoeg is om geen last te hebben van de strenge opvattingen van de kampautoriteiten over de consumptie van alcoholhoudende dranken. Saw Per Kaw was jarenlang hoofdman van een dorp dat tijdens het laatste grote offensief van het Birmese leger tegen de onafhankelijkheidsstrijders van de Karen volledig werd verwoest. Met niet meer dan een tiental dorpsgenoten die de aanval overleefden bereikte Saw Per Kaw een paar jaar geleden het kamp. Het was in een tijd dat er elke dag honderden nieuwe vluchtelingen bij kwamen. Dag in dag uit hoorde je niet anders dan gruwelverhalen over de oorlog. Er waren grote onderlinge spanningen. Tussen boeddhisten en christenen. Tussen christenen en moslims. Tussen de Thaise Autoriteit en de gevluchten.

Saw Per Kaw hield het in het kamp maar drie weken vol. Toen trok hij de jungle weer in, om een plek te vinden waar hij met rust zou worden gelaten. Sindsdien laat hij zich door niemand meer de wet voorschrijven.

Tommy ging geregeld bij Saw Per Kaw op bezoek.

Tommy deelt zijn afkeer van autoriteiten.

Zo nu en dan gaf Saw Per Kaw aan Tommy een fles whisky mee. Soms gaf Tommy die fles aan mij.

Ik zeg: ‘Hier links moet het zijn, het sjofele huis naast het winkeltje waar snoep en zoete dranken worden verkocht.’

Jij zegt: ‘Er hangt een strook zilverpapier boven de deur waarop in rode glansletters de woorden HAPPY NEW YEAR staan.’

Ik zeg: ‘Daar is het. Daar wonen Saw Ner Tha en Snowflake.’

Ik zal je voorstellen aan hem, maar haar zul je pas zien als ze het kind ter wereld heef gebracht. Zij gelooft dat de aanwezigheid van een vreemde in het huis van een barende vrouw ongeluk zal brengen over het kind. Verwacht van Saw Ner Tha geen conversatie, hij is een man van weinig woorden – en op deze dag zal hij nog stiller zijn dan gewoonlijk. Twee jaar geleden was hij nog de trotse vader van een zoon, die Pway Doh werd genoemd, ‘de waardevolle’. Op een dag werkte Snowflake in het veld van een Thaise boer, daglonerswerk, illegaal en slecht betaald, maar een vluchteling heeft niets te kiezen. Ze had de kleine Pway Doh meegenomen naar het land. Op het heetst van de dag had ze hem in een werkmanshut in een hangmatje te rusten gelegd. Toen ze een uur later kwam kijken hoe hij het maakte, was het hangmatje leeg.

Ner Tha en Snowflake konden geen aangifte doen van de vermissing van hun zoon. Ze zouden uitzetting riskeren wegens overtreding van de arbeidswetten. Bovendien had de Thaise landeigenaar gedreigd dat hij hen zou laten vermoorden als hij door hun schuld problemen kreeg. Enkele weken later ging het gerucht dat de Thaise douane een Birmese vrouw had gearresteerd die had geprobeerd met een dode baby de grens over te steken. In het babylijfje was een grote hoeveelheid drugs verstopt.

Niemand weet of het gerucht waar is. Niemand weet of de baby het kind was van Snowflake en Ner Tha. Maar ik weet dat zij in gedachten duizend keer de gruwelijkheden hebben gezien die de kleine Pway Doh wellicht zijn overkomen.

De Boeddha heef gezegd: ‘Het is gemakkelijk om datgene te doen wat slecht is voor jezelf; te doen wat goed is voor jezelf is buitengewoon moeilijk.’ Vandaag zullen we doen wat slecht voor ons is: we zullen samen met Saw Ner Tha de fles whisky leegdrinken. Vandaag is het leven al moeilijk genoeg. Als het kind ter wereld is gebracht, zal Snowflake mij vragen om het een naam te geven, omdat zij bang is dat ze zelf de verkeerde naam zal kiezen.

Is het een jongen, dan zal hij k’Paw Thaw heten, de ‘gloednieuwe’.

Is het een meisje, dan noem ik haar Hay Pla Hset Soe, ‘zij die van verre helder schijnt’.

Een

Van mijn huis naar de rechtbank is het dertien minuten lopen, dat wil zeggen: als ik niet onderweg wordt opgehouden door Saw Hsa Tu, die wil weten hoe het staat met die zaak tegen mijn cliënt P.D., die wordt verdacht van handel in verdovende middelen. ‘Het leek me altijd zo’n goeiige jongen,’ zegt Saw Hsa Tu dan, en hij schudt er meewarig het oude hoofd bij. Of: ‘Als je dom genoeg bent om je daarmee in te laten, ben je ook dom genoeg om het een paar jaartjes uit te zingen in de cel.’

‘Zoals het er nu naar uitziet,’ zeg ik, ‘krijgt hij tien jaar.’

‘Tien jaar! Voor zo’n klein beetje van dat spul? En d’r is niks wat jij er nog tegen kunt doen?’

‘Ik ben in gesprek met een leraar die mijn cliënt jarenlang bijles heeft gegeven. Het zou kunnen helpen als die voor de rechtbank wil verklaren wat een voorbeeldige leerling hij altijd is geweest: misschien niet de slimste, maar wel een heel brave. Maar ik weet nog niet of hij dat wil. En ik weet ook niet of het wel waar is.’

‘Ach wat, de waarheid!’ zegt Saw Hsa Tu. ‘Wie bekommert zich in dit land nog om de waarheid?’

Ooit bezat Saw Hsa Tu een eigen werkplaats waar bakfietsen werden gemaakt. Het was een bijzonder winstgevende onderneming. Uit China importeerde hij degelijke herenfietsen en uit India haalde hij extra zware wielen. Stalen buizen en houten kisten kwamen uit eigen land. Aan het frame van de Chinese fiets liet hij een constructie lassen waarop een stevige houten bak werd bevestigd. De wielen uit India werden gebruikt om de bak te ondersteunen en het geheel in evenwicht te houden. Saw Hsa Tu had alles zelf ontworpen en uitgedacht en de eerste honderd bakfietsen laste hij zelf en zette hij zelf in elkaar. Daarna huurde hij een arbeider in, en later nog een tweede en een derde, zodat hij zich kon bezighouden met de verkoop. Eén keer was hij zelfs naar China afgereisd om te bezien of er geen betere fietsen te vinden waren dan de Shooting Stars die hij sinds het begin van de jaren vijftig gebruikte. (Hij vond wel een betere fiets, waarvan hij er ook een twintigtal importeerde, maar het prijsverschil met de Shooting Stars bleek te groot voor zijn weinig draagkrachtige klanten, zodat hij zich uiteindelijk genoodzaakt zag ze met verlies te verkopen.)

Er was in die tijd in de wijde omgeving van het stadje Pan Thar geen rijstverkoper of vishandelaar te vinden die zijn waren niet vervoerde op een omgebouwde Shooting Star van Saw Hsa Tu. Zo goed liep zijn bakfietsenhandel dat de fietsenmaker zelf kon rondrijden in een glanzend zwarte Chevrolet, die hij weliswaar tweedehands had gekocht, van een reizende handelaar in robijnen, maar die hij zo goed verzorgde dat hij er ook na jaren van intensief gebruik nog uitzag alsof hij zojuist van de lopende band was gerold.

Misschien dat daarom de auto van Saw Hsa Tu een van de eerste privéauto’s was in Pan Thar die ten tijde van de grote nationalisaties door de staat werden geconfisqueerd.

‘Het gebeurde op 7 maart 1964,’ vertelde Saw Hsa Tu mij ooit. ‘Ik zat mijn mohinga te eten bij The Golden Dawn, zoals ik dat gewoon was in die dagen. Opeens kwam een van mijn werkmannen binnenstormen. Baas, baas! riep hij, kom snel! Terwijl ik achter hem aan rende in de richting van de werkplaats vertelde hij me dat er soldaten voor de deur stonden. Ze hadden een dwangbevel bij zich. Ik wist meteen wat er loos was. Ze kwamen me mijn zaak afnemen! Het was al gebeurd in Rangoon en in Mandalay, en iedereen wist dat het slechts een kwestie van tijd zou zijn of ook de kleinere plaatsen in de provincie kwamen aan de beurt. Op 7 maart 1964 was het dus de beurt aan ons, aan mij, aan de bakfietsenfabriek die ik met mijn eigen handen had opgebouwd en – al zeg ik het zelf – tot een geweldig succes had gemaakt.’

Op dat moment in zijn verhaal had Saw Hsa Tu iets moeten wegslikken. Hij had het zweet van zijn gezicht geveegd en het was me niet ontgaan dat hij de zakdoek zó stevig beethield dat de huid rond zijn knokkels wit wegtrok. ‘Op het dwangbevel stond dat mijn zaak voortaan bezit zou zijn van het volk van Birma, dat in zijn oneindige wijsheid luitenant-generaal Thun Myint had aangewezen als bedrijfsleider. En natuurlijk eiste de luitenant-generaal ook meteen mijn auto op. Daarover stond weliswaar niets in de papieren, maar het sprak vanzelf dat de Chevrolet deel uitmaakte van de boedel, daarover wilde ik toch zeker geen stampij maken? Ze waren met z’n zessen, en van die zes waren er vijf bewapend.’

Drie jaar lang probeerde Saw Hsa Tu vergeefs om via de rechtbank de staat te dwingen tot het betalen van de beloofde compensatie. Toen ging de bakfietsenwerkplaats failliet, als gevolg van incompetentie en mismanagement. Hij wist dat hij het geld nooit meer zou krijgen.

‘Advocaat,’ zei Saw Hsa Tu, ‘is een eerzaam beroep. Maar ik hoop dat ik je niet beledig als ik zeg dat de rechtspraak in dit land één grote poppenkast is.’

Ik voelde me niet beledigd, maar ik deed die dag mijn werk met minder plezier dan ooit.

Wat had mij naar het slaperige provinciestadje Pan Thar gebracht? Een vrouw. Niet de vrouw van wie ik zo graag had willen geloven dat we in een vorig leven samen door de jungle hadden gezworven, twee tijgers op zoek naar een prooi. Niet de vrouw die me had weggestuurd alsof ik een lastig kind was, een schurftige zwerfhond. Er was in mijn leven niemand die iets wist van het bestaan van Yi Yi Win. Zo kon ik haar, ondanks alles, mee blijven dragen in mijn hart. Zo kon ik haar zelfs mee blijven dragen nadat ik Hser Hser Paw had ontmoet.

Ik zag Hser Hser Paw voor het eerst op de begrafenis van mijn grootvader. Was dat niet van een tragische schoonheid? En uitgerekend Tender stelde ons aan elkaar voor: ‘Dit is mijn nichtje, Hser Hser Paw, en deze jongeman heb ik als kind nog tot zijn knieën in de vijvers zien staan om botervissen en meervallen te vangen; hij heet Min Thein, en ik verzeker je dat hij het nog ver gaat brengen in het leven. Hij heeft rechten gestudeerd in Rangoon, en hij denkt nu na over wat hij verder zal gaan doen. Het is mij een eer jullie aan elkaar te mogen voorstellen.’

En zo stonden wij daar, Hser Hser Paw en ik, beiden verlegen met de situatie, zij nog iets meer dan ik, en dus was ik het die als eerste het woord nam, en was zij het die zich door mij op haar gemak liet stellen en zich mee liet voeren door de ceremonieën en toespraken, de gebeden waaraan geen eind leek te komen, maar die zij onderging met een diepe concentratie en een toewijding die mij imponeerde, maar ook verontrustte. Er had zich in mij een hevig wantrouwen genesteld tegen elke vorm van overgave.

Mijn grootvader was gestorven na een kort ziekbed, drie maanden nadat ik voorgoed uit Rangoon was teruggekeerd, een titel rijker, maar vele illusies armer. Ik had hem in die tijd nog een keer opgezocht, net voor hij ziek werd, en ik had bij die gelegenheid lang over zijn landerijen gezworven. Ik besefte dat ik op een punt in mijn leven was aangekomen waarop ik beslissende keuzes moest gaan maken, waarop ik afscheid moest nemen van het één om het ander te kunnen verwelkomen. En hoewel ik, staande aan de oever van een van mijn grootvaders vijvers, heel zeker had geweten dat wat ik om mij heen zag tot mijn verleden behoorde, had ik niet het gevoel dat ik de impasse waarin mijn leven zich sinds mijn terugkeer uit Rangoon bevond spoedig zou kunnen doorbreken. Het ontbrak me eenvoudigweg aan perspectief.

Er is een passage in Lady Chatterley’s Lover waarin Lady Chatterley in een stemming verkeert die door D.H. Lawrence als volgt wordt omschreven: ‘an inward dread, an emptiness, an indifference to everything.’ Ik herinner me hoe ik deze woorden voorlas aan Yi Yi Win, op een middag in het theehuis waar wij in die dagen zo vaak bijeenzaten om te praten over wat we hadden gelezen en wat er gebeurde om ons heen, en over hoe die dingen met elkaar samenhingen.

Yi Yi Win zei: ‘Dat is precies wat ik zo vaak zie bij andere studenten: leegheid en onverschilligheid.’

En ik zei: ‘We zijn lamgeslagen door de verschrikkingen die ons worden aangedaan.’ Door Yi Yi Win durfde ik dingen te zeggen die ik eerder niet eens had durven dénken – door haar en door Lady Chatterley’s Lover. Ik zei: ‘Wat we nodig hebben is wat D.H. Lawrence noemt: a new hope.’

Maar daarom had Yi Yi Win slechts schamper gelachen. En de vraag die zich sinds de laatste keer dat wij elkaar zagen telkens weer aan mij opdrong, was of zij ooit werkelijk enige hoop had gekoesterd, of dat ze bij alles wat er gebeurd was slechts had toegekeken. En als ze alleen maar had gekeken, dan was de volgende vraag: namens wie had ze gekeken?

Aan al die dingen dacht ik terwijl ik op blote voeten over de smalle modderige paadjes liep die de rijstvelden van mijn grootvader van elkaar scheidden. En ik wist niet wat te doen, noch in welke richting te gaan. In mijn hart was een leegte die pas zou worden opgevuld toen ik Hser Hser Paw ontmoette.

Als Yi Yi Win een woeste stroom was geweest die mij onderuit haalde en meesleurde, die mij in verrukking en vervoering bracht maar die me tegelijkertijd beangstigde en verwarde, dan was Hser Hser Paw een rimpelloze vijver van zoet en lauwwarm water dat zich weldadig om mijn lichaam sloot en waarin ik kon ronddobberen zonder enig gevaar te hoeven duchten. Zo rustig en vanzelfsprekend was de genegenheid die opbloeide tussen mij en haar dat ik deze in eerste instantie niet eens als liefde herkende.

Zij woonde in een dorp niet ver van mijn grootvaders boerderij, maar echt gelukkig was ze daar niet. Een aangetrouwd familielid had haar ooit gevraagd of ze wilde helpen bij de verzorging van zijn zieke moeder, en omdat ze ernaar snakte om haar horizon te verruimen, opgegroeid als ze was in het kleine en nogal in zichzelf gekeerde provincieplaatsje Pan Thar, was ze op zijn verzoek ingegaan. Na een halfjaar overleed de oude vrouw, en vanaf de dag dat zij werd begraven, was Hser Hser Paw van plan geweest naar huis terug te keren. Een zekere onrust had haar daarvan weerhouden, en later zou ze zeggen dat ze pas op de dag dat ze mij ontmoette had begrepen dat dat niet toevallig was geweest, maar een rechtstreeks gevolg van de bemoeienis van God met haar leven. Hij had ons voorbestemd, zei Hser Hser Paw, en die woorden klonken mij zó zoet in de oren, en schuurden tegelijkertijd zo pijnlijk over de nog lang niet geheelde wond van het verlies van Yi Yi Win, dat ik er onmogelijk weerstand aan had kunnen bieden.

Nog geen zeven weken na onze eerste ontmoeting lieten we ons huwelijk bezegelen in het kleine, door de Engelsen gebouwde Anglicaanse kerkje van Pan Thar. Het was voor het eerst sinds de dood van mijn broer dat ik mijn moeder echt gelukkig zag. Mijn vader was in Min Won gebleven.

Zeker de helft van de bevolking van het stadje Pan Thar was Karen. De enige advocaat die er praktijk hield was een Chinees die wel Birmees sprak maar geen Karen, en dus lag het voor de hand dat ik eindelijk iets ging doen met het diploma dat ik op de Universiteit van Rangoon had gehaald. Ik hield mezelf voor dat ik Tender niet teleur mocht stellen, en dat ik de lovende woorden die hij over mij tegen Hser Hser Paw had gesproken op enigerlei wijze moest zien waar te maken. Tenslotte had ze mij vanaf die allereerste ontmoeting haar volledige vertrouwen geschonken, en het kwam mij voor dat vertrouwen misschien wel de beste remedie was tegen de leegte – beter nog dan hoop.

Zodoende maakte ik nu vrijwel elke werkdag de korte wandeling van mijn huis, waar ik kantoor hield, naar de rechtbank, waar ik stukken ophaalde en deponeerde, waar ik overleg had met rechters en aanklagers, politieagenten en militairen, over de zaken waarvoor er op mij een beroep werd gedaan: winkeldiefstallen en gevallen van huiselijk geweld, kleine drugszaken (voor grote drugszaken moest je in de steden zijn, of in het noordoosten van het land, daar waar Birma grenst aan China en aan Laos, en waar, in de Gouden Driehoek, op alle heuvels de papavers bloeien, en in elke stad en elk dorp de opiumhandel welig tiert).

In het provinciestadje Pan Thar was het mogelijk om als advocaat een rustig en eerzaam bestaan te hebben. De mensen spraken mij aan met zowel de Birmese beleefdheidsvorm voor een man, als die uit het Karen, en noemden mij U Saw Min Thein, als om te benadrukken dat ik zowel onder de Karen als onder de Birmanen respect genoot. We werden uitgenodigd voor de diners en partijen van de notabelen van de stad, Hser Hser Paw en ik, en toen mijn praktijk vijf jaar bestond, organiseerden we zelf een diner voor bijna honderd gasten. Ik schaamde mij er soms voor hoe gemakkelijk het me af ging om binnen de structuren van de dictatuur te functioneren, maar ik drukte die schaamte weg. Wat konden we anders? Ik had gezien waar de weg van het verzet op uitliep. Bovendien, zo hield ik mezelf voor, waren de wet en het recht de laatste barricades tegen de totale terreur. Door plichtsgetrouw mijn werk te doen, en eenieder te verdedigen die krachtens de wet daar recht op had, droeg ook ik het mijne bij aan de strijd tegen de dictatuur. Daar deed het cynisme van mensen als de voormalige fietsenmaker Saw Hsa Tu niets aan af.

Twee

De rechtbank van Pan Thar was gehuisvest in een groot koloniaal gebouw, dat verder ruimte bood aan het openbaar ministerie, de plaatselijke politie, het regionale hoofdkwartier van de Militaire Inlichtingendienst en verschillende andere, kleinere overheidsdiensten. Bij de ingang van het complex stond een groot groen bord waarop in witte letters was geschilderd: ‘Als het land wordt getroffen door een aardbeving, houdt het niet op te bestaan. Maar als het land ten prooi valt aan een vreemde mogendheid, dan zal het met huid en haar worden verzwolgen.’ De slogan maakte deel uit van een grootschalige campagne van het bewind van generaal Ne Win om critici in een kwaad daglicht te stellen: de opstandelingen, zo wilde de regering het volk doen geloven, lieten zich betalen door buitenlandse mogendheden, die niet alleen uit zouden zijn op de omverwerping van het regime, maar die heel Birma wilden inlijven. En dus was eenieder die de regering bestreed een vijand van het land.

Behalve op billboards werd dezelfde boodschap ook dagelijks uitgedragen in de staatskranten, op de staatsradio en vanaf 1980, het jaar waarin ik mijn advocatenpraktijk begon, ook via de staatstelevisie. Hoewel de staat slechts een zeer beperkte import van televisietoestellen toestond, was het in Pan Thar niet moeilijk aan zo’n apparaat te komen. Een broer van de voormalige bakfietsenhandelaar Saw Hsa Tu reisde geregeld op en neer naar het zuidelijke visserseiland Penang. Schepen uit Maleisië kwamen daar aan met ruimen vol koelkasten, cassetterecorders, televisies en andere elektrische apparaten. Op Penang werden de goederen geruild tegen vis, waarna handelaren als de broer van Saw Hsa Tu de spullen weer kochten van de vissers om ze vervolgens door heel Birma te distribueren. Uiteraard was het de taak van lokale machthebbers om tegen dit soort praktijken op te treden, maar juist die lokale machthebbers waren meestal de eersten die van de smokkel profiteerden. Het allereerste televisietoestel arriveerde in Pan Thar precies twee dagen voor de nieuwe staatstelevisiezender de ether in ging; het werd door de broer van Hsa Tu hoogstpersoonlijk afgeleverd bij het woonhuis van brigadier-generaal Aye Thung, commandant van de Centrale Divisie van het Birmese leger. En het was een publiek geheim dat deze er niets voor had hoeven betalen. Zolang Aye Thung het in de regio voor het zeggen had, zo begreep iedereen, zou de smokkelaars niets in de weg worden gelegd.

Het effect van de eindeloze herhaling van telkens weer dezelfde propagandistische slogans was natuurlijk dat niemand ze meer serieus nam, zelfs niet – of misschien wel vooral niet – de leiders van het regime die de slogans hadden bedacht. De enige uitzondering op die regel werd gevormd door lieden die ik gedurende mijn jaren in Pan Thar ‘de kleine mannen’ zou gaan noemen, de lokale uitvoerders van het schrikbewind, de militaire bureaucraten. Onder hen waren er velen die elke instructie die van hogerhand werd gegeven over de strijd tegen de staatsondermijnende elementen opnamen met een dodelijke ernst. Voor hen bestond er geen onderscheid tussen propaganda en werkelijkheid: de propaganda was de werkelijkheid. Elke twijfel vervulde hen met een existentiële angst, en werd dus verdrongen. Immers, wat waren zij als zij niet de dienaren waren van een Absolute Waarheid? Kleine criminelen, op z’n best, maar waarschijnlijker nog: oplichters, plunderaars, moordenaars.

Het apparaat van de dictatuur kon niet functioneren zonder de kleine mannen met hun diep weggestopte schuldgevoelens en hun doodsangst. De dictatuur kon niet zonder kapitein Shwe Ya.

Hij staat bij het raam, naast het logge stalen bureau dat al veertien jaar het fort vormt van waarachter hij de wrede en rigide heerschappij voert over zijn eigen kleine koninkrijkje, het provincieplaatsje Pan Thar en een veertiental omliggende dorpen en gehuchten. Kapitein Shwe Ya, hoofd van de plaatselijke afdeling van de Militaire Inlichtingendienst, houdt een plastic aansteker tegen het licht en schudt het ding om te zien of er nog brandstof in zit.

Hij laat zijn duim een aantal malen over het wieltje schieten dat voor de ontsteking moet zorgen, maar zonder het gewenste resultaat. Dan steekt hij de cheroot, die hij al die tijd in zijn mond heeft gehad, terug in zijn borstzak en richt zijn aandacht op mij. Hij is een tengere, wat slungelige man, met een bleek gezicht waarin twee zeer smalle ogen iets te dicht bij elkaar staan. Op zijn bovenlip staat een vlassig snorretje.

‘Gaat u zitten, meneer de advocaat,’ zegt hij. De kapitein noemt me zelden of nooit bij mijn naam. ‘De zaak waarover ik met u wil spreken,’ vervolgt hij, ‘is van bijzonder gevoelige aard.’ Hij is al pratende naar zijn bureau gelopen en heeft een dossier opengeslagen, waaruit hij nu een formulier pakt. ‘Het betreft,’ zegt hij, terwijl hij het stuk papier bestudeert, ‘de aanhouding van drie verdachten inzake overtreding van de Wet op Onwettige Associatie.’

‘Juist ja,’ zeg ik.

Wat de kapitein niet weet, is dat ik allang op de hoogte ben van de zaak, en dat ik zelfs al beschik over een kopie van het dossier dat hij op zijn bureau heeft liggen. In de negen jaar dat ik hier nu praktijk houd, heb ik goede contacten opgebouwd met verschillende ambtenaren, zowel binnen het justitiële als binnen het politionele apparaat. En zelfs met de ondergeschikten van kapitein Shwe Ya, de klikspanen en rapportentikkers van de Militaire Inlichtingendienst, heb ik zo mijn relaties. Hoe gevoeliger een zaak die door de rechtbank in behandeling wordt genomen, des te groter de kans dat ik er in een zeer vroeg stadium over word geïnformeerd. En Onwettige Associatie-zaken liggen altijd gevoelig. De wet, die deel uitmaakt van het Bijzondere Strafrecht en nog stamt uit de tijd van de Britse overheersing, heeft betrekking op contacten van burgers met verboden organisaties zoals de diverse etnische bevrijdingsbewegingen die in Birma actief zijn. In het district waarvan Pan Thar deel uitmaakt, betekent dat in de praktijk vrijwel altijd contacten met de Nationale Unie van de Karen en haar gewapende arm, het Karen Bevrijdingsleger. Omdat ik als enige advocaat in de wijde omtrek Karen spreek, ben ik logischerwijs de aangewezen persoon om verdachten in dit soort zaken te verdedigen.

‘Wat de zaak bijzonder precair maakt,’ zegt de kapitein, ‘is dat de verdachten geen ongeletterde boeren zijn, geen armzalige dagloners, lastdragers of klaplopers, nee, het betreft hier drie vooraanstaande burgers uit het dorp Myaing Thar, die zich hebben afgegeven met de vijand, c.q. het Karen Bevrijdingsleger.’ De goede man heeft alleen een lagere schoolopleiding genoten en compenseert zijn gebrek aan academische vorming door soms te pas, maar meestal te onpas moeilijke woorden te gebruiken die hij in de loop der jaren heeft opgepikt uit het juridisch jargon.

‘De facto is de situatie zo,’ zegt hij, ‘dat ze alle drie hebben bekend.’

‘Waar verblijven de verdachten op dit moment?’ vraag ik, hoewel ik het antwoord op de vraag al ken.

‘Ze zijn vanochtend gearriveerd op het politiebureau en zitten daar in een cel.’

‘Dan wil ik ze graag bezoeken.’

‘Vanzelfsprekend,’ zegt de kapitein. Hij pakt de telefoon en blaft enige korte commando’s in de hoorn. Als hij heeft opgehangen, draait hij een keer helemaal rond op de hakken van zijn schoenen, alsof hij zich ervan wil vergewissen dat er behalve ons niemand in de kamer is. Dan zegt hij: ‘U zult begrijpen, meneer de advocaat, dat wij van u niet alleen de uiterste zorgvuldigheid verwachten, maar ook de grootst mogelijke terughoudendheid in uw contacten met de buitenwereld. De zaak op zich is al zorgwekkend genoeg. En er is geen reden om de onrust nog te vergroten. U begrijpt dat velen zich grote zorgen zullen maken als zij erachter komen dat zelfs zulke schijnbaar eerzame lieden als de verdachten in casu gevoelig blijken te zijn voor de verleiding van het terrorisme.’

Een zachte klop op de deur maakt dat ik de kapitein niet hoef te antwoorden. Het is de parketwachter die mij naar de politiecel zal begeleiden.

‘Uw discretie…’ zegt de kapitein nog eens ten overvloede, terwijl hij mij het dossier overhandigt, ‘… is vanzelfsprekend,’ maak ik de zin voor hem af. ‘Goedemiddag!’

Ze zitten gedrieën op de grond, maar staan onmiddellijk op zodra ze ons zien. Een politieagent genaamd Khin Maung Yin, heeft mij overgenomen van de parketwachter, en nu staan we met z’n vijven bij het traliewerk: de drie mannen erbinnen, de agent en ik erbuiten. Khin Maung Yin is een aardige kerel en een Karen bovendien, ik weet dat hij er alles aan zal doen om het mij in deze zaak zo goed mogelijk naar de zin te maken. Hij maakt de traliedeur open en laat me de cel binnen.

‘Hoe lang?’ vraagt hij.

‘Een halfuur.’ Dat is twee keer zo lang als officieel is toegestaan.

‘Komt in orde,’ zegt Khin Maung Yin.

Dan verdwijnt hij naar het einde van de gang, waar hij plaatsneemt op een klein houten krukje. Als ik even later zijn kant op kijk zie ik dat hij in een zakbijbel zit te lezen. Gods zegen rust op deze dag. Die gedachte helpt mij door de eerste lastige minuten van het gesprek met de verdachten heen. Ondanks mijn jarenlange ervaring is die eerste uitwisseling met mijn cliënten altijd weer een vervelend moment. Alsof ik een zekere gêne moet overwinnen, een schaamte die nauw samenhangt met de vraag die mij al mijn hele bewuste leven bezighoudt: waarom ik niet en een ander wel?

De eerste die het woord tot mij richt is de oudste van de drie, een kalende, magere man die zich voorstelt als Saw Eh k’Kyaw. Ik wil me een grapje veroorloven door hem erop te wijzen dat hij met zo’n naam natuurlijk wel erg sterk de verdenking op zich laadt in een zaak als deze, maar hij is me voor. ‘Ik weet het,’ zegt hij, “‘Liefde voor de Karen” is niet zo’n handige naam als je verdacht wordt van contacten met de strijders voor een onafhankelijke Karen-staat. Maar als ze iedereen met deze naam willen oppakken, zijn er in heel Birma niet genoeg cellen om ons allemaal op te sluiten.’

Ik zeg: ‘U bent de dorpsoudste?’

‘Inderdaad,’ antwoordt hij. ‘En dit zijn de dorpssecretaris, Saw Ner Tha, en Saw Albert, het hoofd van de dorpsmilitie.’

‘U Saw Min Thein,’ stel ik mezelf voor. De dorpssecretaris is een opgewekt ogende man, die een bril draagt met een dun, goudkleurig montuur dat er van een afstandje gedistingeerd uitziet maar dat van dichtbij gezien van inferieure kwaliteit blijkt te zijn. Op diverse plekken schemert er zwart tussen het goud, en de pootjes lijken meerdere malen met de hand te zijn rechtgebogen. Desondanks schitteren de ogen van de dorpssecretaris achter het dof geworden glas. De militieman daarentegen straalt een zekere welstand uit, al lijkt hij niet het type dat van zijn welvaart weet te genieten – daarvoor staan zijn mondhoeken te ver naar beneden, daarvoor is zijn huid te vaal. Het zou me niet verbazen als hij de bijzondere bevoegdheden die zijn ambt met zich meebrengt zo nu en dan aanwendt om zichzelf te verrijken, en de manier waarop hij me bekijkt, sterkt me in dat vermoeden. Zijn blik is wantrouwend, minachtend.

‘Blijven jullie bij jullie bekentenissen?’ vraag ik. Het is de enige vraag die er op dit moment toe doet. Antwoorden zij bevestigend, dan hoef ik niet veel meer te doen, want dan krijgen ze zonder enige twijfel de maximale straf van vijf jaar. Als ze daarentegen hun bekentenis intrekken, wordt de zaak pas echt precair.

‘We hebben bekend onder dwang,’ zegt Liefde voor de Karen en hij lacht er innemend bij. Ik weet uit ervaring dat zo’n lach negen van de tien keer betekent dat het de moeite loont om verder te vragen. Maar aan de snelheid waarmee de lach weer van zijn gezicht verdwijnt, zie ik ook dat ik voorzichtig moet zijn.

Ik zeg: ‘Laten we die bekentenis dan voorlopig maar even met rust laten en ons allereerst concentreren op de gebeurtenissen zoals u zich die herinnert.’

‘Misschien,’ zegt de dorpsoudste, ‘is het dan goed als de secretaris het woord voert. Hij heeft van ons drieën niet alleen het beste geheugen, maar is ook het best in staat de hoofd- van de bijzaken te scheiden.’

Nu is het de secretaris die moet lachen. En hoewel de kwestie die hij even later uit de doeken doet ernstig genoeg is, zal hij ook tijdens zijn verhaal veelvuldig in lachen uitbarsten. Het is een Birmese gewoonte die, zo zal ik later in mijn leven ontdekken, buitenlanders flink kan verwarren: hoe gruwelijker de verhalen, hoe vaker we erom moeten lachen.

Dit is het verhaal van de secretaris, de dorpsoudste en de militiehoofdman.

Je woont in een klein Karen-dorp aan het eind van een dal dat door dichtbeboste heuvels wordt omsloten. In de bergen achter het dorp woedt al tientallen jaren de strijd voor een onafhankelijke Karen-staat. In de loop der tijd zijn steeds meer troepen naar het gebied gedirigeerd om de opstandige Karen te bestrijden. De soldaten hebben hun hoofdkwartier in het naburige provinciestadje Pan Thar, maar ze slaan ook geregeld hun kamp op in jouw dorp. Sinds enige tijd lijken de regeringstroepen in de regio aan de winnende hand, en dat maakt dat de soldaten zich steeds brutaler gaan gedragen tegenover de Karen-bevolking, in wie zij handlangers zien van de vijand. En natuurlijk zijn er contacten tussen de strijders van het Karen Bevrijdingsleger en de inwoners van jouw dorp, die contacten zijn niet te vermijden, zelfs al zou je dat willen. Soms kruist een patrouille van strijders het pad van mannen die in de jungle op jacht zijn, soms komen strijders ’s nachts naar het dorp en vragen om voedsel en drinken. Maar zijn die contacten strafbaar voor de wet?

En dan zijn er de familiebanden: zonen en dochters die zich bij de rebellen hebben aangesloten en die zo nu en dan terugkeren naar het ouderlijk huis, om een feest bij te wonen, of een begrafenis, of gewoon, omdat ze toevallig in de buurt waren. Natuurlijk zou je dan kunnen zeggen: er is sprake van Onwettige Associatie tussen dorpelingen en strijders, maar de contacten zijn informeel en incidenteel, het zijn contacten die voortvloeien uit het leven zelf. Hoe kun je een mens op grond daarvan veroordelen?

Er is nog een andere, belangrijkere bron van wrijving tussen het leger en de dorpsbevolking. Steeds vaker doen de soldaten een beroep op de dorpelingen: om hun voedselvoorraden met hen te delen, om een paar kippen voor hen te slachten, of een koe, om te helpen bij het opbouwen van het kampement, om proviand en munitie te dragen op tochten door de jungle, om een weg aan te leggen.

In het begin ging het om kleine gunsten, om werk dat hooguit enkele dagen duurde, maar de kleine gunsten werden ondraaglijke lasten, de dagen werden weken en de weken maanden. Soms zijn de dorpelingen meer dan drie maanden van huis, en het enige dat ze voor hun inspanningen terugkrijgen is wat te eten (rijst met zand of gekookte pulp van de bananenboom) en een plek om te slapen. Steeds vaker beklagen de dorpelingen zich bij hun leiders, omdat het werk op het land niet meer gedaan kan worden, omdat gezinnen worden ontwricht, omdat de dwangarbeiders worden mishandeld als ze niet hard genoeg werken, omdat er gewonden en zelfs doden vallen, door landmijnen en hinderlagen. ‘Wij willen deze oorlog niet,’ zeggen de dorpelingen, ‘dit is een oorlog van de machtigen tegen de onmachtigen. Wij willen met rust worden gelaten!’ En de leiders van het dorp, de dorpsoudste, de secretaris en de militiehoofdman, zij stappen naar de legerleiding en beklagen zich. Ze eisen compensatie voor het werk dat de dorpelingen verrichten, ze vragen om wat meer respect. Er vallen harde woorden. Bittere verwijten gaan over tafel. In de weken en maanden die volgen verbetert de situatie niet.

En dan op een dag zijn er de arrestaties.

De dorpsoudste, de secretaris en de militiehoofdman worden door soldaten uit hun huizen gehaald. Ze worden afgevoerd naar een legerkamp en opgesloten – ieder in een eigen cel. Ze worden verhoord. Ze worden mishandeld.

Je staat in een ruimte die je niet kunt zien. Je bent geblinddoekt met een stuk ruwe stof, waar vuil in zit dat in je ogen prikt. De blinddoek zit zo strak vastgesnoerd dat het lijkt alsof elk moment je schedel kan inklappen. Je hoort de stemmen van de soldaten. Voor je, achter je, van opzij. Met hoeveel zijn ze? Ze lopen om je heen. Je hoort hun voetstappen, zware laarzen op een ruwe betonnen vloer. Je staat daar, op blote voeten, met ontbloot bovenlijf, alleen een longyi aan, en om je hoofd die doek, die stinkende, knellende doek. Je bent geboeid aan je handen en voeten. Iemand maakt de boeien van je polsen los. Je laat je armen slap langs je lichaam hangen, je durft ze niet te bewegen. Het wordt stil om je heen.

‘Voel je je beter zo?’ Een krachtige, niet onaangename stem.

‘Ja.’

‘Vrijer?’

‘Ja.’

‘Wil je snel vrij zijn?’

‘Ja.’

‘Wat deed je op die bijeenkomst in het huis van Saw Nay Kaw Moo?’

‘Ik weet niet over welke bijeenkomst u het heeft.’

‘Wat is er besproken?’

‘Ik was er niet bij.’

‘Je was er niet bij.’

‘Nee. De laatste keer dat ik bij Saw Nay Kaw Moo thuis was, is meer dan een maand geleden. Ik heb hem toen twee kippen gebracht.’

‘Saw Nay Kaw Moo werkt voor het Karen Bevrijdingsleger. Waarom bracht u hem twee kippen?’

‘Ik ken Saw Nay Kaw Moo al zijn hele leven. Hij doet niet aan politiek.’

‘Wat is er op die bijeenkomst op 23 maart in het huis van Saw Nay Kaw Moo besproken?’

‘Ik was er niet bij.’

‘Je was er niet bij.’

Je handen worden opnieuw geboeid, ditmaal vóór je lichaam. Je voelt het zweet van de handen van de militair dat achterblijft op je polsen. Iemand trekt de handboeien omhoog. Iemand pakt je van achter beet en tilt je op. Iemand schreeuwt: ‘Doe je armen omhoog! Hoger! Hoger!’ Iemand grijpt je armen vast en beweegt ze wat opzij en naar voren. Je voelt koel staal tegen je handen, tegen je onderarm.

De soldaat die je heeft opgetild laat los.

Haha!

‘Niets van wat wij hebben bekend is waar,’ zegt de militieman. ‘We zullen voor de rechtbank alles terugnemen.’

‘We zullen verklaren,’ zegt de secretaris, ‘dat we onder druk zijn gezet, dat de bekentenissen zijn afgedwongen. We zijn tenslotte onschuldig totdat ze onze schuld hebben bewezen. En er zijn geen bewijzen. Hoe zouden er bewijzen kunnen zijn? Als we veroordeeld worden, zullen we met opgeheven hoofd de rechtszaal verlaten.’

De dorpsoudste zegt: ‘We laten ons niet nog eens vernederen.’

En de militieman zegt: ‘We zullen niet kruipen, niet door de knieën gaan. We zijn eenvoudige mensen, met eenvoudige levens, maar we kennen de waarde van zelfrespect.’

Je hangt met je volle gewicht aan je polsen aan een haak aan het plafond.

‘Misschien moet je er nog eens goed over nadenken,’ zegt de krachtige, niet-onaangename stem. Je hoort een deur opengaan. Je hoort voetstappen die zich verwijderen. De deur valt dicht. Je luistert naar de stilte. Je probeert je voeten omhoog te brengen naar je handen. Het lukt niet – en bovendien: wat zouden je voeten kunnen uitrichten? Je lichaam schommelt aan de haak. Je voelt de spieren in je schouders rekken en rekken en rekken.

Hahaha!

‘Ik zal om te beginnen,’ zeg ik, ‘bezwaar maken tegen het gebruik van jullie bekentenissen in de zaak. Wat hebben ze verder, behalve die bekentenissen?’

‘Getuigenverklaringen.’

‘Van wie?’

‘Van verschillende dorpelingen.’

‘Dat is niet best,’ zeg ik.

‘Nee,’ zegt de dorpsoudste, ‘dat is ook niet best.’

‘Zullen zij hun verklaringen voor de rechter gestand doen?’

‘Dat weten we niet.’

‘Dat weet alleen de lieve Heer.’

‘En misschien zelfs die niet!’ zegt de secretaris.

Je bent als de dood dat ze terugkomen.

Je wilt niets liever dan dat.

Ze komen terug.

Hahahaha!

Drie

Ik moet naar de districtsrechtbank in Pegu voor het hoger beroep in de zaak tegen P.D. De voormalige bijlesleraar van mijn cliënt heeft na lang aarzelen besloten dat hij wil getuigen, maar de zaak is inmiddels al voor geweest en mijn cliënt is veroordeeld tot twaalf jaar cel. Misschien dat we er in hoger beroep met behulp van de verklaring over zijn inzet en ijver als student nog een paar jaar vanaf kunnen krijgen – ook al acht ik de kans daarop niet al te groot. De rechters in Pegu vinden, zoals bijna alle rechters, een hoger beroep in een drugszaak bij voorbaat zonde van hun tijd. Maar sinds twee jaar hebben mijn reisjes naar Pegu nog een ander doel gekregen, of misschien moet ik zeggen: een andere betekenis, want van een doel is niet echt sprake – kán geen sprake meer zijn. Er is een theehuis in Pegu dat wordt bestierd door een jonge vrouw, een moeder van twee kinderen. Het theehuis heet Lady C.

Ik zag Lady C voor het eerst vanuit de trein. Er zijn twee manieren om van Pan Thar naar Pegu te reizen: met de bus, of met de bus en de trein. Ik ben weliswaar in het trotse bezit van een auto (een Toyota Corolla, met het stuur aan de rechterkant), maar de wegen zijn zo slecht geworden, dat ik daarmee alleen nog korte afstanden afleg. De reis met de bus en de trein duurt het langst, doordat de trein op grote delen van het traject alleen stapvoets kan rijden vanwege de slechte staat van de rails, maar de trein biedt iets meer comfort dan de bus.

Als ik niet met de trein had gereisd zou ik waarschijnlijk nooit hebben geweten van het bestaan van Lady C en zou ik altijd onwetend zijn gebleven van Yi Yi Wins terugkeer naar de geboorteplaats van haar moeder. Aan de andere kant: als ik tijdens mijn treinreizen wat vaker naar buiten had gekeken en wat minder had geslapen, dan had ik het theehuis al veel eerder kunnen ontdekken. Nu gebeurde dat pas op een uitzonderlijk hete dag in juli van het jaar 1986. De hitte had de rails zo zeer doen uitzetten dat een wissel was komen vast te zitten. Daardoor kwam de trein even plotseling als definitief tot stilstand op een kleine kilometer van het station van Pegu, juist op de plek vanwaar je het theehuis Lady C kunt zien liggen. En zijn het niet altijd dat soort toevalligheden die beslissend blijken te zijn voor onze levensloop? Je kon daar de hand van God in zien, zoals Hser Hser Paw deed en zoals mijn moeder met steeds grotere inspanning probeerde te geloven, je kon er als een goede boeddhist de eeuwige wetten van karma achter vermoeden, of je kon, zoals mijn vader de laatste jaren van zijn leven deed, alles terugbrengen tot een volmaakt onverschillig Toeval, een wezenlijk verschil maakt dat allemaal niet. Eenieder, zo schijnt het mij toe, kies de verklaring die hem of haar de meeste troost biedt. Zelf wilde ik in die tijd niet kiezen, misschien wel omdat ik niet getroost wilde worden. Je kunt jezelf wel wijsmaken dat wie je bent wordt bepaald door datgene wat je in het leven hebt bereikt, maar waarom zou niet evenzeer het tegenovergestelde het geval zijn: waarom zou ik mijzelf niet definiëren door wat er in mijn leven aan me voorbij is gegaan?

Ik herinner me dat ik in de lach schoot toen ik het naambord op het theehuis gewaar werd. Ik stond nog op de treeplank van de trein, twijfelend of ik wel of niet in het stekelige onkruid zou springen dat langs de spoorlijn groeide. Achter mij werd geduwd en geroepen dat ik moest opschieten, dat we met z’n allen levend gekookt zouden worden als we niet snel zouden ontsnappen. Nu ook het laatste verkoeling brengende briesje uit de coupé was verdwenen, liep de temperatuur snel op. En juist toen zag ik het bord met de stijlvol geschilderde tekst ‘Lady C’ en daaronder de woorden: ‘Eten op alle uren van de dag’. En ik dacht onmiddellijk aan Lady Chatterley – en hoe zou ik aan Lady Chatterley hebben kunnen denken zonder in één moeite door ook aan háár te denken?

Ik sprong uit de trein. Moest ik gaan kijken? Moest ik onderzoeken of Lady C verwees naar Lady Chatterley, en of dat iets van doen had met Yi Yi Win? Het was een absurde gedachte, een kinderachtige gedachte vooral. Maar tegelijkertijd: zou ik rust kunnen hebben als ik me er niet persoonlijk van zou vergewissen dat er geen verband bestond tussen die naam en haar? En dus baande ik me een weg door het lage, stekelige struikgewas. Ik stak de straat over die de spoorlijn scheidde van het restaurant, de lucht was zwaar van dieselrook. Even hield ik aarzelend stil voor de deur van het restaurant en wierp een blik naar binnen, maar mijn ogen konden in het schemerduister niemand ontwaren, en dus besloot ik buiten te wachten, aan een van de kleine tafeltjes die stonden opgesteld onder een geïmproviseerde luifel van helblauw landbouwplastic.

‘Lady’ stond er boven aan de wat smoezelige menukaart die op het tafeltje lag. Had ik me dan vergist? Op het bord op het dak van het restaurant stond toch duidelijk Lady C. Had die C ergens anders bij gehoord?

Er kwam een vrouw naar buiten om mijn bestelling op te nemen. Ik kon nauwelijks nog ademhalen. Ze herkende me pas toen ze me mijn thee kwam brengen.

Sindsdien verlopen mijn reizen naar Pegu volgens een vast patroon. Ik reis het laatste stuk nooit meer met de bus. Ik kijk altijd uit het raam als we Lady C passeren. Na aankomst begeef ik mij naar een klein maar schoon hotel schuin tegenover het station. Ik fris me op, ga naar beneden, neem een fietstaxi naar Lady C. Daar bestel ik thee bij Yi Yi Win en, afhankelijk van het uur van de dag waarop ik in de stad ben gearriveerd, ook iets te eten. Als het niet al te druk is, blijft Yi Yi Win even bij mijn tafeltje staan. Dan wisselen we de laatste nieuwtjes uit. Wat er voor opmerkelijks is voorgevallen in Pegu of in Pan Thar. Welke zaak mij naar de stad brengt. Wat we in de krant hebben gelezen. Heel soms vertelt Yi Yi Win iets over een boek dat ze aan het lezen is. Nooit hebben we het over politiek, over studentenverzet of ander oproer. Al bij mijn eerste bezoek was me duidelijk geworden dat we het over dat onderwerp maar beter niet meer konden hebben.

Ze was net bezig de thee op tafel te zetten, haar hand met daarin de mok met gloeiendhete drank zweefde halverwege haar dienblad en het tafelblad, toen ze plotseling haar beweging staakte – er golfde een klein beetje thee over de rand, een druppel spatte op de stoffige stenen van het terras. ‘Min Thein?’ zei ze.

‘Yi Yi Win?’

Ze zette de beker neer, mompelde een verontschuldiging, draaide zich om en verdween naar binnen. Het duurde minuten voor ze weer naar buiten kwam. Ik had geen idee wat ze had gedaan. Ze kwam bij mijn tafeltje staan alsof er niets was gebeurd.

‘Wilde je ook wat eten?’

Ik wilde wat eten.

‘Maak maar wat,’ zei ik. ‘Ik heb flinke trek.’

En weg was ze weer.

‘Zat je daarin?’ vroeg ze, toen ze weer naast mijn tafeltje stond. Ze keek naar de overkant van de straat waar achter het struikgewas nog steeds de trein stond waarmee ik was gekomen.

‘Ja, daar zat ik in.’

‘En toen je ging lopen, omdat de trein niet meer verder ging, zag je een restaurant met de naam Lady C, en toen dacht je: ik heb honger.’

‘Ik dacht: staat die C soms voor Chatterley, en staat Chatterley voor Yi Yi Win? – dat dacht ik.’

‘Dan dacht je goed.’

‘Ik vond het nogal kinderachtig van mezelf. Het leek me een al te grote toevalligheid.’

‘Dat is het ook,’ zei ze. ‘Zulke toevalligheden kom je alleen tegen in heel slechte boeken – en in het echte leven.’

‘Wat brengt jou hier?’

‘Dat kan ik beter aan jou vragen.’

‘Een beroepszaak die morgen dient voor de districtsrechtbank. Ik ben advocaat. En wat brengt jou hier?’

‘Mijn man,’ zei Yi Yi Win.

‘Je man. Wat doet hij?’

‘Hij werkt voor het ministerie van Binnenlandse en Religieuze Zaken. Hij voorziet mijn oom van inlichtingen, de oom die je destijds hebt ontmoet in Rangoon.’ Ze keek me aan. ‘Hij is erg goed in wat hij doet, mijn man. Hij vindt zijn werk belangrijk.’

‘Dat is het ongetwijfeld,’ zei ik. Ik voelde me slecht op mijn gemak. De verdenking stak weer haar lelijke kop op, de verdenking die ik diep in mijzelf had begraven maar die nooit helemaal was verdwenen. Waarom zei ze dat? Waarom keek ze zo naar me? Zou het dan toch zo kunnen zijn dat zij…

‘En jij?’ vroeg Yi Yi Win. ‘Ben jij getrouwd?’

‘Wat?’ zei ik. ‘Ja… ja. Getrouwd.’ Ik keek haar aan, maar zij wendde haar gezicht af en keek uit over de straat, naar waar de trein stond, die zich juist op dat moment weer piepend en knarsend in beweging zette. ‘Heb je kinderen?’ vroeg ik na een tijdje.

‘Twee. En jij?’

‘Nog geen. Helaas.’

Ze zei, na een lange stilte waarin alleen het geluid klonk van stalen wielen op stalen rails: ‘Je zou een goede vader zijn.’ Ik wilde dat ze dat niet had gezegd.

In het kleine hotel tegenover het station besprenkel ik mezelf met een Europese aftershave die de broer van Saw Hsa Tu, de fietsenmaker, heeft meegebracht van zijn laatste reis naar het eiland Penang.

Vier

Goed beschouwd was ik als advocaat in het provinciestadje Pan Tar, met zijn dertigduizend inwoners, een zeer bevoorrecht mens. Jaarlijks behandelde ik zo’n vijfentwintig zaken. Was mijn cliënt arm, dan bracht ik duizend kyats in rekening. Was mijn cliënt rijk, dan rekende ik het tienvoudige. Ik had weliswaar meer arme klanten dan rijke, maar desondanks verdiende ik per maand toch gemakkelijk drie- tot vierduizend kyats. Dat was al gauw drie tot vier keer zo veel als een onderwijzer. En een landarbeider die elke dag van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat zwaar lichamelijk werk deed, kreeg daarvoor hooguit vijfhonderd kyats. Birma mocht dan in naam een socialistisch land zijn, een arbeidersparadijs was het allerminst.

Ik hield kantoor aan huis, ook dat maakte het leven aangenaam. En Hser Hser Paw werkte in het plaatselijke ziekenhuis als verpleegster, zodat zij een eigen inkomen en een eigen leven had – wat een zegen is voor ieder huwelijk. Er ontbrak aan ons leven eigenlijk maar één ding: kinderen. Dat ene gebrek maakte Hser Hser Paw diepongelukkig. In het Birmees, de taal die wij allen leren spreken, of wij nu Karen of Shan zijn, Mon of Kachin, spreekt een man over zijn echtgenote als thet-htar of thet-nhin, thet-pan of thet-le: ‘het leven toevertrouwd’ of ‘het leven geschonken’, ‘het leven als een bloem in het haar’ of ‘het leven gedeeld’. De vrouw is niet alleen de vervulling van het leven van de man, maar zij hoedt het leven, schenkt het leven, de vrouw is het leven.

Hser Hser Paw voelde zich door onze kinderloosheid een gemankeerde vrouw. Het verdriet om het uitblijven van een zwangerschap was als een kwaadaardig virus dat zich in haar bloed vermenigvuldigde en langzaam maar zeker haar lichaam vergiftigde. In de oude teksten van het boeddhisme wordt aan kinderen gerefereerd als ‘de gouden heuvels’, ‘de gouden eieren’, ‘het gouden riet’. Boeddhisten spreken over de Boeddha, de sangha (de monniken) en de dharma (de leer) als de drie juwelen. Precies zo gebruiken wij, Birmezen, het woord yadana voor onze kinderen: de zoon-juweel, de dochter-juweel. Wij dragen in onze harten de woorden mee van de grote dichter Shin Maharahtathara, die heeft geschreven: ‘De gezichten van kinderen, als koel helder water; er hoeft maar een druppel te vallen, en de harten van de ouders springen op van vreugde.’

In onze slaapkamer hing een ingelijste prent van een bijbels tafereel: Jezus van Nazareth, de Zoon van God, gezeten op een steen, met om hem heen een schare kinderen, devoot opkijkend naar zijn sereen gezicht. Onder de afbeelding stond een tekst uit het evangelie naar Mattheus: ‘Voorwaar, ik zeg jullie: als jullie niet omkeren en worden zoals de kinderen, dan zullen jullie het koninkrijk van de hemelen beslist niet binnengaan.’ (Tegenwoordig hangt hij in mijn huis in het kamp, wat ik alleen kan verdragen omdat ik hem niet kan zien.)

Drie keer per dag bad Hser Hser Paw tot haar hemelse Vader en ik wist dat in geen van haar gebeden haar grote verlangen ongenoemd bleef. Maar negen jaar na ons huwelijk was zij nog altijd kinderloos. In die negen jaar zag ik met haar gebeuren wat met mijn moeder was gebeurd in één enkele week, de week waarin Ngar Yoo lag opgebaard in onze voorkamer: er daalde een grauwsluier over haar neer, haar haar werd steiler, de schittering in haar ogen verdween, haar tred werd zwaarder, haar lach vermoeider.

En ik? Wat deed ik? Ik deed mijn zaken. Zaken van drugsgebruikers en drugshandelaren, zaken van dieven en oplichters, van moordenaars soms, en één keer van een verkrachter. Een paar keer per jaar reisde ik naar Pegu voor een hoger beroep en voor een bezoek aan het theehuis Lady C. Twee, soms drie keer per jaar deed ik een zaak van iemand die werd beschuldigd van Onwettige Associatie. Soms won ik, soms verloor ik. Soms volgde een veroordeling tot drie jaar gevangenisstraf wegens steun aan een verboden organisatie, soms kregen mijn cliënten vijf jaar voor actieve betrokkenheid. En een enkele keer ging de verdachte vrijuit wegens gebrek aan bewijs. Zo was de orde der dingen. En ik legde me bij die orde neer.

Eenieder draagt verantwoordelijkheid voor zijn eigen leven. Ik moest mijn cliënten verdedigen binnen de mogelijkheden die de wet mij daartoe bood. De rechter moest mijn argumenten wegen tegen die van de openbare aanklager. En mijn cliënten moesten hun daden verantwoorden, niet alleen tegenover de rechter, maar vooral tegenover zichzelf, tegenover hun naasten, en, als ze daarin geloofden, tegenover God. Mij was het om het even of zij schuldig waren of onschuldig, of ze berouw toonden of niet. Ik deed mijn werk. Ik vervulde mijn echtelijke plichten. Ik leefde een half leven, alsof door mijn ene oog onvoldoende licht binnendrong om een volledig leven mogelijk te maken.

‘Denk je dat ze een kans maken?’ vroeg Yi Yi Win.

Ik had haar verteld over de dorpsoudste, de secretaris en de militieman. Ik was de enige gast op het terras en de regen klaterde neer op het zeildoek boven onze hoofden. Daaruit had ik moed geput.

‘Dat zal vooral afhangen van de getuigen,’ zei ik.

‘De tijden zijn niet goed,’ zei zij.

‘Nee, de tijden zijn niet goed.’

‘Sinds september is het niet meer rustig geworden. Zelfs hier in de stad niet. En in Rangoon schijnt het helemaal erg te zijn.’

‘Ik hoor zo nu en dan weleens wat,’ zei ik voorzichtig.

‘Ja,’ zei ze. ‘Je hoort weleens wat.’

We luisterden een tijdje zwijgend naar de regen. ‘Ik hoop dat ze vrijuit gaan,’ zei Yi Yi Win ten slotte.

‘Ja,’ zei ik. ‘Dat hoop ik ook.’

Vijf

Ik hoorde weleens wat.

Iedereen hoorde weleens wat. In elk land waar de regering totale controle uitoefent over de media ontstaat een geruchtenmachine die na verloop van tijd een veel belangrijkere nieuwsbron wordt dan de kranten, radio of televisie. Birma vormt op die regel geen uitzondering. En sinds september van het jaar 1987 draaide de geruchtenmachine weer op volle toeren. Op de vijfde dag van die maand deed U Ne Win, de Generaal die deed alsof hij geen generaal meer was, iets wat alleen hij, van alle krankzinnige heersers die de wereld heeft gekend, had kunnen bedenken. Hij voerde twee nieuwe bankbiljetten in: van vijfenveertig en van negentig kyat. De reden: het geluksgetal van de Generaal was negen, en kennelijk had de oude man behoefte aan wat nieuw geluk. Tegelijkertijd met de introductie van de nieuwe biljetten werden drie oudere biljetten uit de roulatie genomen, dat wil zeggen: het regime liet weten dat alle biljetten van vijfentwintig, vijfendertig en vijfenzeventig kyat (die laatste waren nog niet zo lang geleden ingevoerd ter gelegenheid van de vijfenzeventigste verjaardag van de dictator) met onmiddellijke ingang hun waarde hadden verloren.

Van alle mensen die de dupe werden van deze maatregel, waren het de studenten die het hardst werden getroffen. In een land zonder elektronisch betalingsverkeer was baar geld een eerste levensvoorwaarde voor wie langere tijd zonder eigen vorm van inkomen van huis was. En dus kregen studenten aan het begin van elk studiejaar van hun ouders, van ooms en tantes of grootouders, een flinke stapel bankbiljetten mee om hun verblijf aan de universiteit te kunnen bekostigen. Door de plotselinge geldontwaarding, zo vroeg in het studiejaar, kwamen tienduizenden studenten in grote financiële problemen. Onmiddellijk na de bekendmaking van de maatregel braken er dan ook op verschillende universiteiten onlusten uit. En even onmiddellijk besloot het regime daarop de universiteiten maar weer eens voor twee maanden te sluiten.

Die maatregel smoorde weliswaar het verzet, maar vergrootte tegelijkertijd de onvrede. Studenten gaven elkaar artikelen door uit buitenlandse bladen als Time en Newsweek. Ze lazen over de hervormingen die gaande waren in de Sovjet-Unie en over de val van dictator Marcos op de Filipijnen. Ze zeiden tegen elkaar: als het daar kan, waarom hier dan niet? En die woorden werden zó vaak herhaald, in de gangen en de klaslokalen, in slaapzalen en theehuizen, onder de hoge bomen van de universiteitstuinen, dat zij de kracht kregen van een mantra: als het daar kan waarom hier dan niet, alshetdaarkanwaaromhierdannietalshetdaarkan…

Het was geen toeval dat in de droogste en heetste maanden van het jaar een paar kleine vonkjes genoeg waren om de dorre onvrede te doen ontvlammen. En ook al verscheen er over de onlusten geen letter in de kranten, ook al deden de nieuwslezers op de radio en de televisie alsof er niets aan de hand was, dankzij de geruchtenmachine wisten wij wel beter. Dankzij de geruchten wist al snel het hele land wat er werd bedoeld met ‘het Rode Brug-incident’.

Iemand zei: ‘Het begon in een theehuis in Rangoon. Met een ruzie over een cassettebandje.’

Een ander zei: ‘Een cassettebandje? Hoe dan? Waarom dan?’

Een derde: ‘Er waren studenten die een bandje bij zich hadden van de zanger Sai Hti Hsaing. Ze vroegen aan de eigenaar van het theehuis of hij dat bandje wilde draaien.’

De tweede: ‘En toen?’

De eerste: ‘Er was iemand in het theehuis, een zoon van een partijlid, die aanstoot nam aan de muziek. Hij haalde er zijn vrienden bij. Die zeiden tegen de studenten: dit is ónze buurt, dit is óns theehuis, wat hebben jullie hier te zoeken? Er vielen klappen, het liep uit de hand. De politie kwam en arresteerde alle vechtersbazen. En natuurlijk lieten ze de zoon van het partijlid als eerste vrij.’

‘En dat pikten de studenten niet?’

‘Nee, natuurlijk niet. Die gingen verhaal halen op het politiebureau. Waarom zaten hun makkers nog vast en liep die jongen alweer vrij rond? Het werd een hele oploop. De oproerpolitie kwam. Er werd geschoten. Er viel een dode. Een zeker Phone Maw.’

‘Phone Maw?’

‘Ja, die Phone Maw werd een martelaar. Een held.’

‘Phone Maw?! Maar die ken ik! Ik ken z’n zus, die ken ik heel goed. Ze smokkelt cassetterecorders en radio’s en wat al niet uit Thailand. Die verkoopt ze in Rangoon. Phone Maw is een informant!’

‘Welnee, hij is een held, een martelaar!’

‘Maar hij werkte voor het regime, ik weet het zeker! Ik ken hem! Ik ken zijn zus! Hij moet bij die rellen geweest zijn om te kijken wie eraan meededen. Om verslag uit te brengen aan…’

‘Ze schoten hem dood. Hij werd een held!’

‘Krankzinnig!’

‘Er kwamen meer demonstraties. De studenten eisten dat de kranten de waarheid zouden publiceren over de rellen. Over de dode.’

‘De waarheid?! Dat Phone Maw een informant was?’

‘Nee, dat-ie dood was! Dat de politie hem had doodgeschoten! Hij was een held, een martelaar!’

‘De studenten van de Universiteit van Rangoon wilden een protestmars houden. Ze wilden naar het Technisch Instituut om met andere studenten te overleggen. Ze kwamen bij een brug, bij een meer, bij een brug over een meer, ik weet het niet precies…’

‘Dat moet het Inya-meer zijn geweest, de brug bij Prone Road. Ik heb in Rangoon gestudeerd. Ik ken het daar. Ik weet waar het is!’

‘Aan de overkant van de brug stonden soldaten hen op te wachten. En van achteren werden ze opgejaagd door de oproerpolitie. Er was een student, Min Ko Naing…’

‘Min Ko Naing…? Die ken ik niet.’

‘Die Min Ko Naing heeft nog geprobeerd de soldaten over te halen om de studenten door te laten. Maar tevergeefs. De oproerpolitie viel van achteren aan. De soldaten van voren. De studenten zaten in de val.’

‘En toen?’

‘Er werd geslagen. Er werd geschoten.’

‘Ze zeggen dat de soldaten riepen: Vermoord ze! Vermoord ze!’

‘Er sprongen mensen in het water. Mensen die niet konden zwemmen. Ze smeten mensen in politiebusjes. Ze schoten mensen dood, midden op de brug. De brug kleurde rood van het bloed.’

‘Eenenveertig mensen zijn gestikt. In een arrestantenbusje.’

‘In een busje? Eenenvéértig?’

‘Ja, eenenveertig! Er was geen lucht.’

‘Ze zeggen… ze zeggen dat…’

‘Ze zeggen dat de vrouwelijke studenten zijn verkracht. Groepsverkrachting. Door soldaten. En politieagenten.’

‘De volgende dag was er een demonstratie voor de begrafenis van Phone Maw.’

‘Phone Maw was een informant!’

‘Phone Maw was een martelaar!’

‘Ze hadden zijn lichaam in het geheim al begraven.’

‘Wie?’

‘Wie?! De politie natuurlijk!’

Mijn cliënt P.D. kreeg in hoger beroep veertien jaar gevangenisstraf voor het in bezit hebben van drugs. Volgens het Hof was de hoeveelheid drugs die in zijn huis werd aangetroffen te groot voor eigen gebruik. Hij werd, voor de zekerheid, ook veroordeeld wegens handel. Tijdens de verklaring van de voormalige bijlesleraar viel de rechter in slaap.

Bij terugkomst in Pan Thar lag er een brief op mijn bureau. ‘Hoogedelgeachte meneer de advocaat,’ luidde de aanhef. ‘Bij dezen deel ik u mede dat in casu de zaak 047.999R, betreffende overtreding van de Wet op Onwettige Associatie, de vervolging is overgenomen door luitenant-generaal Thun Myint.’ Was getekend: kapitein Shwe Ya.

Dit kon maar één ding betekenen: de dorpsoudste, de secretaris en de militiehoofdman moesten per se worden veroordeeld. De militairen waren zenuwachtig. Ik riep Hser Hser Paw en liet haar de brief lezen.

Ze schudde haar hoofd. ‘Het zijn geen goede tijden,’ zei ze.

‘Nee,’ zei ik. ‘Het zijn geen goede tijden.’

Zes

Het was een geweldige vondst. Een gouden zet. Een hilarische grap. Het was nog brutaler dan de ontvoering van het lijk van U Thant, veertien jaar eerder. Via de speciaal op Birma gerichte uitzendingen van BBC Radio, het radiostation waar iedereen naar luisterde die wilde weten wat er écht aan de hand was in het land, riep een student uit Rangoon eind juli 1988 op tot een landelijke protestmanifestatie op 8 augustus. Op die magische dag, om 8 minuten over 8 in de ochtend, gaven de havenarbeiders van Rangoon het startsein voor het grootste volksoproer uit de geschiedenis van Birma: ze legden hun werk neer en liepen de bedrijfspoort uit.

Voor de bijgelovige generaal Ne Win moet het zijn geweest alsof het volk al danste op zijn graf nog voor hij in zijn kist lag.

Je bent een student in Rangoon, een kind uit een familie vol hooggeplaatste militairen. Je kent de verhalen over de Generaal. Je weet van de studentenopstanden in 1962 en 1974. Je hebt gehoord over de doden op de Rode Brug. Twee weken geleden heb je in de regeringskranten gelezen dat de Generaal is teruggetreden als leider van de Birmese Socialistische Programma Partij en dat hij is opgevolgd door generaal Sein Lwin, de voormalige minister van Binnenlandse en Religieuze Zaken. Je vader heeft gezegd dat de partij hervormd zal worden, dat er misschien zelfs een meerpartijenstelsel zal komen – als het volk er rijp voor is.

Je gelooft je vader niet, al heb je dat niet tegen hem gezegd.

Op de achtste augustus sta je in alle vroegte met je vrienden voor de Convocatie Hal. Daar verzamelen zich duizenden studenten. Er worden toespraken gehouden. Er worden leuzen gescandeerd. ’s Middags marcheren jullie door de straten. Nooit heb je je zo sterk gevoeld. Nooit heb je zo zeker geweten dat je het goede doet. ’s Avonds, in het gouden licht van de ondergaande zon, je lichaam bezweet, je hart en je hoofd barstensvol woede en vreugde en moed en wanhoop, sta je voor een soldaat die zijn geweer op je richt. Je pakt de voorpanden van je overhemd beet en ontbloot in één krachtige beweging je borst. Knopen springen weg, rollen over het vuile asfalt.

‘Schiet dan! Schiet dan!’

Is dat jouw stem? Ben jij het die dat roept, of is het iemand anders, die in jou wakker is geworden, die bezit heeft genomen van je lichaam en die het naar voren drukt tot je het staal van de geweerloop tegen je borst voelt drukken?

‘Schiet dan, lafaard!’

Bloed spat op het soldatenuniform. Jouw bloed.

Je bent een boeddhistische monnik in Mandalay. Je leidt een leven dat geheel is gewijd aan de leringen van de Grote Wijze. Elke ochtend en avond kniel je neer voor het beeld van de Mahamoeni Boeddha, dat is gemaakt naar het levende evenbeeld van de Onthuller van Waarheid. Je zegt: ‘Hem vereer ik, de Gids naar de Onsterfelijkheid, de Nobelste Wijsgeer, de Ongeëvenaarde, wiens haar als donkere wolken in krullen omlaag valt. Een lichtend aura omstraalt hem en hult de wereld in een gouden gloed.’

In de vroege ochtend van de achtste dag van de achtste maand van het jaar 1988 maak je na het gebed je bedelronde, zoals alle dagen, en je eet met de andere monniken wat de gelovigen je in hun goedheid hebben geschonken. Zo begint de laatste dag van je leven.

’s Middags neem je samen met tientallen andere monniken deel aan een demonstratie tegen het regime. ’s Middags dringt een kogel de linkerzijkant van je hoofd binnen, net achter je oor. Om 19 uur 14 stelt een arts in het ziekenhuis vast dat de dood is ingetreden.

Je bent een advocaat in het provinciestadje Pan Thar.’s Ochtends trek je de deur achter je dicht en loopt naar de rechtbank. Je doet er zeventien minuten over. Je weet: vandaag gaat het gebeuren.

‘Laat mij de vraag nog één keer herhalen,’ zegt de rechter. In zijn stem klinkt de vermoeidheid door van iemand die te vaak getuige is geweest van kleine misverstanden met grote gevolgen. ‘Heeft u één, dan wel meer van de drie verdachten die hier vandaag terechtstaan, op of rond de datum van 23 maart zien binnengaan in het door de aanklager beschreven huis, waar op dat moment een delegatie verbleef van het Nationale Bevrijdingsleger van de Karen?’

‘Nee, edelachtbare. Dat heb ik niet gezien.’

‘Is het juist dat ook u tegenover vertegenwoordigers van het Nationale Leger van Birma eerder het tegenovergestelde heeft verklaard?’

‘Ja, edelachtbare. Dat is zo.’

‘En wilt u dan misschien, net als uw voorgangers op deze plek, zo goed zijn uit te leggen waarom die twee verklaringen zo van elkaar verschillen?’

De man heeft al die tijd met gebogen hoofd zijn antwoorden gepreveld, maar nu recht hij zijn rug en kijkt de rechter strak aan, terwijl hij met een onverwacht heldere stem zegt wat hij te zeggen heeft. ‘Omdat de vertegenwoordigers van het Nationale Leger van Birma, zoals u ze noemt, mij met geweld tot een bekentenis hebben gedwongen.’

Zijn blik schiet opzij, naar de hoge stoel aan de linkerkant van de kleine rechtszaal, waar de openbaar aanklager zit, luitenant-generaal Thun Myint. Het gezicht van de luitenant-generaal verraadt geen enkele emotie. Hij lijkt in een oneindige verte te staren en zich noch bewust te zijn van de plaats waar hij zich bevindt, noch van wat er op die plek zojuist is gezegd door de armzalige landarbeider, de laatste van zijn drie getuigen à charge. De landarbeider, een knokige man in een verschoten longyi, verschoten blouse, en met een verschoten baseballpet op het hoofd, die hij slechts even heeft afgezet op het moment dat de rechter binnentrad, heeft zijn hoofd weer laten hangen, zijn rug weer kromgetrokken alsof hij elk moment slaag verwacht.

De rechter zegt: ‘En hoe werd u ertoe gebracht de betreffende belastende verklaring af te leggen?’

‘Ik kreeg drie dagen lang niets te eten of te drinken. Ondertussen werd er wel van mij verwacht dat ik gewoon mijn dagelijkse taken uitvoerde.’

‘Waaruit bestonden die taken?’

‘’s Ochtends moest ik de latrines van het kamp leegscheppen. En ’s avonds afwassen in de mess.’

‘En toen?’ De vraag drijft de rechtszaal in op een luide zucht.

‘Op de middag van de derde dag moest ik verschijnen op het kantoor van de plaatselijke overste. Ik kende hem niet en weet ook zijn naam niet. Hij zette een glas water voor me neer. En toen vroeg hij: Heb je ze echt niet gezien? Als ik dan nee zei, gooide hij het glas leeg.’

Weer recht hij zijn rug en richt zijn hoofd op, ditmaal om zich half om te draaien naar de plek waar de drie verdachten zitten, de drie mannen die hij ongetwijfeld al vele jaren kent, en die hij in zulke grote moeilijkheden heeft gebracht. Hij zegt: ‘Het spijt me.’

Hij is de laatste van de drie getuigen van de openbare aanklager en nu heeft ook hij gedaan wat de twee anderen vóór hem deden: hij heeft de beschuldigende verklaring die hij eerder aflegde ingetrokken. Hij heeft zijn verontschuldigingen aangeboden aan de verdachten, die hem met een hoofdknik hebben vergeven, omdat ze uit ondervinding weten hoe gemakkelijk de eigen wil kan worden gebroken.

De bewijslast tegen mijn cliënten is verdampt als een regendruppel op een bloemblad in de ochtendzon.

De rechter kijkt naar de openbare aanklager, maar luitenant-generaal Thun Myint staart nog altijd in het Grote Niets, op zijn gezicht een uitdrukking die zowel kan worden uitgelegd als een blijk van afschuw als van doodsangst. Ik vraag me af waarvan hij meer is geschrokken: van de verklaringen van zijn getuigen à charge, of van wat hij die ochtend buiten voor de rechtbank heeft gezien: honderden burgers, onder wie een groot aantal monniken, die leuzen schreeuwden tegen de regering, die het aftreden eisten van generaal Sein Lwin, en die vervaarlijk waren opgerukt naar de ingang van het grote, witte koloniale gebouw dat zoveel van de diensten huisvestte die de mensen tot gevangenen maakten in hun eigen stad, hun eigen land, ja, zelfs in hun eigen huis.

De woede en de frustratie van jaren, de angst en de ergernis: het brak allemaal naar buiten – en het kon niet anders of de luitenant-generaal moest een ogenblik een visioen hebben gehad van wat hem te wachten zou staan als de volkswoede zich zou richten op de kleine mannen die het grote kwaad van de dictatuur in de provincie vertegenwoordigden.

‘Luitenant-generaal Thun Myint, heeft u de getuige nog iets te vragen?’ Het scherpe, nasale stemgeluid van de rechter breekt door het schild van angst en walging van de openbare aanklager. ‘Nee, edelachtbare,’ mompelt hij, nauwelijks verstaanbaar. ‘Nee… niets…’

‘Dan verklaar ik de zitting voor gesloten. Uitspraak over twee weken.’

Op 17 augustus 1988 werden in de straten van Pan Thar twee ‘kleine mannen’ van het regime door een woedende menigte vermoord. De ene was kapitein Shwe Ya, hoofd van de plaatselijke afdeling van de Militaire Inlichtingendienst. De ander was Khin Maung Yin, de politieagent die ervoor had gezorgd dat ik in de gevangenis twee keer zo lang met mijn cliënten kon praten als officieel was toegestaan. Kapitein Shwe Ya werd doodgestoken met een jinglee, een steekwapen gemaakt van een fietsspaak waarvan een uiteinde tot een vlijmscherpe punt was geslepen. Khin Maung Yin werd onthoofd met een zwaard. Ik zag zijn hoofd op een stok door de straten gaan.

Vijf dagen later deed de rechtbank uitspraak in de Onwettige Associatie-zaak tegen de dorpsoudste, de secretaris en de militiehoofdman. Ze werden alle drie vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs. Luitenant-generaal Thun Myint hoorde het vonnis zwijgend aan.

Op 26 augustus verzamelden zich aan de voet van de Shwedagon Pagode in Rangoon enkele honderdduizenden mensen om te luisteren naar een toespraak van een vrouw die kort daarvoor uit Engeland was teruggekeerd naar het land van haar geboorte. Daw Aung San Suu Kyi was de dochter van generaal Aung San, de vader des vaderlands, de man die Birma naar de onafhankelijkheid leidde en die op 19 juli 1947 werd vermoord. Aung San Suu Kyi was toen nog een kind, een kind dat al vroeg vertrouwd raakte met de dood, niet alleen door de moord op haar vader, maar ook doordat haar oudste broer verdronk in een zwembad. En natuurlijk was het volstrekt irrationeel en een geval van ernstige zelfoverschatting, maar ik voelde mij door die tragische gebeurtenis uit haar verleden op een bijzondere manier met haar verbonden.

Tegen de honderdduizenden die naar haar kwamen luisteren, zei Aung San Suu Kyi: ‘Het is waar dat ik lang in het buitenland heb gewoond. Het is ook waar dat ik getrouwd ben met een buitenlander. Er zijn mensen die zeggen dat ik daardoor niets weet van de Birmese politiek. Het probleem is eerder dat ik te veel weet. Mijn familie weet beter dan enig andere hoe onbetrouwbaar de Birmese politiek kan zijn en hoeveel mijn vader daardoor heeft moeten lijden.’

Aung San Suu Kyi zei: ‘Ik kan, als dochter van mijn vader, onmogelijk onverschillig blijven over wat er gaande is. Deze nationale crisis is in feite een tweede onafhankelijkheidsstrijd.’

Haar woorden dreven weg op de wind en werden door het hele land verspreid. Ze gaven het vertrapte volk een nieuwe hoop.

‘We moeten laten zien dat wij de ware erfgenamen zijn van de idealen van mijn vader, die het Birmese Nationale Leger oprichtte om het volk te beschermen, niet om het te onderdrukken,’ zei Aung San Suu Kyi in Myitkyina en in Sittwe, in Pathein en in Pan Thar. ‘We moeten verandering zoeken op waardige en vreedzame wijze.’

De Boeddha heeft gezegd: ‘Zelfs hij die veel spreekt over wat goed is, schiet tekort als hij zijn woorden niet omzet in daden, gelijk een herder die de schapen van een ander telt. En zelfs hij die zelden spreekt over wat goed is, is waarachtig als hij handelt naar waarheid.’

Het was tijd om naar waarheid te handelen.

Zeven

Hij staat aan de overkant van de straat en leunt tegen de schutting van de steenbakkerij. Hij draagt een camouflagebroek met een scheur bij de linkerknie, daarboven een vaalwit T-shirt met gaten. Het heeft even geduurd voor ik wist waarom zijn gezicht me zo bekend voorkwam, het hangende rechteroog, de lange tanden, de lichtgele huid: nog niet zo lang geleden deelde hij een politiecel met een van mijn cliënten. Nu staat hij aan de overkant van de straat en houdt mijn huis in de gaten.

‘Luitenant-generaal Thun Myint is boos op je,’ zeggen ze op het hoofdbureau van politie.

‘De luitenant-generaal heeft het op je voorzien,’ zeggen ze op de burelen van de Openbare Aanklager.

‘Hij voelt zich vernederd, voor schut gezet. En dat uitgerekend in een zaak die zo precair was!’

‘Maar hij had geen bewijzen,’ zeg ik. ‘Hij had zijn zaak niet op orde. Daar kan ik toch niets aan doen?’

‘Dat kan wel zo wezen, maar hij geeft toch liever jou de schuld dan zichzelf.’

‘Wat kan hij me maken?’

‘Niets. Nog niets. Daarom houdt hij je in de gaten. Hij heeft de tijd. Hij is geduldig. Hij wacht tot je een fout maakt. Dan zal hij toeslaan. Hij is geduldig als een reiger in het rijstveld. En even meedogenloos.’

Ik heb besloten dat ik niet bang zal zijn. Hij mag dan luitenant-generaal zijn, veel aanzien levert die rang hem niet meer op – niet sinds op een benauwde septemberdag soldaten de straten in trokken van alle kleine en grote steden waar nog tegen de regering werd geprotesteerd. Niet sinds ze met geweld de laatste barricades opruimden. Niet sinds ze de laatste opstandige studenten en monniken, mannen en vrouwen, bejaarden en kinderen doodschoten. Niet sinds er een nieuwe regering is aangetreden, onder leiding van alweer een nieuwe generaal, een regering die eufemistisch de Staatsraad voor het Herstel van Wet en Orde heet.

Niemand vertrouwt die nieuwe regering. Niemand vertrouwt de kleine mannen die moeten zorgen voor het herstel van wet en orde. Dat weet luitenant-generaal Thun Myint net zo goed als ik.

‘Je moet je niet gek laten maken,’ zegt Saw Hsa Tu, wie ik heb verteld over de man aan de overkant van de straat. ‘Dat is wat ze willen: je gek maken. Gek en bang. Gek van angst.’

‘Ik heb niets te verbergen,’ zeg ik.

Daar moet Saw Hsa Tu om lachen. ‘Daar zou ik maar niet zo zeker van zijn,’ zegt hij.

‘Ik wil je iets vragen,’ zegt Yi Yi Win. ‘Ik wil je iets vragen namens mijn oom en mijn man.’

Daar ben ik niet op bedacht. Het lukt me doorgaans heel goed om tijdens mijn bezoeken aan Lady C niet te denken aan het leven dat Yi Yi Win leidt als ze niet in het restaurant haar klanten bedient. Een enkele keer vraag ik naar haar kinderen, en het is tot nu toe twee keer gebeurd dat ik de twee meisjes in het restaurant heb aangetroffen, de eerste keer spelend met wat zand onder een van de tafeltjes, de tweede keer feestelijk aangekleed in zijden jurkjes en met strikken in het haar. Een oudere vrouw haalde de meisjes toen op en nam ze mee naar een feest. De oudere vrouw was Yi Yi Wins schoonmoeder, zo vertelde zij me later. Dichter bij een confrontatie met de man die mijn plaats in haar leven had ingenomen, ben ik nog niet gekomen. En ik ben daar allesbehalve rouwig om.

‘Mijn oom en mijn man spannen zich in voor de nieuwe partij,’ zegt Yi Yi Win.

‘De partij van…’ Ik kijk snel even om me heen. ‘… van háár?’ zeg ik voor de zekerheid.

‘Ja. Van haar. En ze willen jou vragen voor de partij een afdeling op te zetten in Pan Thar. Je hebt de contacten. En de capaciteiten. De vraag is…’

Ik laat haar de zin niet afmaken. ‘Natuurlijk,’ zeg ik snel. Maar ik durf haar ondertussen niet aan te kijken, bang als ik ben dat ze in mijn ogen de paniek zal zien. De partij van Aung San Suu Kyi! De Nationale Liga voor Democratie! Haar oom en haar echtgenoot?! Ik?! Een afdeling opzetten?!

Ik zeg: ‘Het verbaast me dat je oom, en je man… Ik bedoel… Het ministerie…’

Ze zegt: ‘Hun werkzaamheden voor de partij zijn uiteraard geheim. Maar wie wil er nog bij deze regering horen? Wie wil er nog deel uitmaken van een regime dat het land in armoede stort en vervolgens de eigen bevolking vermoordt als die in verzet komt?’

Ik vraag: ‘Had je gedacht dat het dit keer zou lukken? Dat het niet, zoals toen, in bloed zou worden gesmoord?’

Zij zegt: ‘Ja. Ja… Ik denk dat ik er dit keer echt in geloofde. Juist ook omdat mensen als mijn oom… En het kan nog steeds! Het kan, als we doorzetten. Als we nu… Ze zeggen dat er verkiezingen zullen komen. De Oude Man is een oude man geworden. Ze hebben zijn partij opgeheven. Heb je gemerkt dat niemand meer het woord “socialisme” gebruikt? Het is geschrapt, uitgegumd, witgekalkt… Er moet iets nieuws komen, maar niemand weet wat. Alleen zij…’

‘Ja,’ zeg ik. ‘Ja, je hebt gelijk.’

Zij heeft charisma, zeggen ze. Zij is even verstandig als onverschrokken. En bovendien: zij is de dochter van generaal Aung San, haar zullen ze niets durven aandoen.

‘Ik zal…’ zeg ik. ‘Ik wil het doen, natuurlijk wil ik het doen! Iemand moet me maar…’

‘Mijn man,’ zegt ze. En nu kijkt ze naar me, kijk ik naar haar. Heel even haken onze blikken in elkaar, als de handen van trapezewerkers, dan laat ik haar weer los en zwiert zij terug naar haar eigen leven.

‘Kun je vanavond hierheen komen? Na het donker?’

‘Ja.’

‘Dat is goed. Kom dan. En ga nu maar. Nee, ik wil vandaag niet dat je betaalt.’

Ze draait zich om en loopt naar binnen.

Het duurt lang voor ik mijn lichaam voldoende vertrouw om op te durven staan.

Yi Yi Win had gelijk. Wie wilde er nog horen bij dit regime?

Er ging een brief door het land, een brief die werd gelezen en gekopiëerd, en doorgegeven van de een aan de ander, zoals de boeken waarvan het regime niet wilde dat ze werden gelezen. Het was een open brief van een zekere brigadier Aung Gyi aan zijn oude strijdmakker generaal Ne Win. De brigadier en de Generaal hadden eind jaren vijftig en begin jaren zestig nauw samengewerkt. In de eerste maanden van 1987 had de brigadier voor het eerst in meer dan vijfentwintig jaar een bezoek gebracht aan een aantal landen buiten Birma – en hij was geweldig geschrokken. Hoe was het mogelijk dat de stormachtige economische ontwikkeling die landen als Thailand en Maleisië doormaakten geheel en al aan Birma voorbij was gegaan? Hoe kon het dat volkeren die veertig jaar geleden nog afhankelijk waren geweest van de rijstimport uit Birma, om nog maar te zwijgen van de import van edelmetalen en edelstenen, brandstoffen en hardhout – hoe kon het dat diezelfde volkeren de Birmezen nu in alle opzichten voorbij waren gestreefd?

Er was maar één verklaring mogelijk, en die verklaring bracht brigadier Aung Gyi in zijn brief aan generaal Ne Win onverbloemd onder woorden: de economische politiek van de Birmese Socialistische Programma Partij was een volslagen mislukking geweest. Het was daarom niet alleen hoog tijd om de fouten uit het verleden te erkennen, zo schreef de brigadier, maar ook om ervoor te zorgen dat soortgelijke fouten in de toekomst niet meer gemaakt zouden worden. En hoe zou dat beter kunnen dan door de eenpartijstaat om te vormen tot een democratie met meer partijen? Het was een brief die iedereen die hem las verbijsterde: dat een man die zo hoog in de militaire rangorde stond, een man die zonder enige twijfel behoorde tot het establishment, tot de politieke elite van het land, zo openlijk voor zijn mening durfde uitkomen! Dat was ongehoord.

Mijn eerste, kleine daad van verzet, mijn angstige, geknepen echo van de moedige woorden van Aung San Suu Kyi, was geweest om de brief te laten bezorgen op het bureau van mijn kwelgeest, de man die mij liet bespioneren omdat ik ‘zijn’ zaak zou hebben laten mislukken, omdat ik ‘zijn’ verdachten had vrijgekregen: luitenant-generaal Thun Myint. Weliswaar zorgde ik er wel voor dat hij nooit zou kunnen achterhalen wie de brief aan hem had verstuurd, maar het leed nauwelijks twijfel of ik zou de eerste zijn die hij zou verdenken. En de verdenking zou beslist nog veel sterker worden als hij erachter kwam dat ik bezig was om in Pan Thar een afdeling op te zetten van de Nationale Liga voor Democratie.

Durfde ik die confrontatie aan?

Had ik nog een keus?

Ik hoefde in gedachten maar terug te keren naar die busrit door Rangoon, die keer dat Yi Yi Win me had verteld over de jaren die haar oom in de gevangenis had gezeten, ik hoefde maar een seconde lang terug te denken aan het zo pijnlijk verlopen gesprek met Yi Yi Wins oom dat daarop was gevolgd, om te weten dat het antwoord op die laatste vraag ‘nee’ moest zijn: ik had geen keus, ik moest doen wat de oom en de man van Yi Yi Win van me vroegen, niet om hen, maar om haar.

Die avond, om even over achten, net nadat de maan was opgekomen, werd ik bij Lady C ontvangen door U Tin Pe, de echtgenoot van Yi Yi Win.

Wat moet ik over hem zeggen? Dat hij een knappe man was? Dat was hij. Een lichte huid. Een gezicht dat zowel trots als een zekere zachtmoedigheid verried. Een lang, pezig lichaam – hij was zeker een kop groter dan ik, en in zichtbaar betere conditie.

Moet ik zeggen dat hij me bijzonder beleefd en vriendelijk tegemoet trad? Dat deed hij. Dat hij zorgvuldig was in zijn uitleg van wat er van mij werd verwacht, hoe ik de juiste mensen moest zoeken, hoe ik me moest opstellen tegenover de intimidaties die ongetwijfeld zouden volgen? Het was allemaal waar. Tin Pe was een man met wie ik onder andere omstandigheden op een andere plaats en tijd zonder problemen vriendschap zou hebben gesloten. Maar op die avond, in het warme, bedompte kantoortje boven de keuken van Lady C, kon ik mezelf er onmogelijk toe zetten om de man van Yi Yi Win, de vader van haar kinderen, meer te vinden dan ‘beleefd’ en ‘correct’. Hij gaf mij een aantal namen en telefoonnummers van mensen in Rangoon, met wie ik contact kon onderhouden over de voortgang bij mijn werkzaamheden voor de partij. Hij vertelde me hoe ik in contact kon treden met de partijleiding, en met Aung San Suu Kyi. Ik maakte aantekeningen, zoals ik aantekeningen maakte wanneer mij een nieuwe zaak werd voorgelegd. Ik stelde wat vragen en vertelde in het kort wat over Pan Thar en over mijn positie daar als advocaat voor het Karen-deel van de bevolking. Het bleek dat juist mijn etnische achtergrond een belangrijke reden was geweest om mij te benaderen. U Tin Pe was zelf driekwart-Birmaan en één kwart Kachin, hij sympathiseerde daarom met de etnische zaak, maar hij was het tegelijkertijd van harte eens met Aung San Suu Kyi, die zei dat er geen alternatief was voor de Birmese eenheidsstaat. En iemand als ik, half-Birmaan en half-Ka-ren, kon dat toch zeker alleen maar beamen?

Ik knikte van ja maar ik dacht: ik heb dit soort vragen nog nooit aan mezelf gesteld, om de eenvoudige reden dat er geen noodzaak toe was. Wat had het voor zin om over zulke vragen na te denken, onder een regering die op iedere vraag maar één antwoord toestond? Ik realiseerde me in een flits dat ik eigenlijk in het geheel niet was voorbereid op de veranderingen die zich in het land aan het voltrekken waren, en al helemaal niet op een actieve rol voor mijzelf daarin. U Tin Pe had natuurlijk gelijk als hij zei dat ik toch onmogelijk voor een opdeling van Birma in etnische staten kon zijn; dat zou immers betekenen dat ik mijzelf zou moeten opdelen. Maar aan de andere kant: was het denkbaar dat de Nationale Unie van de Karen de door haar beheerste gebieden zomaar zou opgeven als in Rangoon een nieuwe, democratische regering aan de macht zou komen? Zou een democratische regering voldoende garanties kunnen bieden aan de Karen om zich eindelijk werkelijk thuis te gaan voelen in Birma? Ik had geen idee. En als ik over dat soort zaken geen idee had, zaken waarop ik nog enig zicht had omdat ik er in de praktijk van alledag, ja, in mijn eigen familie, voortdurend mee werd geconfontreerd, hoe zat het dan met al die andere problemen waarmee het land kampte, en waarvoor een nieuwe regering, welke nieuwe regering dan ook, een oplossing zou moeten zoeken? Ik wist opeens heel zeker dat ik niets te zoeken had in de politiek – zelfs niet bij een politieke partij als de Nationale Liga voor Democratie. Alleen: ik kon dat wel toegeven aan mezelf, maar het toegeven aan U Tin Pe, aan uitgerekend déze man, dat was natuurlijk uitgesloten.

‘Het lijkt me,’ zei ik aarzelend, ‘dat het de plicht is van de nieuwe partij om ook de niet-Birmanen het gevoel te geven dat ze in alle opzichten volwaardig meetellen.’

Ik vond het, naar omstandigheden, geen slechte zin van mezelf.

‘Precies!’ zei U Tin Pe. ‘Daarom is het zo belangrijk dat we ook vooraanstaande etnische leden hebben. En daarom is het zo geweldig dat je meedoet!’

Ik knikte beleefd, maar toch ook met een klein beetje meer vertrouwen. Ik dronk van mijn thee, en daarna, op zijn aandringen, een klein glaasje Karen-whisky, gestookt door een familielid van zijn vrouw.

Ik deed mijn uiterste best hem niets te laten merken, en ik geloof dat ik daar zowaar in slaagde.

Toen ik de volgende dag thuiskwam, stond aan de overkant van de straat de man met het vlassige snorretje. Hij keek me recht in het gezicht en grijnsde.

Acht

‘Het zijn natuurlijk zaken die mij niet aangaan, U Saw Min Thein,’ zegt de luitenant-generaal, ‘maar als u zo graag een rol wilt spelen in de veranderingen die ons land op dit moment doormaakt, dan zal uw gedrag onberispelijk moeten zijn, dat bent u toch wel met mij eens?’

Hij klemt een potlood tussen zijn twee wijsvingers, de ene vingertop tegen de pasgeslepen punt, de andere tegen het stompe uiteinde. Hij houdt het potlood omhoog, ter hoogte van zijn gezicht, en tuurt er ingespannen naar, alsof de letters op de zijkant een geheime boodschap zouden kunnen zijn, in plaats van niet meer dan de merknaam en een aanduiding van de hardheid van het grafiet.

‘Waar blijven we immers als de leiders van het volk, of zij die zich als zodanig opwerpen, niet langer het goede voorbeeld willen geven?’

‘U moet,’ zeg ik, met meer zekerheid in mijn woordkeus dan in mijn hart, ‘niet alles geloven wat men u op straat vertelt. U weet toch beter dan ik dat kleine woorden in de volksmond al snel reusachtige vleugels krijgen?’

‘Ik heb het niet over de volksmond, meneer de advocaat!’ Hij zegt het op een toon waarop hij ongetwijfeld ook zijn minderen in rang toespreekt. En ik voel aan het zweet op mijn huid dat die toon mij meer angst inboezemt dan ik wil toegeven.

Ik zeg: ‘Ik weet niet op wie of wat u dan doelt.’ Maar mijn stem is onvast en verraadt de leugenachtigheid van mijn woorden – en ik weet dat hij weet dat ik lieg.

Luitenant-generaal Thun Myint had mij op zijn kantoor ontboden om me te onderhouden over de veranderingen in het justitiële apparaat die door het nieuwe regime waren aangekondigd. De Nationale Associatie van Advocaten had in een open brief aan de nieuwe leiders ernstig bezwaar gemaakt tegen de manier waarop zij het recht naar hun hand zetten. De luitenant-generaal had een kopie van de brief op zijn bureau liggen toen hij me in zijn werkkamer ontving.

‘Meneer de advocaat,’ zo was hij zijn lange monoloog begonnen, ‘ik mag aannemen dat u de inhoud van deze brief kent, en ik zal u niet vragen of u die onderschrijft, want dat is in feite van nul en generlei belang. Wat van belang is, is dat u inziet dat de regering in deze buitengewoon moeilijke tijden soms buitengewone maatregelen moet nemen om het land te behoeden voor de anarchie. Wat van belang is, is dat u zich er rekenschap van geeft dat de regering tot dergelijke maatregelen wordt gedwongen doordat bepaalde elementen in de samenleving zich op sleeptouw laten nemen door lieden zonder enig verantwoordelijkheidsgevoel, ja zelfs zonder enige binding met dit land. Lieden die zich, ik zeg het maar precies zoals het is, hebben uitgeleverd aan agenten van vreemde mogendheden, die geen ander doel hebben dan het vernietigen van de Birmese onafhankelijkheid.’

Hier had hij, voor een moment, zijn hand geheven, als om mij tot stilte te manen, hoewel ik geen aanstalten had gemaakt hem te onderbreken. Ik wist wel beter. Ik kende de eindeloze litanie van verdachtmakingen aan het adres van Aung San Suu Kyi, verdachtmakingen die in telkens andere vorm maar met steeds weer dezelfde kwaadaardigheid werden opgelepeld in de officiële media.

‘Het is mij uiteraard bekend, meneer de advocaat,’ vervolgde de luitenant-generaal, ‘dat u zich sinds enige tijd inspant voor de zogenaamde Nationale Liga voor de Democratie. Dat is uw goed recht, want het betreft hier geen verboden organisatie, maar tegelijkertijd moet ik u erop wijzen dat de regering de handel en wandel van de leiders van deze partij met argusogen volgt. Zij misbruiken bij voortduring de vrijheden die de nieuwe regering hun biedt om het volk op te ruien en om op te roepen tot anarchie en bandeloosheid. En ik kan me, tot mijn verdriet, niet aan de indruk onttrekken dat u onvoldoende weerstand weet te bieden aan de donkere verleidingen van de vrijheid.’

Hij was opgestaan en naar het raam gelopen, en terwijl hij met zijn rug naar mij toe stond had hij een opsomming gegeven van de justitiële hervormingen die het nieuwe bewind wilde doorvoeren, maatregelen waarover ik via verschillende kanalen al ruimschoots was geïnformeerd, maar waarvan hij me nu nog eens de onvermijdelijkheid onder de neus wilde wrijven. De invoering van militaire rechtbanken, de verruimde mogelijkheden voor langdurige preventieve hechtenis, het voeren van processen achter gesloten deuren: het waren allemaal maatregelen die de regering wel móést nemen gezien de kwaadaardigheid van de vijand.

Voor mij persoonlijk zou een en ander ongetwijfeld gaan betekenen dat het aantal beroepszaken waarvoor ik moest afreizen naar Pegu drastisch zou afnemen. ‘En dat,’ zo zei de luitenant-generaal, terwijl hij zich weer naar mij omdraaide en langzaam mijn kant op liep, ‘brengt mij terug bij mijn eerdere punt: dat het u kennelijk moeite kost weerstand te bieden aan de verleidingen van de nieuwe vrijheid. Het is voor uw reputatie als eerzaam burger en echtgenoot wellicht geen slechte zaak als u wat minder vaak naar Pegu gaat.’

Hij stond nu zo dichtbij dat ik mijn hoofd in mijn nek moest leggen om hem aan te kunnen kijken. Ik wilde opstaan, maar iets in mij weerhield me. Was het angst? En als het angst was, was het dan angst voor hem, of angst voor mezelf, voor wat er in mij los zou komen als ik hem van zo dichtbij recht in het gezicht zou kijken?

‘Het is natuurlijk mijn zaak niet,’ zei hij toen, en draaide zich weer om. Hij liep naar zijn bureau en ging zitten. Wát precies zijn zaak niet was bleef onbenoemd. Maar ik wist vanaf dat moment dat Yi Yi Win een pion was geworden in het spel dat de luitenant-generaal met mij speelde.

Als ik terugkijk op die dagen – al is ‘terugkijken’ een woord dat ik niet meer kan gebruiken zonder een grimlach op mijn gezicht – dan is het alsof mijn leven zich voortdurend bewoog tussen uitersten, zoals het hele land zich tussen uitersten bewoog.

Ik reisde naar Pegu onder het mom van een beroepszaak, maar ik ging er slechts heen voor Yi Yi Win. Vroeg in de middag liet ik mij per fietstaxi afzetten bij Lady C en ik vertrok pas weer lang na het vallen van de avond. En al die tijd liet ik me door haar bedienen, en keek ik naar haar terwijl ze anderen bediende. Ik prentte mij elk detail in van haar gezicht, haar handen, de manier waarop ze met de vingers van haar linkerhand telkens weer een onwillige pluk haar achter haar oor duwde, hoe ze op haar hielen wiebelde als een klant maar niet kon besluiten wat hij zou bestellen, hoe ze naar me lachte, hoe ze vermoeid in de verte staarde als er even niets te doen was. Ik legde een catalogus van haar aan, en ik twijfelde er niet aan of ik zou daar mijn hele verdere leven lang in kunnen bladeren, en stil kunnen houden bij dit beeld of dat, bij deze herinnering of die andere – wat wist ik van de kwetsbaarheid van het visuele geheugen?

Ik zat aan mijn tafeltje bij Lady C en ik at en ik dronk, maar bovenal bezatte ik me aan haar. Toen ik eindelijk had afgerekend en gedag had gezegd en haar nog één keer in de ogen had gekeken, kon ik nauwelijks nog op mijn benen staan.

Terug in mijn hotelkamer schreef ik een brief aan Daw Yi Yi Win en U Tin Pe, waarin ik uitlegde dat het mij gezien de ‘bijzondere omstandigheden’ en ‘de maatschappelijke verplichtingen van elk van ons’ beter leek als ik Lady C bij mijn toekomstige bezoeken aan Pegu zou mijden. Ik dankte hen voor hun vriendschap en voor de gastvrijheid. Ik wenste hun wijsheid en geluk. Ik liet de brief bezorgen door een medewerker van de rechtbank die ik in de loop der jaren had leren kennen als betrouwbaar en loyaal. Ik bracht nooit meer een bezoek aan Lady C.

Terug in Pan Thar bouwde ik voorzichtig en zorgvuldig aan de organisatie van een plaatselijke afdeling van de Nationale Liga voor Democratie. De BBC-radio meldde de oprichting, ergens in het door de Karen gecontroleerde grensgebied, van de Democratische Alliantie van Birma, waarin etnische verzetsgroepen, studentenorganisaties en de Nationale Liga voor Democratie waren verenigd.

De man aan de overkant van de straat werd afgelost door een ander, en die door weer een ander.

De staatsmedia toonden beelden van uitgeputte en verwilderde studenten die in nauwe samenwerking met de Thaise overheid in het grensgebied waren opgepakt en nu werden gerepatrieerd.

De geruchtenmachine meldde dat velen van hen direct na aankomst in Rangoon werden gedood.

De censuur werd strenger.

Er verschenen meer illegale, onafhankelijke tijdschriften, schotschriften, krantjes en tijdschriften dan ooit.

De Staatsraad voor het Herstel van Wet en Orde plaatste Aung San Suu Kyi onder huisarrest. Tientallen andere partijleiders en actieve leden werden gearresteerd. Ik ging naar het huis van mijn schoonvader, niet ver buiten Pan Thar, en hield me daar drie weken schuil voor de autoriteiten.

Ik deed geen zaken meer die betrekking hadden op overtreding van de wet op Onwettige Associatie. Die zaken dienden voortaan voor een militair tribunaal. Dat wil zeggen: als ze niet werden afgehandeld in een martelkamer, of in het vrije veld, waar een soldaat het vonnis voltrok met een pistoolschot of een salvo uit zijn halfautomatisch machinegeweer.

De voorzitter van de Nationale Liga voor Democratie, Tin U, werd veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf met zware dwangarbeid.

Aung San Suu Kyi werd uitgesloten van deelname aan de verkiezingen op grond van een oude en bijna vergeten wet uit de koloniale tijd, waarin het eenieder die getrouwd was met een buitenlander werd verboden om politieke functies te bekleden.

Hser Hser Paw werd zwanger.

De Nationale Liga voor Democratie behaalde bij de eerste vrije verkiezingen sinds i960 een absolute meerderheid van 392 van de 485 parlementszetels.

De Staatsraad voor het Herstel van Wet en Orde ging over tot nieuwe arrestaties. Gekozen volksvertegenwoordigers belandden niet in het parlement, maar in het gevang.

De repressie verhevigde. De angst groeide.

Mijn vader ging dood.

Negen

Er is iets mis met zijn gezicht. Mijn vader ligt op zijn bed, zijn bovenlichaam ondersteund door een paar kussens. Zijn mond hangt open, uit de rechtermondhoek loopt een speekselspoortje naar zijn hals. Maar dat is niet het meest verontrustende, het meest verontrustende is dat er ook speeksel uit de andere mondhoek loopt. Zijn gezicht is symmetrisch geworden.

‘Koko,’ zegt mijn moeder, ‘Min Thein is hier!’ Het is lang geleden dat ik haar mijn vader zo heb horen noemen: ‘koko’, oudere broer. Het is niet ongewoon in Birma dat een vrouw haar man zo aanspreekt, het is een koosnaam die zowel affectie als respect uitdrukt. Ik herinner me uit mijn kindertijd dat mijn moeder mijn vader geregeld koko noemde, maar in de loop der jaren moet ze ermee zijn opgehouden zonder dat me dat ooit is opgevallen. Pas nu ze hem weer zo noemt, realiseer ik me met een schok hoe lang geleden het is dat ik dat woord uit haar mond heb gehoord.

Zou ze er al mee zijn opgehouden toen ik het woord opeens niet meer kon gebruiken, omdat ik geen oudere broer meer had? Ik weet het niet, en dit is niet het moment om haar ernaar te vragen.

Mijn vader reageert niet. Hij heeft zijn ogen open, maar ze lijken niets te zien. Zijn handen rusten slap en bleek op zijn buik. Ik ga op een stoel naast zijn bed zitten, terwijl mijn moeder de kussens in zijn rug herschikt. Mijn vaders rechterhand glijdt omlaag.

‘Heeft hij nog iets gezegd?’ vraag ik. ‘Kan hij nog praten?’

Mijn moeder doet twee stappen naar achter, neemt het beeld in zich op van de man in het bed – ziet zij het ook? Natuurlijk, zij moet het allang hebben gezien. Misschien was het wel het eerste wat haar opviel toen ze die ochtend zijn kamer binnenkwam: dat hij niet langer twee gezichten had.

Mijn moeder zegt: ‘Gisteravond zei hij dat hij dorst had. Dat waren de eerste woorden die hij sprak sinds hij bijkwam. En vanochtend heeft hij nog iets tegen de dokter gezegd. Iets over de pijn in zijn hoofd. Hij praat heel moeizaam, hij is bijna niet te verstaan. Maar ik geloof wel dat hij je nog hoort en begrijpt wat je zegt.’

Ze loopt de kamer uit. Ik kijk naar mijn vader, naar wat er van hem over is, en ik probeer tevergeefs iets te bedenken om tegen hem te zeggen, iets dat ertoe doet.

‘Hser Hser Paw stuurt u haar hartelijkste groeten,’ zeg ik ten slotte. Mijn vader zegt niks.

‘En ze bidt voor u.’

Ik weet opeens heel zeker dat dat bidden niet zal helpen, dat niets of niemand mijn vader nog kan redden. Ik kijk naar de linkerkant van zijn gezicht. Hij heeft het opgegeven. De strijd is gestaakt. Hij zegt niks meer, omdat hij de dood niet wil verjagen, de dood die al uit de schaduw is getreden en die met groeiend zelfvertrouwen naderbij sluipt om hem mee te nemen.

Wil ik dat het anders is?

Wil ik dat hij zich strijdbaar toont, dat hij niet opgeeft?

Ik durf die vragen niet te beantwoorden.

Mijn moeder komt binnen met een beker thee, twee glazen en een karaf met water. Ze schenkt de glazen vol. Ik zie hoe ze opnieuw lang naar mijn vader kijkt, ik zie de blik in haar ogen veranderen, haar aandacht wegglijden naar een andere tijd, een andere plaats. Misschien ziet ze hem weer voor zich in zijn legeruniform, de rug recht, de kin omhoog, een blik in de ogen die zegt: ik kan de hele wereld aan, ik zet het leven naar mijn hand. Zou ze hem hebben geloofd in die tijd, of wist zij toen al dat hij zichzelf overschatte en was het juist die jeugdige overmoed die haar aantrok?

Ze hebben veel van elkaar gehouden, mijn moeder en mijn vader, daaraan twijfel ik niet. Wie, zoals zij, de vooroordelen trotseerden, de argwaan, de hoon, de onuitgesproken afwijzing, die moeten hebben gehandeld uit liefde. ‘De liefde is lankmoedig,’ heeft mijn moeder mij geleerd. ‘Zij bedekt alles, gelooft alles, hoopt alles, verdraagt alles. De liefde vergaat nooit.’ In de kerk van de baptisten, die ik jarenlang elke zondag met mijn moeder bezocht, hing een bord aan de muur waarop deze woorden van Paulus waren geschilderd. Ik leerde ze uit mijn hoofd, lang voordat ik de schoonheid en wijsheid ervan kon inzien. Ik leerde ze omdat mijn moeder me had gezegd dat het de mooiste woorden waren die ze ooit las.

Mijn broer Ngar Yoo ging niet naar de kerk, hij bleef op zondag bij mijn vader. Waarom dat zo was, is mij nooit verteld. Als kind neem je de dingen zoals ze zijn. En later vraag je er niet meer naar, omdat het er niet meer toe lijkt te doen.

Mijn moeder drinkt haar glas water leeg en zet het terug op het blad. Ze vraagt hoe het met Hser Hser Paw gaat. Ze moet het twee keer vragen voordat haar woorden tot me doordringen.

‘Goed,’ zeg ik. ‘Heel goed. Ze wordt elke morgen hondsberoerd wakker. Ik heb haar nog nooit zo gelukkig gezien.’

Die nacht, terwijl ik lig te slapen in de kamer die mijn moeder nog altijd ‘de kamer van Min Thein’ noemt, ook al is hij al jaren in gebruik als logeerkamer, neemt de Dood mijn vader bij de hand en voert hem weg. Mijn moeder vertelt het me ’s ochtends als ze me mijn mohinga voorzet.

’s Middags bel ik Hser Hser Paw. Ze zegt dat ze wil komen, om me bij te staan bij de begrafenis. ‘Hij wordt niet begraven,’ zeg ik.

‘Daar gaat het niet om,’ zegt zij.

‘Ik wil niet dat je nu gaat reizen,’ zeg ik, ‘in jouw toestand.’

Ze vraagt mijn moeder te spreken, en ik roep haar. Ze komt naar beneden in een jurk van rode zijde, de jurk die ze droeg op de dag dat Ngar Yoo werd begraven. ‘Hser Hser Paw wil je graag spreken,’ zeg ik. Het is een onbeduidend zinnetje, maar het kost me grote moeite het zonder haperingen uit te spreken.

Ik loop de tuin in en ga onder de acacia op de grond liggen.

‘Er is iemand voor je,’ zegt Hser Hser Paw, ‘een vrouw uit Pegu.’

Het is alsof uit een helderblauwe lucht plotseling de regen neerstort.

‘Een vrouw uit Pegu,’ zeg ik.

‘Ja, ze is gisteren al gekomen.’ Ze kijkt me onderzoekend aan. ‘Ze heeft op je gewacht.’

Dus daarom had de man aan de overkant van de straat zo vrolijk naar me gelachen! De pion in het spel dat zijn superieuren met mij speelden was naar Pan Thar gekomen. Dat had ongetwijfeld de ergernis over mijn onverklaarde afwezigheid in één keer weggenomen.

Het was acht dagen geleden dat mijn moeder me had gebeld. ‘Je vader heeft een beroerte gehad,’ had ze gezegd. ‘Volgens de dokter is zijn toestand nu stabiel, maar ik ben er niet gerust op.’ Natuurlijk was ik geschrokken van mijn moeders telefoontje, zoals ieder kind schrikt wanneer het plotseling wordt geconfronteerd met de sterfelijkheid van een van de ouders. Ik had haar gezegd dat ik meteen zou komen. Toen ik een fietstaxi had aangehouden en wegreed in de richting van het station, had ik de man zien staan die mijn huis in de gaten hield. Het was een oudere man, dit keer, met een rechterbeen dat vanaf de knie in een onnatuurlijke knik naar buiten stond. Ik had hem opgewekt gedag gezegd. De gedachte dat hij de komende dagen niets te doen zou hebben, en dat zijn superieuren geen idee hadden waar ik was (ik had Hser Hser Paw verzocht iedereen die naar me vroeg in het ongewisse te laten en alleen te zeggen dat ik wegens omstandigheden een paar dagen weg was), maakte dat ik toch met licht gemoed was afgereisd.

Toen ik thuiskwam begroette hij me even vrolijk als ik hem bij mijn vertrek gedag had gezegd.

‘Ze heeft hier geslápen?!’ vraag ik, alsof het een onduldbare gedachte is dat Hser Hser Paw iemand onderdak zou bieden die voor niets de lange reis uit Pegu heeft gemaakt om mij te spreken. Maar het is ook een onduldbare gedachte – Yi Yi Win die heeft geslapen in mijn huis, onder mijn dak, in de kamer naast mijn werkkamer, terwijl ik er niet was.

Hser Hser Paw zegt: ‘Het spijt me van je vader.’ Ze zegt het op een toon alsof ze met haar gedachten heel ergens anders is. Bijna zeg ik: ‘Het is niks.’ Maar gelukkig weet ik me net op tijd te herstellen. Ik zeg: ‘Het is ook niet niks.’

Dan stap ik langs haar heen de kamer in. Door de open tuindeuren zie ik op de veranda een vrouw zitten. Ze zit met haar rug naar me toe. Het liefst was ik omgedraaid en naar boven gelopen, naar mijn werkkamer. Het liefst had ik gedaan of ze niet bestond.

Wat komt ze hier doen?

En wat hebben Hser Hser Paw en zij in mijn afwezigheid met elkaar besproken?

Ik stap de veranda op. Ze draait zich naar me om. Er is iets mis met haar gezicht. Het is het gezicht van de eigenaresse van het hotel tegenover het station in Pegu, waar ik zo vaak heb overnacht, en niet dat van Yi Yi Win.

Ze kwamen met z’n vieren, vroeg in de ochtend, ze had zich net gewassen en aangekleed. Ze zeiden dat ze mee moest komen. Toen ze vroeg wat er aan de hand was, hadden ze gezegd dat ze haar mond moest houden – zij stelden de vragen. Voor het hotel stonden twee legerjeeps. Ze moest plaatsnemen op de achterbank van het achterste voertuig. Ze reden in hoog tempo de stad uit, de weg op naar Rangoon. Toen wist ze al dat er iets aan de hand moest zijn met Aye Lwin, haar jongste zoon, die in Rangoon studeerde aan het Technisch Instituut.

Ze dacht: hij is dood, ik moet het lichaam identificeren.

De hele weg naar Rangoon keek ze uit het raam. Ze probeerde alles te benoemen wat ze zag. De vogels die in een lange, sierlijke lijn over de rijstvelden vlogen. De bloemen die groeiden in de tuin van een vervallen landhuis uit de Engelse tijd. De kleur van de wolken die werden beschenen door de ochtendzon. Ze las de billboards langs de weg: ‘Bestrijd de vijandelijke elementen!’ ‘Leve het leger dat waakt over de eenheid van ons land!’ Ze telde de passagiers in de bussen die ze passeerden. Ze telde de gaten in de weg. Alles om maar niet te hoeven denken aan wat haar te wachten stond.

In Rangoon kwamen ze vast te zitten in het verkeer. De militairen vloekten en schreeuwden. Kinderen die kranten verkochten, of snoep, of sigaretten, duwden hun gezichten tegen de ruit, daagden de soldaten uit met hun blikken, verdwenen snel tussen de auto’s zodra een van de soldaten aanstalten maakte om uit te stappen.

Ten slotte stopten ze in een straat waarvan ze zeker wist dat ze er nooit eerder was geweest. Toen ze uitstapte zag ze dat er nog meer legervoertuigen stonden. Gewapende soldaten stonden voor de deur van een huis. Er werden bevelen geschreeuwd. De deur ging open. Vijf jongemannen stapten naar buiten, gevolgd door twee soldaten, geweren in de aanslag. De jongens stelden zich op in een rij op de veranda. Aye Lwin was niet dood. Hij was de derde van links.

‘Wijs je zoon aan,’ zei een van de aanwezige militairen, een man die haar nog niet eerder was opgevallen, maar wiens gezicht ze nooit meer zou vergeten. Ze voelde een ijzige kalmte over zich komen. Haar blik gleed langs de gezichten van de vijf jongens. Allen beantwoordden haar blik – behalve Aye Lwin. Haar zoon keek vlak langs haar heen. Zijn gezicht toonde geen enkele emotie.

‘Wijs je zoon aan!’ schreeuwde de militair.

Ze keek zijn kant op. Ze wilde hem recht in het gezicht kijken. Ze wilde dat hij in haar ogen zou lezen dat ze nog liever stierf dan dat ze haar eigen kind zou verraden.

Het volgende moment hoorde ze iemand schreeuwen: ‘Hij is het!’

Ik heb naar haar geluisterd en gekeken, terwijl ze haar verhaal deed. Ze ging steeds zachter praten. Ze dook steeds verder ineen. Ze meed mijn blik.

Ze zei: ‘Ze hebben hem tegen de grond gesmeten. Ze bonden zijn handen aan elkaar met een nylon koord. Ik kon zien hoe het in zijn huid sneed. Toen ze hem in de arrestantenwagen duwden keek hij nog even naar me om.’

Ze was lang stil gebleven. Daarna vertelde ze over de onzekere weken die volgden. Ze had geen idee waar hij werd vastgehouden, waarvan hij werd verdacht, wat ze met hem van plan waren. Uiteindelijk kreeg ze bericht dat hij in de gevangenis van In Sein zat. Ze mocht hem opzoeken. Er was een luik bij de poort. Dat luik ging open. Hij stond aan de andere kant, nog geen meter bij haar vandaan. Zijn gezicht was opgezwollen. Er zaten bloedkorsten in zijn haar. Toen hij lachte, zag ze dat hij een paar tanden miste. Hij zei: ‘Morgen moet ik voorkomen, samen met acht anderen. We worden beschuldigd van samenspanning tegen de regering en van opruiing.’

Twee dagen later had ze bericht gekregen. Haar zoon was veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf.

Ze zei: ‘Ik weet niet wat ik moet doen. Hij gaat daar dood. Ze vermoorden hem. Ik dacht: ik moet iemand vinden die ik kan vertrouwen. En die verstand heeft van de wet en het recht. Daarom ben ik hier.’

Ik deed mijn ogen dicht en zei: ‘Ik zal doen wat ik kan, maar u moet geen valse hoop koesteren. Ik kan waarschijnlijk heel weinig uitrichten voor uw zoon. Misschien wel helemaal niks.’

Toen ik haar had uitgelaten en terugliep naar de kamer, stond Hser Hser Paw me op te wachten. Ze vroeg: ‘Ging je voor haar naar Pegu?’

Het duurde even voor ik de woorden had gevonden om haar te antwoorden: ‘Nee, voor haar ging ik niet naar Pegu.’

Drie weken later verstuurde ik deze brief.

Geachte mevrouw,
Op uw verzoek heb ik mij verdiept in de zaak van uw zoon, Aye Lwin. Ik heb contact opgenomen met de autoriteiten in Rangoon, ik heb gesproken met collega-advocaten die zich bezighouden met soortgelijke zaken in die stad, en ik heb de zaak voorgelegd aan de leiding van de Nationale Liga voor Democratie, zoals u mij heeft gevraagd. Bijgesloten treft u een kopie van een brief die Daw Aung San Suu Kyi onlangs heeft gestuurd aan de verantwoordelijke minister en de overige leden van de regering. Zoals u ziet, gaat zij daarin uitvoerig in op de huidige staat van rechteloosheid, en de wijze waarop de regering omspringt met personen die kritiek uiten op het militaire bewind. Tot op heden heeft zij op deze brief nog geen enkele reactie ontvangen. Dat is helaas geheel in lijn met de ervaringen van collega-advocaten die zich bezighouden met zaken zoals die van uw zoon. Ook zij stuiten telkens weer op een muur van stilzwijgen. Desondanks heb ik een van hen bereid gevonden zich in te spannen voor de vrijlating van Aye Lwin. Onderstaand vindt u zijn naam en adres en het telefoonnummer van zijn kantoor. Hij verwacht uw telefoontje. Ik wil nogmaals benadrukken dat u geen te hoge verwachtingen moet hebben van de uitkomst van zijn bemiddeling. Het recht is helaas niet iets waarmee de huidige regering veel opheeft. Het spijt me bijzonder dat ik niet meer voor u kan doen. Rest mij slechts u veel sterkte toe te wensen. Mijn vrouw laat weten dat zij alle dagen bidt voor de vrijlating van uw zoon.

Met de meeste hoogachting,

U Saw Min Thein

Tien

Regen is voor mij in de eerste plaats een geluid; dat was al zo in mijn kindertijd. Ik herinner me hoe mijn broer en ik op een ochtend op de boerderij van mijn grootvader werden overvallen door de regen. We bevonden ons ergens midden in de rijstvelden, waar we de zilverreigers bespioneerden tijdens het vissen. De elegante witte vogels oefenden een welhaast magische aantrekkingskracht op ons uit. Zoals ze kort voor zonsopgang in zwierige slierten vanuit hun rustplaatsen in het nabijgelegen bos kwamen aanzeilen en bezit namen van de velden. Zoals ze doodstil en met oneindig veel geduld over het water gebogen konden staan, onwaarschijnlijk wit in het al even onwaarschijnlijke groen van de jonge rijstaanplant. En dan de dodelijke precisie waarmee zij toestootten op hun prooi: een kikker, een visje, een grote kever soms. Het was alles van een betoverende schoonheid.

Zó in beslag genomen door de vogels waren wij die ochtend, dat we niet hadden gemerkt dat zich boven onze hoofden donkere regenwolken hadden samengepakt. Toen de eerste druppels begonnen te vallen, zochten we zo snel als we konden een schuilplaats op, want als het eenmaal druppelt, duurt het in de regentijd nooit lang voordat het stortregent. We slaagden erin nog net voordat we doorweekt waren een hut te bereiken die aan de rand van het rijstveld was gebouwd voor de landarbeiders. Het bamboe bouwsel bestond uit vier palen, een zwevende vloer, zo’n halve meter boven de grond, en een bladerdak dat weliswaar niet geheel waterdicht was maar dat toch voldoende bescherming bood tegen het natuurgeweld dat de wereld om ons heen leek te verzwelgen. Al snel werd het zicht door de regen zo beperkt dat we de randen van de velden om ons heen niet meer konden zien. Op een tiental meters bij ons vandaan, nog juist zichtbaar in de nevel van neerslaand en opspattend water, stond een zilverreiger, die even verontrust de nek had gestrekt toen wij de hut in klauterden, maar die inmiddels de kop weer in de veren had gestoken om zo te wachten op drogere tijden.

We zaten gevangen in een kooi van water, en wat mij betreft vooral ook in een kooi van geluid. Ik zocht een droge plek, ging in lotushouding op de bamboe vloer zitten en sloot mijn ogen. De wereld werd een zee van geluid.

Ik moest terugdenken aan dat moment toen we op een late zondagmiddag tegen het einde van augustus zaten te eten op ons terras, terwijl om ons heen de regen omlaag kwam met een niet-afla-tende hevigheid. De Karen noemen de maanperiode die ruwweg samenvalt met de maand augustus la hkü, wat zoveel betekent als ‘de opgesloten maand’. Het is een toepasselijke naam. We hadden Hser Hser Paws zus en zwager te eten, en Hser Hser Paw had besloten vroeg te koken, zodat we nog in het laatste daglicht op de veranda konden zitten, onder de veilige beschutting van het dak, maar tegelijkertijd toch buiten en daardoor iets minder gevangen. We zeiden niet veel tegen elkaar, onder het eten, wat ongebruikelijk was, omdat zowel Hser Hser Paw en haar zus, Naw Tamla Paw, als haar zwager Saw Ta Doh en ik doorgaans veel met elkaar te bespreken hadden. Ta Doh had jarenlang als klerk op het kantoor van de openbare aanklager gewerkt – al was hij toen nog niet mijn zwager. Hij trouwde met Naw Tamla Paw vlak voor ik de zaak van de dorpsoudste, de secretaris en de militiehoofdman kreeg toegewezen. Toen ik die zaak won, werd Ta Doh onmiddellijk ontslagen. Nu werkte hij zo nu en dan voor de broer van Saw Hsa Tu, de fietsenmaker, en hielp hij me bij de organisatie van de partijafdeling. Naw Tamla Paw, die door Hser Hser Paw liefkozend Diamond werd genoemd omdat haar naam ‘diamanten bloem’ betekent, deelde met haar zus behalve de familiebanden een groot aantal interesses, waaronder een fascinatie voor de meer mystieke kanten van het christelijk geloof. Niet lang voordat Hser Hser Paw zwanger werd, bezochten zij samen een bijeenkomst waar een gebedsgenezer optrad. Het sprak vanzelf dat de zussen een verband legden tussen die gebeurtenis en Hser Hser Paws zwangerschap, en Ta Doh en ik wisten wel beter dan te proberen hen op andere gedachten te brengen.

Maar over al deze onderwerpen, die ons normaal gesproken voor vele lange uren gespreksstof boden, konden wij die middag niet spreken, doordat onze woorden verdronken in de moessonregen: de zware roffel op het dak, het klateren van de stralen water die van het dak omlaag schoten de modderige tuin in, het geruis van de regen op de bomen en struiken verder weg. Zo nu en dan lichtte de hemel op door bliksemschichten, waarna het geraas van de regen voor een moment werd overstemd door de donder. Volgens de oude wijsheid van de Karen is het onweer een gevolg van de strijd tussen de krachten van de Law hpo, die verantwoordelijk zijn voor de regens, en de krachten van de Hku de, die het droge seizoen bestieren. De wisseling van de seizoenen is als de wisseling van de wacht, die telkens weer met geweld en wapengekletter moet worden bevochten. De lichtflitsen worden veroorzaakt door de woeste vleugelslagen van de Law hpo, reusachtige demonen die hoog in het hemelrijk wonen, en door de schittering van de speren van de Hku de. De donder is het suizen van pijlen en het dreunen van de klappen die de strijdende partijen elkaar toebrengen. Mijn zwager zegt dat al die verhalen slechts bijgeloof zijn. En volgens Hser Hser Paw en haar zus zijn het verzinsels van de duivel die daarmee de Karen al veel te lang van het rechte pad van onze Here Jezus Christus heeft gehouden. Zelf ben ik lang bang geweest voor al die verhalen over geesten en demonen, oerwezens en heksen die de Karen in vroeger tijden voor waar hielden – een angst die zonder twijfel nauw samenhangt met de mysterieuze dood van mijn broer Ngar Yoo, die geloofde dat hij een vis was en die zich misschien wel heeft willen herenigen met de klimbaarzen die hij zo goed meende te kennen.

Maar inmiddels houd ik het erop dat die verhalen een kunstzinnige interpretatie zijn van de werkelijkheid, zoals surrealistische schilders de werkelijkheid naar hun hand hebben gezet met hun vaak even bizarre als fascinerende schilderijen. Te gemakkelijk vellen wij een oordeel over wat de verbeeldingskracht van anderen heeft voortgebracht, uit angst, wellicht, voor onze eigen verbeeldingskracht, of uit onvermogen ons in die ander te verplaatsen, wat op zichzelf weer een gebrek aan verbeeldingskracht bewijst. Zo denk ik nu over deze zaken, maar zo dacht ik er nog niet over op die verregende zondagmiddag in augustus, zo durfde ik er toen nog niet over te denken, opgesloten als ik was in mijn eigen angsten.

Toen de regen eindelijk afliet, en het geraas verflauwde tot gefluister, zei Hser Hser Paw: ‘Wordt het niet tijd dat wij vertrekken, wij allemaal, van hier, voorgoed?’

  DEEL IV

Duizend kleuren zwart

Het heeft vannacht geregend, heb je dat nog gehoord? Dat is ongewoon voor de tijd van het jaar. We zullen voorzichtig moeten zijn bij het afdalen van de heuvel, de paden kunnen verraderlijk glibberig zijn, al is het nog niets vergeleken bij wat wij hier meemaken in de regentijd.

In de regentijd ruikt de rivier naar grond, of ruikt de grond naar rivier. Alles is dan zo doorweekt dat er nog maar één geur overblijft: die van modder. Wat dat betreft is dit de mooiste tijd van het jaar: de maanden december en januari, als het land al droog begint te worden, maar nog niet zó droog is dat alles stoffig wordt. In april ruikt hier ook alles hetzelfde, maar dan is het niet het water, maar juist de afwezigheid ervan die alle geuren op elkaar doet lijken. In april en mei ruikt alles naar stof.

Het is goed om hier met jou te lopen. Wij zijn zo gewend om onzichtbaar te zijn, dat we argwaan krijgen als iemand zegt: ik wil weten wie jullie zijn. We hebben lang geloofd dat onze onzichtbaarheid onze redding was, dat we alleen daardoor konden overleven. Maar dat geloof ik niet meer. Onze onzichtbaarheid is onze grootste vijand. Met onzichtbaren kun je doen wat je wilt: je kunt ze opjagen als wild, je kunt ze afschieten en uitroeien, je kunt ze het land uit jagen. En ook in dit nieuwe land zijn wij niet veilig, want wie zal ons beschermen? We zijn elke dag slachtoffer van willekeur en geweld. We zijn klimbaarzen in een trog met water, hoog in de boom, en elke avond komt de visuil om zich aan ons te goed te doen – en niemand die het ziet.

Aan de oever van de rivier vraag ik je hoe hoog de nevel hangt, en jij zegt: ‘Ongeveer halverwege de bergwand.’

Ik zeg: ‘Dan zal het wel even duren voor we vandaag de zon zien. Hoe hoger ’s ochtends vroeg de nevel, hoe langer de zon op zich laat wachten. Ik weet niet waarom dat zo is, maar het is wél zo.’

Aan de overkant van de rivier zullen we lopen op het gehoor. De studenten van de bijbelschool zingen een psalm van David. Hun stemmen weven zich ineen tot een tapijt van klanken. Ze brengen kleur in mijn duisternis.

Dominee Marcus heeft me gevraagd om vandaag te tolken. Gisteren is er een evangelist uit Australië aangekomen, en niet alle studenten spreken voldoende Engels om zijn preken te kunnen verstaan.

Je moet weten dat de dominee zich destijds over mij en Tommy heeft ontfermd. Je moet weten dat de dominee één van de mensen is op wie ik mijn hoop heb gevestigd. Als er iemand is die misschien nog iets voor Tommy kan doen, dan is hij het wel.

We gaan de trap op naar zijn kantoortje en hij begroet ons zoals hij al zijn gasten begroet: met een aan onverschilligheid grenzende afstandelijkheid. Ik heb de dominee om die eigenschap lang gewantrouwd, maar inmiddels geloof ik dat het verlegenheid is – verlegenheid en achterdocht die voortvloeit uit teleurstelling.

Ik stel jullie aan elkaar voor, en de dominee stuurt iemand naar de keuken om koffie voor ons te halen.

‘Je hebt vandaag de vrije hand,’ zegt de dominee tegen mij.

En tegen jou, in het Engels: ‘We hebben een broeder uit Australië op bezoek, een zeer gerespecteerde predikant.’

Tegen mij: ‘Het is een onbenullige man, met onbenullige opvattingen.’

Tegen jou: ‘Het is een geweldige rijkdom om ons verbonden te weten met onze broeders en zusters van overzee.’

Tegen mij: ‘Hij is al eens eerder geweest, jaren geleden. Ik geloof niet dat je hem toen hebt ontmoet, maar het is een man die je niet snel vergeet. Terwijl je dat wel graag zou willen.’

Tegen ons beiden: ‘Ach, daar zul je hem hebben.’

Het eerste wat ik van de Australische evangelist gewaar word, zijn de trillingen, nee, de schokgolven die hij teweegbrengt. De bamboe vloeren en muren zuchten en steunen en kraken onder zijn gewicht. Groot is hij niet, stel ik vast als hij ons vanuit de deuropening groet met een joviaal ‘Howdy!’ – zijn stem komt niet van erg hoog, dus hij moet een man van flinke omvang zijn.

Als iedereen aan elkaar is voorgesteld en de dominee iemand heeft gestuurd voor meer koffie, zegt hij in het Karen: ‘Hij is ongeveer jouw lengte, weegt zeker honderdvijftig kilo, draagt een korte broek en een traditionele Karen-blouse. Hij heeft lang grijs haar, dat hij in een paardenstaart bijeen heeft gebonden. En zijn neus is verveld.’

In het Engels zegt hij: ‘Saw Min Thein is de beste tolk die we hebben. Hij laat zich niet afleiden door de mooie meisjes in de klas.’

Ik voel me een tikkeltje schuldig – schuldig en licht gegeneerd. Dat jij hiernaar moet luisteren. Dat je nu al een uur lang wordt onderhouden over Jozef en de Farao, over de Egyptische opvattingen over de goddelijkheid van hun leiders, over het onvoorstelbare, en daarom veelbetekenende feit dat die goddelijke Farao Jozef om raad vroeg.

‘Want wat was Jozef nu helemaal?’ vraagt de Australische predikant. ‘Een armzalige slaaf uit het land van Kanaän! Door zijn eigen broers verkocht aan handelaren in specerijen! Die hem weer doorverkochten aan een hoveling aan het hof van de Farao! Jozef was een onderworpene! Jozef was… een vluchteling!’

De Australische predikant spreekt graag in uitroeptekens.

‘En toch maakte de Farao hem tot de meester van zijn huis! Ja, tot heerser over gans Egypte! Hij gaf hem zijn duurste ring en zijn fijnste gewaden! Hij gaf hem een wagen en paarden! En hij gebood zijn onderdanen om voor hem te knielen en hem de hand te kussen!’

De Australische predikant predikt, en ik vertaal. De studenten luisteren, of dommelen, of denken aan andere dingen. En jij zit op een houten bank achter in het klaslokaal en wacht tot ik klaar ben. Wat kun je anders doen?

Aan het eind van het dubbele lesuur, is de Australische predikant buiten adem. Ik ruik de zweetplekken in zijn traditionele Karen-over-hemd. Hij hijgt en puft zich naar een slot. Hij zegt: ‘Wij mogen dan in veel van elkaar verschillen, in taal, in cultuur en in gewoonten, maar we hebben één ding gemeen: we zijn allen kinderen van dezelfde Vader, we geloven in dezelfde God en in Zijn zoon, die voor onze zonden aan het kruis is gestorven. Halleluja!’

Ik neem de vrije hand die dominee Marcus me heeft gegeven en vertaal zijn woorden zo: ‘Wij mogen dan in veel verschillen, in taal, in eetgewoonten en in gewicht, maar wij hebben één ding met elkaar gemeen: wij zijn allemaal mensen, met dezelfde menselijke verlangens: naar vrijheid, en zelfstandigheid, en naar de warmte van een omhelzing door onze geliefden. Halleluja!’

Van achter uit het lokaal klinkt de stem van dominee Marcus: ‘Amen!’

Van achter uit het lokaal klinkt een opgeluchte lach.

Een

Wat had ik graag naar ons gekeken. Ik zou hebben genoten van de nevels die als sluiers aan de heuveltoppen hingen, en van de laatste rode gloed van het vuur dat de hele nacht had gebrand en waaraan twee jonge vrouwen hun handen warmden. Ik had kunnen glimlachen om het onhandige gemanoeuvreer waarmee werd gepoogd mijn schoonvader U Hla Shwe in zijn hangmat te krijgen. De hangmat was bevestigd aan een meterslange bamboestam, die door vier man zou worden gedragen, terwijl nog eens vier anderen mee zouden lopen om hen af te lossen. Ik zou naar de gezichten hebben gekeken van hen die gingen vertrekken en van hen die achterbleven, en ik zou troostende woorden hebben gemompeld om het verdriet te bezweren. Maar voor ons die deel uitmaakten van de gebeurtenis was er voor zulke tedere emoties geen plaats. Voor ons was er slechts bezorgdheid en nervositeit, en daaronder de angst, als een koude onderstroom in lauw water.

Was alle bepakking er?

Waren we niets vergeten?

Hadden we, in een laatste desperate poging om ons vast te klampen aan wat was geweest, niet te veel willen meenemen, te veel willen behouden? Of zouden we, integendeel, straks juist ontdekken dat we dingen hadden achtergelaten waar we eigenlijk niet zonder konden?

Zouden we overleven?

Niemand van ons had ervaring met lange jungletochten, laat staan dat we ook maar bij benadering wisten wat het betekende om een gebied te doorkruisen waar al zo lang een uitzichtloze oorlog woedde. We spraken geen woord met elkaar. Alleen onze gidsen en dragers wisselden zo nu en dan korte zinnetjes uit, met zachte maar besliste stemmen. Om ons heen leek het woud stiller dan het in uren was geweest, en zelfs de hanen, die eerder nog schijnbaar onafgebroken hadden gekraaid, deden er het zwijgen toe. Boven onze hoofden verschoot de hemel langzaam van kleur. Een reusachtige roofvogel vloog op stille wieken over het dal. Ergens ver weg blafte een hond. Het moment was gekomen om op pad te gaan.

Angst, weet ik nu, heeft een kleur en een smaak, angst kun je ruiken en voelen. De kleur van angst is geel, en de smaak is als van bedorven water. Angst heeft een zurige geur, als van lekkende batterijen, en voelt aan als het grofste schuurpapier. Van alle emoties is angst de meest verraderlijke, omdat hij ten doel heeft ons het leven te redden maar ons even gemakkelijk het leven kan kosten.

Voor onze vlucht had ik de hulp ingeroepen van Saw Hsa Tu, die op zijn beurt zijn broer had ingeschakeld. We konden ons geen betrouwbaarder reisagent wensen, had de voormalige fietsenmaker me verzekerd. Het eerste deel van de reis ging per bus, daarna werden we opgepikt door iemand die zich, zoals afgesproken, aan ons bekendmaakte als Jimmy. Jimmy bracht ons in een rammelende Datsun-pick-up naar een dorp van waaruit we te voet verder zouden gaan. Daar bleven we drie dagen, tot ons reisgezelschap compleet was. Behalve uit Hser Hser Paw, mijn schoonzus, mijn zwager en mijzelf, bestond het gezelschap uit mijn schoonvader, drie studenten uit Rangoon (twee jongens en een meisje), twaalf dragers en twee gidsen. Tezamen torsten we een tamelijk bizarre verzameling huisraad mee, wat kleren, wat boeken, wat snuisterijen. Om mijn schoonvader te kunnen vervoeren, moest zelfs nog een deel van de toch al beperkte hoeveelheid bagage die we onszelf hadden toegestaan, achterblijven in het dorp. Dat maakte ons humeur er niet beter op.

De eerste dagen liepen we elke ochtend tot de zon recht boven onze hoofden stond en het zo heet werd dat alleen de allertaaiste insecten zich nog leken te roeren. Dan zochten we een schaduwrijke plek op, liefst in de buurt van stromend water, en rustten we een paar uur uit. Hser Hser Paw had last van haar voeten, haar heupgewrichten en haar bekken.

‘Botverweking,’ zei Tamla Paw. ‘Dat komt door de zwangerschap.’ Tamla Paw kon het weten, ze had jarenlang in een kraamkliniek gewerkt.

Zelf had ik aan beide voeten blaren, die na een paar dagen lelijk begonnen te ontsteken. Tamla Paw had er een zalfje voor, dat echter niet of nauwelijks hielp. Toen ik op een ochtend mijn schoenen aantrok en in een van de wonden iets zag bewegen, schrok ik daar zo van dat ik met een wilde beweging mijn schoen weggooide, terwijl ik ondertussen een beschamend dierlijk geluid voortbracht. Tamla Paw was niet onder de indruk van de minuscule maden die in de wond bleken rond te kruipen. Haar kleine reisapotheek bevatte een pincet, waarmee ze de diertjes een voor een verwijderde. De eerste bracht ze met een triomfantelijk gebaar tot vlak voor mijn gezicht, opdat ik maar goed zou kunnen zien van welk onnozel en onschuldig gevaar ik zo bang was geworden.

‘Eigenlijk,’ zei Tamla Paw, ‘zou ik ze gewoon moeten laten zitten. Maden houden de wond schoon.’

Hoewel ik in de dagen daarna geen nieuw ongedierte ontdekte, bleef ik nog lang visioenen houden van hele legers knagende insectenlarven, die mij langzaam van binnenuit opaten. Het enige dat hielp tegen de pijn en de angst was de verdoving van een diepe slaap, maar daaraan durfde ik me zelden over te geven. Daarvoor was de jungle te vol van geluiden die voor het ongeoefend oor onmogelijk waren thuis te brengen en die aanleiding vormden voor allerlei nieuwe angsten.

Hoe konden onze gidsen er zo zeker van zijn dat het kraken en zwiepen van takken werd veroorzaakt door een troep apen, en niet door soldaten?

Hoe wisten ze dat het vreemde, hoestende geluid werd gemaakt door een zwijn, en niet door een tijger die zich had verslikt in een te groot stuk vlees?

En waarom zeiden ze telkens weer dat alles veilig was, maar liepen er wel voortdurend vier man wacht rond de plekken waar we ons kamp opsloegen, ook midden op de dag?

Wanneer de ergste hitte voorbij was, vervolgden we onze weg tot de zon onderging. We sliepen in hangmatten tussen de bomen en op matjes op de grond. Sommigen van onze gidsen en dragers klommen bij het vallen van de duisternis in een boom en sliepen op een tak, half zittend, half liggend, in een angstwekkend precair evenwicht van krachten. Naarmate de tocht vorderde en we dieper het territorium binnendrongen van de Karen Nationale Unie, werd ons steeds vaker onderdak geboden in een dorp of gehucht, armetierige nederzettingen van tien, twintig bamboe huizen en een kerk. Een enkele keer overnachtten we in een boeddhistisch klooster. Nooit vroeg iemand wie we waren, waar we vandaan kwamen of waar we heen gingen. De studenten uit Rangoon spraken alleen nog op fluistertoon en zelfs dat nog maar hoogst zelden.

Onze gidsen bleken ware meesters in het verzamelen van voedsel. Voor wie over voldoende kennis beschikt, is de jungle van Oost-Birma een rijk gedekte tafel. Vooral langs de tientallen stroompjes en beken die wij passeerden, vonden zij tussen het overdadige groen talloze eetbare planten. Met behulp van een van de muskietennetten die wij hadden meegenomen, bleek het bovendien eenvoudig om vrijwel elke dag voldoende vis te vangen voor het hele gezelschap. Het kostte Hser Hser Paw enige zelfoverwinning om de visjes, die veelal nog levend in een pan met hete olie werden gegooid, op te eten, en twee boeddhistische dragers zagen om religieuze redenen zelfs helemaal af van het eten van vis, maar voor de rest van ons vormde de vangst van de dag een welkome versterking voor onze beproefde lichamen.

Datzelfde gold voor de slang die een van de dragers op een ochtend wist te doden door hem met één welgemikte slag van zijn kapmes de kop af te slaan. Al onze begeleiders waren ervaren jagers, zo bezwoeren zij ons, en het zou ze nauwelijks moeite hebben gekost ons elke avond vers wild voor te zetten, ware het niet dat was besloten geen gebruik te maken van vuurwapens, tenzij het echt niet anders kon, omdat daarmee de aandacht getrokken kon worden van legereenheden op patrouille, of van mogelijke verraders.

Eén keer, toen we ’s ochtends wat oponthoud hadden gehad doordat Tamla Paw was gebeten door een schorpioen (ook daar had ze een zalfje voor, maar eerst moest de wond worden uitgesneden en het bloeden gestelpt), liepen we door tot lang na zonsondergang. Ik herinner me van die avond vooral het verbijsterende de gemak waarmee onze gidsen en dragers zich door de duisternis bewogen, en de wanhopige verzuchting van Hser Hser Paw nadat een doornige tak een bloedende striem op haar gezicht had achtergelaten: ‘O Heer, leer mij zien in het donker!’

Het één heeft ongetwijfeld niets met het ander te maken, maar die nacht had zij haar eerste aanval van malaria.

Een vreemd mechanisch klikken trekt me langzaam omhoog uit mijn slaap. Het is een geluid dat thuishoort in een stedelijke omgeving en dat zich slecht laat rijmen met een bamboe huis in een Karen-dorp waaraan de vooruitgang voorbij is gegaan. Het klinkt als het tikken van een keukenwekker, het marcheren van tinnen soldaatjes. Ik lig op mijn rug, met mijn ogen open, en luister. Het geluid is vlakbij. Ik draai me op mijn zij om beter te kunnen horen, en juist op dat moment wordt het klikken onderbroken door een diep, dierlijk gekreun.

‘Hser Hser Paw?! Hser Hser Paw, ben jij dat?’ Ik buig me naar haar over, zoek met mijn vingers haar gezicht. ‘Wat is er!?’ Haar voorhoofd is nat en voelt vreemd kil aan, alsof het leven eruit is weggetrokken. Hser Hser Paw ligt met haar knieën opgetrokken tegen haar borst, haar armen om haar benen geslagen, en ze kreunt en klappertandt en zucht en worstelt met iets dat bezit lijkt te hebben genomen van haar lichaam.

Ik moet licht maken! Ik moet haar iets te drinken geven! Ik moet medicijnen vinden om de koorts te verjagen! Het kind! Het kind in haar buik! Ik moet rustig blijven! Rustigblijvenrustigblijven! Rus… tig.

Opeens schiet Hser Hser Paw overeind. Haar haar plakt in natte slierten aan haar gezicht. Ze kijkt verwilderd om zich heen, haar ogen groot van angst. Ze stoot een paar onverstaanbare klanken uit, duikt dan weer ineen.

‘Hser Hser Paw,’ zeg ik gejaagd, ‘je hebt koorts. Je bent ziek. Je moet… Ik ga… Wees niet bang! We gaan je snel beter maken. Ik ga iets te drinken voor je pakken. Wil je iets drinken?!’ (Rustig, denk ik, rustig!)

Hser Hser Paw kreunt.

‘Saw? Saw, wat is er?’ Een vrouwenstem.

‘Mijn vrouw is ziek!’

Ik hoor wat gestommel en dan opeens is er licht. Een jonge vrouw, van wie ik me niet kan herinneren dat ik haar eerder heb gezien, loopt met een olielamp onze kant op, hangt hem aan een haak aan de muur en hurkt neer bij Hser Hser Paw. Voorzichtig pakt ze haar hand, voelt geroutineerd haar pols, legt drie vingers tegen haar hals, schudt dan langzaam haar hoofd. ‘Heb je pijn?’ vraagt ze zachtjes.

Hser Hser Paw knikt en kreunt.

‘Waar? Aan je hoofd?’

Weer knikt ze zwakjes met haar hoofd.

‘En verder? Aan je knieën, je bekken, je botten?’

Ja, knikt Hser Hser Paw, iets heftiger nu.

De jonge vrouw buigt zich voorover. ‘Je hebt malaria,’ zegt ze. ‘Ik ga je behandelen. Het gaat over, maar het kan wel even duren. Ik zal je wat water brengen. En daarna zal ik een warme drank voor je maken, die je helemaal moet opdrinken.’ Dan wendt ze zich tot mij. Ze heeft een volmaakt gaaf gezicht, rond als de volle maan. ‘Ik zorg wel voor haar,’ zegt ze zacht. ‘Probeer nog wat te slapen.’

Ik kijk om me heen. Ik bevind me in een kaal vertrek, een schuur misschien, ik probeer te bedenken waar ik ben, maar ik vind slechts wat vage herinneringen aan een late aankomst in een dorp. Langs de wanden liggen matjes. Op de matjes liggen mensen onder dunne dekens. Ik herken mijn schoonzus, mijn zwager, mijn schoonvader, ik herken de andere leden van het reisgezelschap. Iedereen slaapt. Iedereen, behalve Hser Hser Paw, de jonge vrouw en ik. De vrouw heeft gelijk: ik moet nog wat slapen. Morgen wacht weer een lange, zware dag. Maar slapen zal ik die nacht niet meer. Ik word wakker gehouden door hele regimenten marcherende tinnen soldaatjes.

De volgende dag wordt besloten dat we in het dorp zullen blijven totdat Hser Hser Paw voldoende van haar malaria is hersteld. Iemand zegt dat we de rust goed kunnen gebruiken. Iemand zegt dat het dorp de veiligste plek in de wijde omtrek is. Iemand schiet een hond dood, een zwarte hond met blonde poten en twee blonde vlekken boven de ogen, als zware wenkbrauwen in negatief. Een oude vrouw ontdoet het dier van zijn ingewanden en zijn vel. Ze wijst ons op de blonde vlekken: ‘Een hond met vier ogen,’ zegt ze. ‘Het vlees van vierogenhonden is goed tegen de koorts van malaria.’

Zo eet Hser Hser Paw voor het eerst in haar leven hond – zonder dat ze dat zelf weet.

Twee

Zo beschrijft de Boeddha de eerste, gelukkige jaren van zijn huwelijk met Yasodhara: ‘Ik had drie paleizen, één voor het koude seizoen, één voor het hete, en één voor de regentijd. Gedurende de vier regenmaanden werd ik vermaakt door vrouwelijke minstrelen en verliet ik nimmer mijn paleis.’

De paleizen die koning Suddhodana voor zijn zoon had laten bouwen waren een lust voor het oog, het ene nog fraaier gedecoreerd dan het andere. Op elk uur van de dag konden de jonge prins en zijn gemalin zich laven aan de kunsten van muzikanten, verhalenvertellers, jongleurs en danseressen. De bomen in de paleistuinen waren vol exotische vogels, de wateren vol zilver glinsterende vis. Als het jonge paar een wandeling maakte, werd het gevolgd door tientallen dienstmaagden die bladen vol lekkernijen droegen, die muziekinstrumenten bespeelden en verkoeling brachten met rijk versierde waaiers. En nog was de koning niet gerust. Hadden de wijzen en waarzeggers hem immers niet voorspeld dat zijn zoon, gekweld door het lijden van de mensheid, ooit zijn prinselijk bestaan de rug zou toekeren om als een bedelaar te leven temidden van de bedelaars? Daarom zag Suddhodana erop toe dat de jonge Siddharta nooit slecht nieuws ter ore kwam, dat hij nimmer werd geconfronteerd met de schaduwkanten van het leven: verdriet, verval, vergankelijkheid. Werd een danseres moe, dan nam een andere onmiddellijk haar plaats in, kreeg iemand grijze haren, dan werd hij uit het huishouden van de prins verwijderd. En elke ochtend, voordat de prins ontwaakte, raapten tuinmannen elk dor blad op dat in de nacht was gevallen.

En nog was de koning niet gerust.

Op een nacht droomde hij dat zijn zoon het paleis verliet, gehuld in een armoedige monnikspij. De koning schrok wakker en liet onmiddellijk nagaan of de prins nog in het paleis was. Siddharta sliep de rustige slaap van de onwetenden. De volgende dag raadpleegde de koning een waarzegger. De waarzegger zei dat hij zich nóg meer moest inspannen om de prins af te schermen van het lijden van de wereld. ‘Maak voor de prins een lusthof die zó mooi en zó weldadig is dat hij hem nooit meer zal willen verlaten.’ De koning toog onmiddellijk aan het werk. Hij liet zijn beste tuinlieden en landschapsarchitecten een tuin maken die alle andere tuinen verre overtrof: er waren honderden uitzichtpunten met wonderschone panorama’s; duizenden poeltjes en stroompjes glansden en glinsterden tussen het groen als evenzovele juwelen; de bomen droegen de zoetste vruchten; de weiden waren bezaaid met de geurigste bloemen, en overal klonk het lieflijk gezang van vogels. Met recht droeg de lusthof de naam Tuin van het Geluk.

Nu was er nog maar één probleem: de Tuin van het Geluk lag even buiten Kapilavastu, de stad waar de koning woonde en waar de prinselijke paleizen waren. De prins zou zijn paleistuinen moeten verlaten en door de straten van Kapilavastu gaan, en daarna door de velden die de stad omringden. Daarom gaf de koning opdracht om vóórdat Siddharta de nieuwe lusthof zou kunnen bezoeken, elk huis en elke straat op te knappen en schoon te poetsen. Voor lelijke plekken liet hij grote planten plaatsen. Elk huis werd versierd met bloemen en linten van kleurige zijde. De mensen moesten hun beste kleren aan en ieder lelijk, oud, gehandicapt, ziek of anderszins niet volmaakt mens diende zich te verstoppen, opdat de prins hen niet zou zien. En zo geschiedde. Op de grote dag reed de prins in zijn rijtuig door uitbundig versierde straten, toegejuicht door zijn onderdanen, die bloemen over hem uitstrooiden en de weg die hij ging besprenkelden met kostbare parfums. Hij verliet de stad door de Oostpoort, en nog had niets hem gewekt uit zijn prinselijke sluimer.

Maar de goden lieten zich door de inspanningen van de koning niet van de wijs brengen. Zodra de prins de stad had verlaten, zag hij langs de weg een man zoals hij er nog nooit een had gezien: met grijze haren en een gerimpelde huid, zijn rug gekromd, de aderen van zijn magere ledematen gezwollen en blauw, uit zijn mond kwam een dierlijk gegrom.

‘Wie is die man?’ vroeg de prins ontsteld aan zijn koetsier. En de koetsier, daartoe aangezet door de goden, vertelde hem de waarheid. Hij zei: ‘Dit is wat men noemt een oude man, o heer.’

‘Waarom wordt hij oud genoemd?’ vroeg de prins.

‘Omdat hij niet lang meer heeft te leven.’

‘Maar betekent dat dan dat ook ik ooit oud zal worden?’

‘Jawel, mijn heer,’ antwoordde de koetsier, ‘gelijk wij allen.’

Daarop gaf de prins opdracht rechtsomkeert te maken.

Terug in zijn paleis zei hij tegen zichzelf: ‘Een schande is het, datgene wat men geboorte noemt, als aan al diegenen die worden geboren de ouderdom zich zo openbaart!’

Het verhaal gaat dat de koning, toen hij hoorde wat er was voorgevallen, nóg grotere feestelijkheden liet organiseren, nóg meer danseressen liet aantreden en nieuwe goochelaars en jongleurs, bedreven in de wonderbaarlijkste kunsten. Maar toen de prins een tweede keer uitging om de Tuin van het Geluk te bekijken, gebeurde iets soortgelijks: nadat de koets door de schoongepoetste en versierde straten was gereden, verlieten zij de stad door de Zuidpoort. Even later zag de prins langs de weg een man liggen, bevend van de koorts, met bloeddoorlopen ogen en kreunend bij elke moeizame ademteug.

‘Wat is er met die man aan de hand?’ vroeg de prins geschrokken aan zijn koetsier.

En de koetsier antwoordde: ‘Die man is ziek, mijn heer.’

‘Wat betekent dat, ziek?’

‘Dat betekent dat zijn lichaam door een ziekte is bezeten en dat hij grote pijnen lijdt.’

‘Kan ik dan ook ziek worden?’

‘Ja, mijn heer, ook u, gelijk wij allen.’ En weer keerde de prins ontgoocheld terug naar zijn paleis. En opnieuw trachtte zijn vader hem tot bedaren te brengen met nóg grotere feestelijkheden.

De derde keer kwam de koets langs een begrafenisplechtigheid, en leerde de prins dat ook hij, gelijk wij allen, uiteindelijk zou sterven. De vierde keer zag de prins een man met een kaalgeschoren hoofd, gekleed in een eenvoudige pij. De man leek op geen enkele manier onder de indruk van de prinselijke pracht en praal, hij stond onaangedaan langs de weg, volmaakt vredig.

‘Wie is die man?’ vroeg de prins.

‘Dat is een monnik,’ antwoordde de koetsier, ‘iemand die is weggegaan.’

‘Weggegaan?’

‘Weggegaan van huis en haard, om een eenvoudig en deugdzaam leven te lijden, om vrede te vinden voor zijn gemoed door goede daden te verrichten en door zachtaardig en vriendelijk te zijn voor al wat leeft.’

Daarop keerde de prins voor de laatste maal terug naar zijn paleizen. Hij had de waarheid over het leven ontdekt: dat ieder mens oud wordt, dat ieder mens kans loopt ziek te worden, dat ieder mens sterft. En hij had een man gezien die door die wetenschap niet leek te zijn aangedaan, die op een of andere manier redding had gevonden. Die nacht zag hij de wereld om zich heen met andere ogen: hij zag de danseressen in hun slaap, de een snurkend en kreunend, de ander met open mond, een spoor van slijm langs de kin. Hij keek naar zijn vrouw en zag haar volmaakte schoonheid, maar wist: ook die zal verloren gaan. In zijn hart groeide het besef dat hij afscheid moest nemen: afscheid van alle prinselijke rijkdommen, afscheid van hen die hem lief waren. Hij ging naar het slaapvertrek van zijn vader en toen de koning wakker werd hoorde hij zijn zoon zeggen: ‘Houd mij niet langer tegen en wees niet verdrietig, want het uur van mijn vertrek is gekomen.’

De koning barstte in tranen uit en smeekte Siddharta te blijven. Deze zei: ‘Ik zal blijven als je vier wensen voor me vervult.’

‘Wens wat je wilt!’ riep de koning.

‘Zorg dat de ouderdom geen greep op mij krijgt, dat mijn lichaam nooit door ziekte zal worden verwoest, dat ik nooit zal sterven, en dat jij en Yasodhara en allen die mij dierbaar zijn nooit zullen veranderen.’

‘Dat gaat mijn macht te boven,’ verzuchtte Suddhodana verdrietig. En Siddharta zei hem dat hij zou vertrekken vóór volle maan.

Natuurlijk waren wij niet vertrokken zonder eerst langs onze ouders te gaan. Hser Hser Paws vader, die al vele jaren weduwnaar was, had zijn dochter nauwelijks laten uitspreken toen we hem van onze plannen op de hoogte kwamen stellen. ‘Ik ga mee,’ had hij gezegd, en wij wisten dat niets en niemand hem nog op andere gedachten zou kunnen brengen, want de oude man was koppig als een olifant. We zouden een manier moeten vinden om hem te vervoeren, want zelf was hij, met zijn achtenzeventig jaren, niet meer in staat lange afstanden te lopen.

‘God zal ons bijstaan,’ zei Hser Hser Paw.

Bij mijn moeder arriveerden we op een late namiddag. De gouden gloed van het laatste zonlicht maakte dat ik de moeite nam om ons huis nog eens goed te bekijken. Nu pas viel me op hoe grauw en vervallen het was. Het huis van de buren, waar ooit Maung Maung Aye en zijn ouders met ons het suikerfeest vierden, was al een paar jaar geleden door hen verlaten en had nooit meer nieuwe bewoners gekregen. Een vroege vleermuis fladderde door een raamloos kozijn naar buiten. Ik voelde het volle gewicht van het leven onder de dictatuur op mij neerdrukken. Er was geen twijfel meer mogelijk: als we wilden overleven, als we wilden dat ons kind een leven zou hebben dat het waard was om geleefd te worden, dan moesten we weg. Wat mijn moeder ook zou zeggen, ik zou niet terugkomen op ons besluit. Het maakte de laatste meters naar het huis er niet gemakkelijker op.

We troffen mijn moeder in de voorkamer, waar ze aan de lange houten tafel zat. Vóór haar op tafel lag een tijdschrift, opengeslagen bij een foto van de Mahamoeni Boeddha in Mandalay. Mijn moeder zat rechtop in een stoel, haar ogen gesloten. Ze is dood! schoot het even door me heen, maar het volgende moment ontsnapte aan haar borst een diepe zucht en opende ze haar ogen.

Hoe had ik gedacht dat ze zou reageren op ons voornemen? Ik weet het niet. Ik geloof dat ik elke bewuste gedachte daaraan had weten te verdringen tot het moment dat ik tegenover haar stond. Maar waar ik geen rekening mee had gehouden, waar ik op geen enkele manier op was voorbereid, was dat ze in het geheel niet zou reageren. Ze keek naar mij en van mij naar Hser Hser Paw. Vervolgens knikte ze, nauwelijks zichtbaar, twee keer met haar hoofd en zei: ‘Ik zal thee zetten. Jullie zullen wel dorst hebben.’

Later op de avond, toen het buiten allang donker was, en de straten stil waren geworden op wat hondengeblaf na, bracht ik het gesprek opnieuw op ons vertrek. Weer kwam er geen enkele reactie behalve een kleine knik met haar hoofd.

‘Mijn vader gaat met ons mee,’ zei Hser Hser Paw.

‘Zou u dat ook willen?’ vroeg ik, niet zeker wetend welk antwoord me meer zou verontrusten: een bevestiging of een ontkenning.

Nu lachte mijn moeder. Dat wil zeggen: de dunne lijnen van haar mond trokken in de hoeken iets omhoog. Toen schudde ze haar hoofd. ‘Nee,’ zei ze. En toen nogmaals: ‘Nee.’ Ze rechtte haar rug, hield voor een moment haar kin fier omhoog en zei: ‘Maak je over mij geen zorgen. Er zijn goede mensen die voor me zorgen, die me eten brengen en die me zullen begraven als mijn tijd is gekomen. Ga, en moge God jullie behoeden.’ Daarna sprak zij niet meer, tot de volgende ochtend toen we afscheid namen.

‘Als jullie kind een jongen is,’ zei mijn moeder, ‘noem hem dan k’Paw Taw, “de gloednieuwe”, opdat alles in zijn leven nieuw en anders moge zijn. En als het een meisje is, noem haar dan Hay Pla Hset Soe, “zij die van verre helder schijnt”. In de nacht zal ik uitkijken naar haar licht.’

Drie

Hij heeft me binnen genodigd in zijn huis aan de rand van het dorp en zich voorgesteld als Thra Kay Nay. Hij is een oude man, met een mager, tanig lichaam. Hij draagt een kleurige longyi, geweven volgens de tradities van de Karen, met daarop een geel T-shirt met een groene kraag. Op de linkerborst is een blauw rondje gestikt waarop in witte letters de woorden ORDEM E PROGRESSO zijn geborduurd.

Thra Kay Nay ziet waar ik naar kijk en zegt: ‘Het shirt van het nationale voetbalteam van Brazilië. Gekregen van een smokkelaar die geregeld in Thailand komt. Hij zegt dat de Brazilianen het beste voetbal van de wereld spelen.’

‘Het is een mooi shirt,’ zeg ik.

Hij zegt: ‘De vlinders zijn er dol op.’

Het is onze vierde dag in het dorp waar Hser Hser Paw haar eerste malaria-aanval kreeg. Drie dagen ben ik niet van haar zijde geweken, maar vandaag lijkt het wat beter met haar te gaan. Er is zelfs al voorzichtig over gesproken om morgenochtend verder te reizen; de regentijd is in aantocht, en als het eenmaal begint te regenen zal het reizen door het oerwoud zo zwaar worden dat het twijfelachtig is of we daar tegen opgewassen zijn. Om de tijd te doden en afleiding te vinden, ben ik wat rond gaan lopen in het dorp. De verveling voedt mijn angsten te veel.

‘Waag je niet alleen in het bos,’ was me op het hart gedrukt. ‘Het dorp is beschermd met landmijnen.’ Verder dan het huis van Thra Kay Nay had ik niet durven gaan.

De oude man heeft thee voor me gezet. We zitten op de bamboe vloer van de grootste van de twee kamers waaruit zijn huisje bestaat, en hij vertelt me het verhaal van zijn leven, zoals oude mensen dat doen tegen vreemden.

‘Vierenzeventig jaar geleden ben ik geboren in ditzelfde dorp,’ zegt Thra Kay Nay. ‘En in al die jaren is er vrijwel niets veranderd. De mensen zijn alleen wat aardiger geworden voor de weeskinderen. Je zou het vanwege mijn naam misschien niet denken, maar ik was een ongewenst kind.’

Kay nay betekent ‘gewenst en ontvangen’, thra is de aanspreektitel voor een leraar. Hij moet dus niet alleen gewenst zijn geweest door degene die hem die naam gaf, maar hij heeft ook, op latere leeftijd, het respect van de gemeenschap gewonnen door leraar te worden. Ik knik en lach hem bemoedigend toe: ga verder, ik wil alles weten! De gedachte dat deze man al tweeënzeventig jaar de gevaren van de jungle heeft overleefd, stelt me enigszins gerust. Als hij het kan, waarom wij dan niet?

‘Mijn vader,’ zegt Thra Kay Nay, ‘was een getrouwde man, mijn moeder een jonge weduwe die haar echtgenoot had verloren door een jachtongeluk.’

Toen de kleine Kay Nay oud genoeg was om zelf te beslissen over zijn leven had een oude vrouw uit het dorp hem op een avond bij zich geroepen en hem de tragische geschiedenis verteld die voorafging aan zijn geboorte. ‘Volgens de vrouw,’ zegt Thra Kay Nay terwijl hij in zijn thee blaast, ‘was mijn moeder al heimelijk verliefd op de man die mijn vader zou worden toen haar echtgenoot nog leefde.’

De oude vrouw vertelde hem dat het een liefde was geweest die rechtstreeks voortsproot uit het hart en die ongetemd en ontembaar door haar aderen had gejaagd, als een hongerig dier, een wild geworden hond. Totdat die liefde op een kwade dag, slechts enkele maanden na de dood van de onfortuinlijke echtgenoot, naar buiten was gebroken en haar tanden had gezet in het zwakke vlees van de man die getrouwd was en kinderen had, maar die ervoor koos daar even niet aan te denken. Toen droeg haar schoot, die zeven lange huwelijksjaren dor en onvruchtbaar had geleken, alsnog vrucht, en zij wist dat zodra de bolling van haar buik zichtbaar zou worden, niet alleen voor haar maar ook voor anderen, groot onheil zou komen over de man die zij zozeer had liefgehad.

‘In een dorp als dit,’ zegt Thra Kay Nay, ‘zijn de ongeschreven wetten van de Karen oneindig veel belangrijker dan de papieren wetten uit het Birmese wetboek. Die ongeschreven wetten bepalen onder meer dat een getrouwde man die gemeenschap heeft buiten het huwelijk de doodstraf verdient.’

Ik heb tijdens mijn studie over het gewoonterecht van de jungle-Karen gelezen, en in Pan Thar verdedigde ik ooit een cliënt die betrokken was geweest bij een gewelddadige dorpsruzie. In die zaak was sprake geweest van een moord op een overspelige echtgenoot. Ook toen kwam het gewoonterecht van de Karen ter sprake, maar de moordzaak zelf werd nooit opgelost, zodat nooit kwam vast te staan wat de werkelijke motieven van de moordenaar waren geweest.

Thra Kay Nay zegt: ‘Voor een vrouw die kleine kinderen heeft die nog van haar voeding afhankelijk zijn, kan een uitzondering worden gemaakt, maar voor een man is het recht onverbiddelijk: de enige keus die hem rest is die tussen de dood door toedoen van anderen, of een zelfgekozen dood. Nadat mijn moeder aan de overspelige echtgenoot had verteld dat ze zwanger was, ging hij naar huis om zijn kapmes te halen. Tegen zijn vrouw zei hij dat hij bamboe ging kappen om een nieuwe mand te maken voor zijn haan, waarmee hij deelnam aan hanengevechten in omliggende dorpen. De volgende dag werd zijn lichaam gevonden, zonder hoofd. En hoe de dorpelingen ook zochten, het hoofd was en bleef onvindbaar.’

Kay Nays moeder volbracht de zwangerschap, maar zeven weken na de geboorte van haar zoon stierf ze aan de gevolgen van een gebroken hart. ‘De lokroep van de k’la van mijn vader bleek uiteindelijk onweerstaanbaar,’ zei Thra Kay Nay. ‘En dat heeft grote gevolgen gehad voor de rest van mijn leven.’

In vroeger tijden, nog voor de geboorte van de kleine Kay Nay, werd een Karen-kind dat wees werd onmiddellijk uit het dorp verdreven, uit angst dat de kwade geest die verantwoordelijk werd gehouden voor het ongeluk dat het kind ten deel was gevallen ook de rest van het dorp kwaad zou doen. Later werden aan weeskinderen juist bijzondere krachten toegedicht, misschien wel omdat sommigen in hun eentje in de jungle wisten te overleven – en hoe zou dat anders kunnen dan met hulp van magie.

‘In mijn kindertijd,’ zegt Thra Kay Nay, als hij de laatste druppel thee uit zijn beker heeft geslurpt, ‘hadden de dorpelingen ontzag voor weeskinderen, maar ze waren er ook bang voor. Mijn kinderjaren waren erg eenzaam. Ik heb lang tegen die eenzaamheid gevochten, totdat ik me op een dag realiseerde dat ik haar nooit zou kunnen verslaan. Vanaf die dag heb ik mij met mijn lot verzoend. En sindsdien heb ik langzaam maar zeker een plaats veroverd in deze kleine samenleving. Weliswaar een plaats aan de rand, maar toch erbinnen, en niet erbuiten.’

De woordenstroom van de oude man wordt onderbroken door de binnenkomst van een varken. Het dier schuurt zijn ruwe huid tegen de deurpost en snorkt luidruchtig. Thra Kay Nay schiet overeind met een snelheid waartoe ik zijn oude lichaam niet in staat had geacht. ‘Naar buiten jij!’ roept hij met schelle stem. Het varken maakt geschrokken rechtsomkeert. ‘Kom,’ zegt Thra Kay Nay, ‘ik zal dat beest te vreten geven, dan laat ik je daarna wat van het dorp zien.’

Het dorp is gebouwd in een grote, halfopen plek in het bos, een plek waar jaren geleden het struikgewas is platgebrand en de kleine bomen zijn gekapt, en waar alleen de oude woudreuzen zijn blijven staan, hun stammen op ooghoogte naakt en bleek met littekens van doorstane branden, en pas op grote hoogte uitwaaierend in groene kronen. Tussen de hoge bomen staan huizen gemaakt van hardhout en bamboe, met daken van takken en bladeren, enkele tientallen bouwsels, niet één exact gelijk aan de ander, elk gemaakt naar de behoeften en wensen van de bewoners. Rondom de huizen zijn bloeiende heesters geplant, die bescherming bieden tegen kwade geesten, en vruchtdragende bomen als mango, nayji en kapok. De grootste boom in het dorp, een magistrale ficus die de veel kleinere boom waarop hij zijn parasitaire leven ooit begon allang heeft overleefd, is behangen met bloemenslingers. In de vele holtes van de stam staan stompjes kaars en potjes met wierookstokjes, flesjes water, bakjes met fruit en andere offerandes.

‘Hier woont de geest die ons dorp beschermt,’ zegt Thra Kay Nay, ‘tenminste: zolang wij goed voor hem zorgen.’

Buiten het dorp liggen de velden waarop de dorpelingen hun rijst en hun bonen verbouwen. Terwijl we over de smalle modderpaadjes lopen die de velden onderling verbinden, vertelt de oude man over de jaren dat hij de kost verdiende als boodschapper, handelaar of gezant, voor mensen uit zijn eigen dorp en desgevraagd ook voor anderen, uit naburige dorpen, wanneer die iemand zochten die ze konden vertrouwen en die de weg kende in de jungle. Van de medicijnmannen die hij op zijn reizen ontmoette, leerde hij een groot aantal traditionele wijsheden over geneeskrachtige planten, het gebruik van de organen van bepaalde dieren en de betekenis van toevallige ontmoetingen met de dieren van het bos.

‘Maar ik ben nooit een naïeve gelovige geweest,’ zegt Thra Kay Nay. ‘Ik bezag alles wat me werd verteld met een kritische blik, en ik behield alleen datgene wat ik bruikbaar achtte en voor waar hield.’

Dat de plant die k’thi baw tho wordt genoemd bescherming biedt tegen een groot aantal ziektes (zij het niet tegen malaria) lijdt volgens hem geen twijfel. ‘Maar ik zal niemand aanraden een moedertijger met jongen ongewapend te lijf te gaan in de overtuiging dat de kracht van k’thi baw tho ook beschermt tegen de krachtigste wilde dieren, zoals sommige medicijnmannen beweren.’

Dat de galblaas van een wild zwijn de mens iets kan vertellen over de toekomst, vindt hij onzin, maar dat de vlucht van sommige vogels een voorspellende kracht kan hebben, acht hij boven elke twijfel verheven. ‘De vogels,’ zegt hij, ‘hebben me menigmaal het leven gered, met name in tijden van oorlog. Maar pas op! Er bestaan veel misverstanden over hoe de signalen uit het dierenrijk moeten worden gelezen. Alleen als je een lange praktijkstudie hebt gedaan kun je er betrouwbare conclusies uit trekken.’

‘En hoe zit het met de vierogenhonden?’ vraag ik. ‘Helpt het eten van hun vlees tegen malaria?’

Hij blijft staan aan de rand van een veld en kijkt een tijdlang ingespannen naar de jonge rijstaanplant. Dan zegt hij: ‘Als je gelooft dat mensen zich werkelijk om je bekommeren, vertrouw dan op hun goede raad.’

Als hij even later opnieuw plotseling blijft staan, vraag ik hem naar de landmijnen. Hij haalt zijn schouders op en zegt: ‘Ach, die landmijnen. Die zijn al zo lang geleden gelegd dat ik niet geloof dat er nog één is die het doet. Om deze plek is nog nooit gevochten, we noemen dit niet voor niets Het Vergeten Dal. Lang na de Grote Oorlog ben ik op mijn omzwervingen nog eens twee Japanse soldaten tegengekomen die niet wisten dat hun keizer zich in augustus 1945 had overgegeven. En een paar jaar geleden trof ik een stel Amerikanen, tot de tanden toe bewapend met wapentuig dat ik nooit eerder had gezien. Ze waren in het gezelschap van twee strijders van het Karen Bevrijdingsleger. Ik heb ze een tijdje vanuit een schuilplaats geobserveerd, maar ik durfde ze niet aan te spreken. Daarvoor zagen hun wapens er te vervaarlijk uit.’

Hij draait zich om, en we beginnen aan de weg terug naar het dorp.

‘Een mens heeft telkens weer de keuze uit twee soorten levens,’ zegt hij als we bij zijn huis zijn aangekomen, ‘dat van de zichtbaren en dat van de onzichtbaren. Soms is het goed te kiezen voor het eerste, soms is het beter te kiezen voor het tweede.’

’s Avonds blijkt dat de malaria-aanval inderdaad over zijn hoogtepunt heen is. Hser Hser Paw heeft weer wat glans in haar ogen, en ze eet met smaak het grote stuk vlees op dat haar wordt voorgezet. Ze vraagt niet wat voor vlees het is.

Ik vertel over mijn bezoek aan Thra Kay Nay, en het meisje met het vollemaansgezicht, dat voor Hser Hser Paw heeft gezorgd, zegt: ‘Thra Kay Nay heeft van de vogels geleerd hoe hij zijn geest moet laten opstijgen tot ver boven de hoogste bomen en de hoogste bergtoppen, om vandaaruit neer te kijken op de wereld.’

Als het besluit wordt genomen om de volgende dag verder te reizen, ben ik voor het eerst sinds ons vertrek uit Pan Thar niet meer bang.

Vier

Je wordt wakker uit een droom waarvan je je eerst alleen de geuren herinnert: modder, natte bladeren, verbrand vlees. Het duurt even voor je de beelden hebt gevonden die bij de geuren horen. Nu probeer je de beelden aaneen te voegen tot een verhaal, het verhaal van je droom, maar dat lukt niet. Ze blijven betekenisloos en zonder context.

Modder.

Natte bladeren.

Verbrand vlees.

Je ligt heel stil op je rug en bent je slechts vaag bewust van je lichaam. Alles speelt zich nog af in je hoofd. Maar omdat je droom je telkens weer ontsnapt, zich niet lijkt te willen laten vangen door je bewustzijn, roep je de wereld om je heen te hulp: je wilt de gedroomde werkelijkheid terughalen met behulp van de werkelijkheid buiten jezelf. Je doet je ogen open. Dat wil zeggen: je doet heel erg je best om je ogen open te doen. Vanuit de hersenen stuur je de spieren rond je ogen de impulsen die er normaal gesproken toe leiden dat je ogen opengaan. En nog eens. En nog eens. Maar er gebeurt niets. Je voelt jezelf terugzakken in de droom. Alleen: nu wil je niet meer! Je wilt je verzetten, maar ook dat lukt niet. De droom is sterker dan je angst, je wordt teruggesleurd de nacht in. Pas uren later word je weer wakker. Van je dromen herinner je je alleen de geuren.

Soms hoor je stemmen, ver weg en toch vlakbij. Soms voel je de zachte aanraking van een hand. Je wilt iets zeggen, maar het lukt je niet je mond in beweging te zetten. Je wordt je heel langzaam bewust van een zeurende pijn aan je gezicht. Eerst is het niet meer dan een ongemakkelijk prikkelen, maar allengs wordt het heviger, venijniger. Je wilt een hand naar je gezicht brengen om te voelen wat er mis is. Het lukt je met veel moeite de hand in beweging te brengen, maar verder dan je borst komt hij niet. Nu ontdek je dat je borst is omzwachteld met een verband. Je zakt weer weg. Onder je hand komt je borst tot leven. Je voelt een kloppen en een krioelen, je hoort zachte knagende geluiden. Je wilt je hand weghalen maar het is al te laat. Dwars door het verband heen kruipen honderden maden en wormen naar buiten! Ze beginnen onmiddellijk aan je hand te knagen!

Je roept om hulp, maar er komt geen geluid uit je mond.

Met een uiterste krachtsinspanning lukt het je je hand naar je gezicht te brengen. Ook je gezicht blijkt omwikkeld te zijn met een verband. Je voelt er voorzichtig aan. Geen wormen. Geen maden. Je hoort een vrouwenstem. De stem noemt jouw naam: ‘Saw Min Thein! Saw Min Thein?’

Ik til mijn hand op, ten teken dat ik haar heb gehoord, dat ik mijn naam heb herkend.

‘Ah, daar bent u, daar bent u eindelijk!’ zegt de vrouwenstem.

Nu hoor ik een tweede stem. Veel zwakker. Het lijkt de stem van een jonge jongen of juist een oude vrouw. De stem zegt iets wat ik niet kan verstaan.

‘Dat is goed, Tommy,’ zegt de vrouwenstem. ‘Ik breng het je zo.’

Tommy… Ken ik een Tommy? Ik ken geen Tommy.

‘Saw Min Thein?’ De vrouwenstem is nu heel dichtbij. Ik draai mijn hoofd in de richting van het geluid. ‘Blijf maar liggen,’ zegt de vrouw. ‘U moet zich zo min mogelijk bewegen. Er is een aanval geweest, Saw Min Thein. U bent geraakt door granaatscherven. Uw gezicht zit helemaal in het verband. Maar de operatie is goed verlopen. U heeft ontzettend veel geluk gehad.’

Opnieuw klinkt van wat verder weg de jongensstem.

‘Ik moet even voor Tommy zorgen. Gaat u vooral nergens heen.’ Ze lacht erbij, en even, heel even, meen ik dat ik de stem heb herkend.

Ik ben weer weggezakt. Voor hoe lang? Een uur? Een dag? Een week?

Ik word gewekt door een jongensstem, vlak bij mijn oor. De jongensstem zingt een liedje: ‘Kom maar, kom maar, kom er maar uit. Kom maar, kom maar…’

Ik vraag: ‘Wie ben jij?’

Ik vraag: ‘Wat is er met me gebeurd?’

Tommy zegt: ‘Je bent blind. Ze durven het je nog niet te vertellen, maar je zult nooit meer kunnen zien.’

Tommy zegt: ‘Ik mis twee vingers aan mijn linkerhand. Ik heb geluk gehad.’

Tommy zegt: ‘Ik dacht dat ze me dood zouden schieten. Dat zou ik beter hebben begrepen dan dit.’

Tommy zegt: ‘Je moet niet boos op me zijn.’

Het is onbarmhartig warm. De verbanden rond mijn hoofd en bovenlichaam zijn doorweekt van het zweet. Ik heb overal jeuk, maar ik kan me niet krabben. Een vlieg landt op mijn been, laat zich verjagen, landt opnieuw, laat zich opnieuw verjagen, landt, loopt wat heen en weer.

Ik zeg: ‘Is het waar?’

‘Ja, het is waar.’

‘Tommy, er was een zwangere vrouw. Weet je waar ze is?’

Tommy zwijgt.

’s Nachts verschieten de geluiden van kleur: eerst trekt het rood eruit weg, dan het geel, en ten slotte ook het blauw, zodat in het holst van de nacht elk geluid, het geringste bladgeritsel, een verre schreeuw van een wild dier, ijzingwekkend wit is, als het licht van de sterren.

Waarom bevolken wij de nachtelijke hemel met mythische dieren en vertellen we elkaar verhalen over de sterrenvolkeren? Om onszelf gerust te stellen, om het beangstigende idee te verjagen dat we wel eens helemaal alleen konden zijn in de koude, zwarte oneindigheid van het universum. Om soortgelijke redenen zitten wij ’s nachts bijeen rond kampvuren en olielampen en vertellen elkaar verhalen over het leven, óns leven en dat van hen die ons dierbaar zijn.

Op een nacht, in het stilste, witste uur, het uur dat voorafgaat aan het kraaien van de eerste hanen, hoor ik een stem, vlak bij mijn oor. ‘Saya…’ fluistert de stem. ‘U Min Thein!’

‘Tommy?’

‘Het was niet mijn schuld, saya, ik kon… ik had er niets mee te maken.’

‘Waar niet mee, Tommy? Waar had je niks mee te maken?’

‘Met die vrouw die een baby in haar buik had.’

‘Wat is er gebeurd, Tommy? Kun je me vertellen wat er is gebeurd? Kom op mijn bed zitten.’

Ik voel dat hij op het bed klimt. Het lijkt me dat hij niet erg groot is, een kind nog, misschien van een jaar of tien, twaalf hooguit, te oordelen naar zijn gewicht en naar de manier waarop hij tegen me praat.

‘Ik wist al de hele dag dat er iets zou gebeuren,’ zegt Tommy. ‘Als er iets gaat gebeuren, zijn ze zwijgzamer dan anders, dan laten ze me meer met rust.’

‘Wie zijn “ze”, Tommy?’

‘De soldaten, mijn… Ik zat bij een bataljon van de Vijfde Divisie.’

‘Welk bataljon?’

‘We noemden onszelf de Zwarte Tijgers.’

‘Hoe lang zat je al bij de Zwarte Tijgers?’

‘Dat weet ik niet precies. Meer dan een jaar, denk ik.’

‘Tommy?’

‘Ja.’

‘Hoe oud ben je?’

Hij geeft niet direct antwoord. ‘Vijftien,’ zegt hij dan. Aan de manier waarop hij het zegt kan ik horen dat hij niet de waarheid spreekt.

‘Vijftien,’ herhaal ik.

‘Ja.’

‘En wat gebeurde er toen?’

‘Toen de avond viel, werd iedereen nerveus. Ik kreeg opdracht bij Kyaw Win te blijven. Daar was ik blij om. Kyaw Win is een aardige man, ook al is hij een soldaat. Kyaw Win was ooit oo-si, een olifantendrijver, net als mijn vader. Mijn vader was de beste oo-si van heel Birma! En hij heeft me alles geleerd wat hij wist. Ik was al een pe-si toen ik…’

‘Een pe-si?’ vraag ik.

‘Ja, weet je niet wat dat is, een pe-si?’

‘Nee, dat weet ik niet.’

‘Dat is de bijrijder, het hulpje van de oo-si die op de rug van de olifant mee mag rijden.’

Ik hoor aan zijn stem dat hij opgelucht is dat hij over de olifanten kan praten en over zijn vader, in plaats van over wat er is gebeurd in die fatale nacht. Ik laat hem begaan. Misschien wil ik ook wel liever over olifanten praten.

‘Toen ik nog heel klein was,’ vervolgt Tommy zelfverzekerd, ‘nam mijn vader me al mee als hij ’s ochtends vroeg zijn olifant moest zoeken. ’s Nachts mogen de olifanten vrij rondzwerven in de jungle rond het kamp, wist je dat? Dan mogen ze zelf hun eten bij elkaar zoeken.’

‘Lopen ze dan niet weg?’ vraag ik.

‘O, jawel! Maar dan moet je gewoon goed zoeken!’

‘Hoe doe je dat dan? Hoe vind je in ’s hemelsnaam een olifant terug in de jungle?’

Tommy lacht. Hij heeft alle schroom van zich afgeworpen. ‘Je moet vooral je eigen olifant goed kennen. Hoe zet hij zijn poten neer? Wat voor afdrukken laat hij achter in de modder? Aan welke kant van het pad gooit hij de takken weg waar hij de bladeren vanaf heeft gegeten, links of rechts? En de poep is belangrijk. De poep is misschien wel het belangrijkst van alles.’

‘Waarom?’

‘Als er bamboe in de poep zit, heeft hij dus ’s avonds bamboe gegeten en zal hij nu op zoek zijn naar iets anders, bijvoorbeeld naar suikerriet. Dan moet je in het suikerriet zoeken. Daar zijn ze dol op, olifanten, op wild suikerriet. Als je bij het suikerriet komt moet je geduldig wachten. Je kunt niet zomaar het riet in lopen en je olifant zoeken, dat is veel te gevaarlijk. Er kunnen tijgers zitten, en beren. Je kunt je olifant aan het schrikken maken, waardoor hij onverwachte dingen kan doen. Dus eerst moet je goed luisteren of je hem hoort. Alle tamme olifanten dragen een bel, en elke bel is anders. Daaraan kun je je eigen olifant herkennen.’

‘En als je hem hoort, wat dan?’

‘Dan moet je hem lokken, met een lied.’

‘Een lied?’

‘Ja. Zodat de olifant je stem kan herkennen en op z’n gemak raakt. Mijn vader kon heel mooi zingen. Kom maar, kom maar, kom er maar uit!’ Het zachte, dunne geluid van een kinderstem. ‘Kom maar, kom maar… Net zo lang tot ’ie te voorschijn kwam, de olifant. En dan moet je “mek, mek!” roepen en kijken of hij voor je door de knieën gaat. Dat heb je hem geleerd, dat als je “mek, mek!” roept dat ’ie dan door z’n voorpoten moet zakken. Maar soms is een olifant ’s nachts in de jungle wilde soortgenoten tegengekomen, en dan luistert ’ie niet meer. Dan kun je hem niet zomaar zijn zadel weer opdoen, dat is heel gevaarlijk. Dan moet hij eerst weer opnieuw worden getemd.’

‘Je weet er echt veel van, Tommy!’ zeg ik.

‘Ik zou zeker de jongste oo-si van het kamp zijn geworden als zij er niet tussen waren gekomen.’

‘De Zwarte Tijgers?’

‘Ja, de Zwarte Tijgers.’

We moeten het erover hebben. Ik moet weten wat er precies is gebeurd, hóé het is gebeurd. In mijn hoofd zit een grote zwarte prop, gestold bloed, gestolde angst. Niets kan erlangs. Die prop moet weg. Maar de jongensstem lokt me – ik laat me verlokken.

Je bent een kind in een olifantenkamp in de jungle. Je moeder overleed toen je drie jaar oud was. Ze stierf tijdens de bevalling van je jongere broertje. Je broertje leefde nog een week, toen stierf ook hij. Je vader is je alles, je vader en zijn olifant. Op een dag is er grote opwinding in het kamp. Er is een kudde wilde olifanten gesignaleerd, waaronder zich enkele jonge dieren bevinden die geschikt zijn om te worden getemd. Zes mannen worden aangewezen om de kudde op te sporen, een van hen is je vader. Hij pakt zijn verdovingsgeweer en een kleine rugzak. Zolang hij weg is, zul jij de zorg voor zijn olifant moeten overnemen. Je krijgt iemand toegewezen die je daarbij zal helpen, maar jij zult het moeten doen, jij kent de olifant van je vader beter dan welke andere oo-si ook!

Je bent zo trots en opgewonden dat je nauwelijks kunt wachten tot je vader vertrekt.

Hoe kon je weten dat je hem nooit meer zou terugzien?

Acht dagen zorg je voor je vaders olifant. Acht ochtenden achtereen weet je hem op te sporen in de jungle, al duurt het een keer zo lang voor je hem hebt gevonden dat het zweet je over de rug is gaan lopen en je bijna in huilen was uitgebarsten. En juist toen hoorde je het zachte rinkelen van de bel, de bel die je uit duizenden zou herkennen! Bijna was je pardoes het struikgewas in gestormd om het dier te vinden, te omhelzen, zo dankbaar was je, en zo trots.

Laat in de avond van de achtste dag keren twee van de zes jagers terug naar het kamp. Je sliep al, maar ze maken je wakker. ‘We zaten de kudde al drie dagen lang dicht op de huid, maar telkens weer wisten ze te ontkomen,’ vertellen de jagers. ‘Toen kwamen we een legereenheid tegen. We wisselden beleefdheden uit, gaven hun te drinken van ons water, deelden wat van het vlees van een aap die we die ochtend hadden geschoten. Ze wilden weten waar we vandaan kwamen, wat we daar deden. Ze wilden onze geweren hebben. We zeiden dat het verdovingsgeweren waren, dat we ze nodig hadden om de olifanten te schieten en dat zij er niets aan zouden hebben. Daar waren ze het niet mee eens. Of we wilden of niet, we moesten onze geweren afstaan. Er ontstond een woordenwisseling, een handgemeen. Er werd geschoten.’

Er wordt naar je gekeken, heel even.

‘Je vader raakte gewond,’ zeggen ze. ‘We werden allemaal ingerekend. We nemen jullie mee, zeiden ze. Jullie kunnen onze spullen dragen en ander werk voor ons doen. Jullie mogen zelfs een olifant voor ons temmen, als jullie daar zo goed in zijn. Wie probeert te ontsnappen schieten we dood. Dat zeiden ze. Toch zijn we ontsnapt, wij tweeën. We weten niet wat er van de anderen is geworden.’

Weer wordt er even naar je gekeken.

Je loopt terug naar de hut van je vader. Je kijkt tussen zijn spullen. Je vindt een oud zakmes en een roestige hkyun, de eerste olifantenhaak die je vader ooit bezat en die hij kreeg van zijn vader, de grootvader die je nooit hebt gekend doordat hij vlak voor jouw geboorte door zijn eigen olifant tegen een boom werd doodgedrukt. Je wacht tot iedereen slaapt en dan sluip je het kamp uit.

Je gaat je vader bevrijden.

Vijf

Zoveel wist ik inmiddels: dat er een aanval was geweest; dat ik was geraakt door granaatscherven; dat een van die scherven in mijn goede oog terecht was gekomen; dat ik nooit meer iets zou kunnen zien; dat Hser Hser Paw bij de aanval was omgekomen – Hser Hser Paw, die mijn kind droeg. Ik wist zeker dat ik over dit verlies verschrikkelijk veel verdriet had, alleen: het verdriet kon niet langs de prop.

Mijn schoonzus, mijn zwager en mijn schoonvader hadden alleen lichte verwondingen opgelopen. De drie studenten uit Rangoon waren niet meer teruggezien – niemand wist wat er van hen was geworden. Zeven dorpelingen waren omgekomen, onder wie twee kleine kinderen. Wie kon, was de jungle in gevlucht, en daar gebleven, uit angst voor een nieuwe aanval. Of Thra Kay Nay de aanval had overleefd was niet bekend.

Dit wist ik ook: dat aan de kant van de regeringstroepen een jongen meevocht, een kindsoldaat, die Tommy werd genoemd; dat hij gewond achterbleef toen zijn bataljon zich terugtrok; dat hij twee vingers verloor aan zijn linkerhand; dat hij het er dus beter af had gebracht dan ik. Maar ik was vijfendertig en had al een half leven achter me, terwijl voor Tommy het leven nog moest beginnen. Hij zou oo-si worden, net als zijn vader, en diens vader. Hij zou de jongste oo-si worden van allemaal. Hij had gezongen aan de rand van het suikerrietveld, en de olifant van zijn vader had naar hem geluisterd.

En nu lag hij hier, op een veldbed in een noodhospitaal in de jungle, waar hij werd verzorgd door een verpleegster die Magdalena heette en die drie keer per dag aan zijn bed kwam zitten om voor hem te bidden, zoals Hser Hser Paw jarenlang had gebeden voor een kind…

Voor de deur stonden dag en nacht twee strijders van het Karen Bevrijdingsleger, soldaten die Tommy niet kende, die hij nooit eerder had gezien, maar die een paar dagen geleden nog zijn vijanden waren – de vijanden van de Zwarte Tijgers.

Terwijl ik op mijn veldbed lag en staarde naar het vlekkerig zwart voor mijn ogen nam ik een besluit: zolang Tommy nog in de kliniek was, zou ik alles doen wat in mijn vermogen lag om hem de moed te geven verder te leven. Daarna zou ik wachten tot ik voldoende was aangesterkt om weg te kunnen komen. Er was een rivier, niet ver van de kliniek, in de stille uren van de nacht kon ik haar zacht horen ruisen en gorgelen, vooral als het flink had geregend. Ik zou op het geluid afgaan en op de tast mijn weg vinden door het duister. Ik zou mezelf in het water werpen.

Ik bewaar geen herinnering aan het moment waarop ik me als kind voor het eerst bewust werd van het bestaan van de olifant als diersoort, maar ik herinner me wel de allereerste keer dat ik er een in levenden lijve zag. We zaten achter in de auto, mijn broer en ik, mijn vader reed, mijn moeder zat naast hem. We waren op weg naar de boerderij van mijn grootvader. Het regende. Het regende zo hard dat mijn vader stapvoets moest rijden, zelfs op de stukken weg die niet vol kuilen en gaten zaten. De zijramen van de auto waren beslagen zodat we op de voorruit waren aangewezen om iets te kunnen zien. Mijn moeder hield de ruit schoon met een doekje. We verdrongen elkaar op het midden van de bank. Ik klampte me vast aan de rugleuning van mijn vaders stoel om me niet door Ngar Yoo te laten wegduwen. Mijn vader mopperde dat we rustig moesten zijn. Mijn moeder zei: ‘Zodra het wat opklaart stoppen we ergens om thee te drinken en wat te eten.’ Op een toon alsof ze ons daarmee een groot plezier deed.

Ngar Yoo zei: ‘Hé, wat is dat?!’

Op dat moment trapte mijn vader hard op de rem, en hoewel we slechts langzaam hadden gereden, schoten we toch naar voren, mijn broer en ik, tussen de twee voorstoelen door. Het is dat onze onderlichamen tezamen vastliepen tussen de leuningen, anders zouden we ongetwijfeld hard in botsing zijn gekomen met het dashboard. Nu bleef de schade beperkt tot een pijnlijke plek net onder mijn rechteroor, waar Ngar Yoo’s harde kop onzacht met de mijne in aanraking kwam. Op zijn voorhoofd vormde zich angstwekkend snel een grote paarse bult.

Mijn vader zei: ‘Dat komt er nou van, Ngar Yoo!’

En moeder riep: ‘Kijk eens jongens, wat daar aan komt!’

Terwijl mijn vader probeerde de afgeslagen motor weer aan de praat te krijgen, verscheen vanuit het grijze gordijn een olifant. Het kolossale dier glom van de regen en leek te worden omhuld door een fijne nevel van opspattend hemelwater, vermengd met de dampende stoom van olifantenzweet. Van het uiteinde van zijn slurf druppelde een stroompje water. Op de kop van de olifant zat een man in een gescheurd shirt en een kleurige korte broek. Hij hield een paraplu boven zijn hoofd, maar veel helpen deed dat niet. Terwijl de olifant naderbij schommelde, werd mijn vader steeds ongeduldiger, alsof hij bang was dat het grote dier onze Morris Minor, mijn vaders meest waardevolle bezit, met één enkele, machtige beweging van zijn poten, zijn slurf of zijn slagtanden zou vermorzelen. En misschien was die vrees wel niet geheel ongegrond – in de anderhalf jaar die hij nog te leven bleek te hebben, zou Ngar Yoo mij met enige regelmaat krantenberichtjes onder de neus duwen over door olifanten aangerichte schade aan gewassen, huizen, auto’s en wat al niet. ‘Een olifant!’ riep Ngar Yoo, die op slag de pijn aan zijn hoofd was vergeten.

‘Een olifant!’ herhaalde ik. De motor sloeg aan. Mijn vader stuurde naar de verste kant van de weg en reed haastig door.

‘We wilden de olifant nog zien!’ riep Ngar Yoo verontwaardigd.

‘Ja!’ riep ik, en ik probeerde in dat ene woord minstens zoveel verontwaardiging te leggen als mijn broer had gelegd in een hele zin. Maar mijn vader was onvermurwbaar. Nog even konden Ngar Yoo en ik door de beslagen achterruit een blik werpen op het indrukwekkende achterste van de olifant, maar al snel onttrok het regengordijn het dier weer volledig aan het zicht.

Tommy denkt na. Tommy zegt: ‘Een oo-si met een paraplu… Misschien was het een circusolifant?’

Tommy vraagt: ‘Wat is een Morris Minor?’

Tommy vraagt: ‘Waarom heette jouw broer Ngar Yoo?’

Tommy vraagt: ‘Wat doet je broer nu?’

De middagen. De middagen zijn het ergst. Vooral als het ’s ochtends heeft geregend. Dan wordt de lucht zo warm en zwaar, zo nat en vies, dat het lijkt alsof iemand oude ongewassen kleding voor je mond heeft gebonden. Op zulke middagen praten we niet, Tommy en ik. Dan liggen we op onze bedden en zwijgen. Zo nu en dan hoor ik hem zuchten. Zo nu en dan rolt hij zich om. Slaat een insect weg. Veegt zijn gezicht af. Gaat zitten. Gaat weer liggen. Ik luister ingespannen naar elk geluid dat hij maakt. Hoe meer ik me concentreer op hem, hoe minder ik aan mezelf hoef te denken.

Zelfmedelijden is verslavend.

Waarom hebben ze me niet laten liggen, in de modder, tussen de brandende huizen? Waarom hebben ze me niet dood laten bloeden, mijn lichaam achtergelaten voor de mieren en de termieten, de gieren en andere aaseters?

Wie dachten ze een plezier te doen toen ze mij het leven redden?

Ik probeer al dagen te bedenken wat er aan de aanval voorafging. Waar was ik toen het gebeurde? Waarom was ik niet bij Hser Hser Paw? Hser Hser Paw geloofde in een rechtvaardige God, een goede God, de God van Abraham en koning David. Hser Hser Paw geloofde bovendien in de liefde en de genade van Jezus Christus, de Nazareër. Maar wat heeft haar dat geholpen?

Wat moet ik met jouw God, Hser Hser Paw? Wat is dat voor een God, als hij jou en onze ongeboren baby tot zich neemt, en mij laat liggen in de modder, zodat de dappere strijders van het Karen Bevrijdingsleger me kunnen vinden en me mee kunnen nemen naar hun veldhospitaal, waar ze me opereren, me het leven redden, zodat ik nu kan zeggen: ik ben weliswaar blind, maar ik ben tenminste niet dood? Waaraan heb ik dat verdiend? Wat heb ik Hem misdaan? Wat heb jij Hem misdaan?

Er is geen genade, geen liefde, geen barmhartigheid, er is geen goede God, geen God die licht brengt in de duisternis, geen verlossing of vergeving, er is slechts de modder waaruit wij geboren zijn en waarin wij terugkeren, en daar tussenin is er ons miserabele bestaan, vol onzinnig lijden, door de ene mens de andere aangedaan, vol zinloos verlies, door verdrinking of ziekte, door onnozele ongevallen die niemand had kunnen voorkomen en die geen diepere betekenis hebben, geen hoger doel dienen, die slechts wanhopig maken en afstompen, die je doen beseffen dat we worden omringd door duizend kleuren zwart, ja, dat alles vergeefs en doelloos is, zinloos als het leven van een mot dat sissend eindigt in de flakkerende vlam van een kaars die even later door de wind wordt uitgeblazen.

Tommy zegt: ‘U Min Thein, spreek jij Engels?’

‘Ja.’

‘Wil je me Engels leren?’

‘Dat is heel moeilijk, Tommy. Daar heb je boeken voor nodig. En tijd, veel tijd.’

‘We hebben toch tijd genoeg?’

‘Maar we hebben geen boeken. En als we ze hadden, zou ik ze niet kunnen zien. Kun je eigenlijk lezen?… Tommy? Kun je lezen? … Iemand kan je leren lezen, Tommy. Misschien kan iemand je zelfs Engels leren. Ja, natuurlijk kan iemand je Engels leren! Als je beter bent, kun je naar Manerplaw. Daar zijn scholen. Daar leren ze Engels. Heb je gehoord over Manerplaw? Weet je waar dat is, wat dat is?’

‘Manerplaw is een stinkende afvalhoop vol ratten en vliegen die ziektes overbrengen waardoor je heel langzaam doodgaat,’ zegt Tommy.

‘Zeiden ze dat? Was dat wat de Zwarte Tijgers tegen je zeiden over Manerplaw? Je moet ze niet geloven, Tommy! Dat zeiden ze om je bang te maken. Om te zorgen dat je met ze mee zou vechten tegen de Karen. Manerplaw is het basiskamp van de Nationale Unie van de Karen, het is de hoofdstad van Ka-Thoo-Lei, zo noemen de Karen hun land, ka-thoo-lei, het land van de verbrande aarde. Want zo hebben de Karen eeuwenlang geleefd, en zo leven sommige Karen nog steeds: ze branden een stuk van de jungle plat en verbouwen daar hun groenten en hun rijst. En als de grond is uitgeput, geven ze het terug aan het bos, en trekken weer verder. En het bos omarmt de uitgeputte grond en geeft hem weer kracht, maakt hem weer vruchtbaar, zodat hij na verloop van tijd opnieuw geschikt wordt om te dienen als akker voor de Karen. Zo is het duizenden jaren gegaan, en zo kan het weer gaan, als de Karen vrij zijn om te leven zoals zij dat willen, als ze met rust worden gelaten door de Birmanen, als ze…’

‘Ik ben geen Karen. Ik wil niet naar Manerplaw. Ze zullen me doden, omdat ik niet ben zoals zij.’

‘Nee, Tommy, nee! Ik ben ook geen Karen!’

‘Maar je spreekt wel hun taal! Je bent wél een Karen!’

‘Mijn moeder is Karen, Tommy, maar mijn vader niet. Ik ben maar een armzalige halfbloed. Maar dat geeft niet. Er is daar plaats genoeg. Er is daar ook plaats voor jou!’

O, de ondraaglijke hitte! De gekmakende jeuk! De pijn in mijn botten en spieren!

Laten we stil zijn. Laten we niets meer zeggen. Laten we luisteren naar de krekels. Stil, Tommy, stil, alsjeblieft. Je hebt gelijk, het is niet waar, ze zullen je niet met open armen ontvangen in Manerplaw, je spreekt hun taal niet, je bent een Birmaan, je bent de vijand. Je hebt geluk gehad, deze keer, dat ze je hebben laten leven, dat ze je zelfs het leven hebben gered. Zie je: er zijn goede mensen en slechte mensen. De goeden redden je het leven, de slechten schieten je dood, of erger: ze gebruiken je als lastdier, als pakezel, ze laten je net zolang en net zo hard werken tot je erbij neervalt. En dan duwen ze je met hun gelaarsde voeten naar de rand van het pad en eroverheen, zodat je de berghelling af rolt, je gezicht en je handen openhaalt aan doornige struiken, je botten breekt op de rotsen, en dan laten ze je liggen in de brandende zon of de stromende regen, dan laten ze je liggen als levend voer voor de mieren en de termieten, en ’s nachts zullen de wilde varkens je aangevreten lichaam aan stukken scheuren, en niemand zal een traan om je laten.

‘Tommy? Tommy, ik heb een plan. Zullen wij samen naar Manerplaw gaan, jij en ik? Dan zal ik je Engels leren, onderweg. En Karen. En we zullen…’

‘Je bent blind, U Min Thein! Je bent een oude blinde man! En ik weet de weg niet, naar Manerplaw! We zullen verdwalen. We zullen verhongeren. Ze zullen ons vinden, de Zwarte Tijgers, of de soldaten van de Karen, en ze zullen ons doodschieten! Hadden ze dat maar eerder gedaan. Hadden ze me maar gelijk doodgeschoten. En jou ook! Waarom hebben ze wél mijn vader doodgeschoten, maar jou niet?! Je bent een nutteloze blinde man! En ik ben een nutteloze jongen met maar één goede hand, en dat is ook nog de verkeerde!’

‘Tommy? Tommy…?’

‘Ik wil niet meer leven.’

Dat ik toen niet bij hem kon komen, dat was het allerergst.

Zes

Op een ochtend word ik wakker met een hoofd vol gedachten over de laatste dagen voor de aanval, alsof mijn herinneringen op een clandestiene reis waren geweest en in de nacht, onder de bescherming van de duisternis, waren teruggekeerd naar huis. Ik hoorde een oude man, die Thra Kay Nay werd genoemd, geruststellende woorden spreken over een Vergeten Dal. Ik zag Hser Hser Paw, zwanger en zwetend op een slaapmat liggen in het schemerduister van een kamer zonder ramen. Ze had haar ogen dicht, er zat speeksel in haar mondhoeken en zo nu en dan maakte ze zachte geluiden die hevige pijn deden vermoeden en hoge koorts. Ik zag haar oude vader die zich bezorgd over haar heen boog en haar kalmerend toesprak, en ik voelde weer de pijn die ik toen had gevoeld: de stekende jaloezie om de band tussen hen tweeën, en het verdriet om de dood van mijn eigen vader, die ik de laatste twee jaar van zijn leven niet meer had gezien, op die laatste keer na, maar die ik al zo oneindig veel langer niet meer had gekend.

Hoe ziek was Hser Hser Paw op dat moment al geweest? Hoe groot de kans dat zij de ziekte zou hebben overleefd? En wat waren de kansen voor de baby?

Een vrouwenstem roept me terug naar het heden – en weer is het, voor een ogenblik, alsof het háár stem was, de stem van Hser Hser Paw.

Maar Hser Hser Paw is dood.

Ik zeg het tegen mezelf, ik zeg het tegen de vrouw die naast mijn bed staat, een zuster die Magdalena wordt genoemd: ‘Hser Hser Paw is dood. Hser Hser Paw is dood.’

De aanval door het Birmese leger op het dorp waar wij door haar ziekte waren gestrand, had alle vragen over de kansen dat zij de malaria zou overleven overbodig gemaakt.

‘Saw Min Thein?’ zegt zuster Magdalena.

‘Ja?’

‘Er is hier iemand voor u, Saw Min Thein. Iemand die is gekomen om u te halen.’

‘Te halen? Maar ik wil helemaal nergens heen!’

‘Het is dominee Marcus uit…’

‘Wat zegt u? Een dominee?’ Ik begin te lachen. ‘Is er een dominee om me te halen?’

Het lachen is als een weldadige stroom van lauw water, die mij optilt en meevoert. Al snel geef ik me er helemaal aan over, ik lach zonder maat of rem, zoals kleine meisjes dat doen. Ik ben me volledig bewust van het ongerijmde, ja het ongepaste van mijn gedrag, maar het kan me niet schelen. Wat maakt het nog uit wat die dominee van mij denkt, of een verpleegster in een door God vergeten veldhospitaal in de jungle van Oost-Birma!? Ik ga toch dood! Hoera, ik ga dood! En ze hebben een dominee laten komen om me te halen, wat attent! Hahahaha!

‘Saw…? Saw Min Thein?’

Ik verman me, met tegenzin. ‘Ja zuster, stelt u mij maar voor aan de dominee. Neemt u mij niet kwalijk. Ik…’

Ik hoor hoe haar voetstappen zich van me verwijderen. Ik hik nog wat na. Op zachte toon wisselt de zuster enkele woorden met iemand die de dominee moet zijn. Dan hoor ik zwaardere voetstappen mijn kant op komen.

‘Saw Min Thein? Marcus, dominee Marcus. Ik ben gekomen uit Manerplaw om u te halen.’

Vreemd, denk ik, dat ik nu opeens aan Rangoon moet denken, aan mijn jaren op de universiteit. En natuurlijk vooral aan haar… aan Yi Yi Win.

‘Uw schoonvader zendt u zijn hartelijkste groeten,’ vervolgt de dominee. ‘Hij maakt het goed, naar omstandigheden.’

Het is zijn accent, denk ik. Hij spreekt Karen, maar het is het soort Karen zoals ik het hoorde spreken in de bus in Rangoon, door arbeiders uit In Sein.

‘U komt uit Rangoon, is het niet?’ vraag ik.

‘Jawel,’ zegt hij. ‘Kent u Rangoon?’

‘Ik heb er gestudeerd.’

‘Ik gaf er les aan de theologische hogeschool, op Missionary Hill in In Sein.’

‘Maar nu woont en werkt u in Manerplaw.’

‘Het is mijn basis, zou je kunnen zeggen. Mijn vrouw en kinderen wonen er. En ik trek van dorp naar dorp om te spreken met de kerkleiders en de gelovigen.’

‘Mijn moeder is een baptist,’ zeg ik.

‘Waar komt uw moeder vandaan?’

‘Uit Min Won.’

‘Ach,’ zegt hij, ‘daar ben ik vroeger veel geweest! Er zat daar een dominee, kom, hoe heet hij ook al weer…’

‘Mijn schoonvader is dus in Manerplaw, zei u?’

‘Eh ja… neemt u mij niet kwalijk. Hij maakt het redelijk goed. Lichamelijk is hij er helemaal bovenop gekomen, maar geestelijk heeft het verlies van zijn dochter… van uw vrouw, en van het kind…’

‘Het kind was nog niet geboren,’ zeg ik. ‘Er was nog geen kind, alleen de belofte van een kind.’ (Ik spreek meer tegen mezelf dan tegen hem, maar dat weet hij niet.)

‘Is dat zo?’ Hij klinkt oprecht verbaasd. ‘Uw schoonvader sprak erover alsof hij het al in zijn armen had gehad, alsof…’

‘Er waren nog twee mensen in ons gezelschap: mijn schoonzus, Naw Tamla Paw, en haar echtgenoot, Saw Ta Doh…’

‘Ze zijn in eerste instantie ook naar Manerplaw gebracht, net als uw schoonvader. Maar daarna zijn ze doorgereisd naar Thailand. Uw schoonvader had daar de energie niet meer voor. Hoe het nu met hen is, weet ik niet. Maar van Manerplaw naar de grens is niet zo ver meer, en het gebied is stevig in handen van de Nationale Unie van de Karen. Dus ik vermoed dat ze veilig in Thailand zijn aangekomen. Er zijn daar grote kampen, waar…’

‘Waarom komt u me halen? Wat heb ik in Manerplaw te zoeken? Of in die kampen?’

‘U kunt hier niet blijven, Saw Min Thein. Het is hier veel te gevaarlijk. En er zijn onvoldoende artsen in dit district. Wanneer heeft u voor het laatst een arts aan uw bed gehad?’

‘Waarom zou ik nog artsen aan mijn bed willen? Luister, dominee Marcus, ik waardeer uw goede bedoelingen, ik begrijp dat u een lange en gevaarlijke reis heeft gemaakt om mij hier te kunnen komen opzoeken…’

‘Ik was toch in de buurt,’ sputtert hij tegen.

‘Maar het is beter als u mij hier achterlaat. Wat voor toekomst heb ik in Manerplaw? Wat voor toekomst heb ik waar dan ook? Ik ben blind en dat zal altijd zo blijven.’

‘Dat weet ik.’

‘Maar u weet niet wat het is om blind te zijn. U heeft geen idee! Ik heb zélf nog nauwelijks enig idee…’

En opeens is ze daar weer, in mijn gedachten. Het beeld is haarscherp, het fonkelt in de ochtendzon: Yi Yi Win! Waarom zou ik nu aan haar denken? Waarom nu mezelf kwellen met dat beeld, die ogen, die lach… Ik zou aan Hser Hser Paw moeten denken, mijn arme, dode vrouw, ik zou…

‘Om kort te gaan, dominee, en vat u het vooral niet persoonlijk op, maar ik wil u vragen om weg te gaan. Brengt u de groeten over aan mijn schoonvader, moge God hem bijstaan in deze droeve dagen.’

Het probleem was dat de dominee zich niet liet wegsturen. Hij zei eenvoudigweg dat er geen sprake van kon zijn dat hij zonder mij zou vertrekken. Ik zei dat ik slechts schuifelend vooruit kon komen, dat ik nog niet meer dan enkele tientallen meters had gelopen, en nooit zonder hulp. Hij zei dat we over het water zouden reizen, tot aan een plaats waar we dragers konden vinden en een olifant misschien.

‘Een olifant?’ zei ik. ‘Hoor je dat, Tommy? De dominee wil met een olifant reizen!’

‘Waar gaan we naar toe?’ vroeg Tommy.

Aan de reis die volgde, bewaar ik slechts vage herinneringen. Het enige dat ik mij zonder moeite scherp voor de geest kan halen is de angst, de angst die me geen moment verliet, waarin ik dreigde te stikken, die me verlamde. Hoe moesten mijn voeten hun weg vinden in de duisternis die mij omringde? Waar was er houvast voor mijn handen? Ik zat in het ranke bootje dat ons stroomafwaarts bracht, verder en verder weg van de zee. (‘De rivieren stromen hier niet naar zee, de rivieren stromen naar het noorden,’ zong het in mijn hoofd.) Ik durfde me niet te verroeren. Wij voeren door een tunnel van koele beschaduwde lucht, die slechts zo nu en dan werd doorboord door een straal zonlicht, die ik voelde op mijn huid, maar die ik niet zag, al meende ik wel verschil te zien in de kleur van het zwart voor mijn ogen. Urenlang werd er door niemand gesproken. Het enige geluid was het gebrom van de motor, het klotsen van het water, en zo nu en dan de roep van een vogel. Toen we eindelijk de plaats hadden bereikt vanwaar we per olifant verder zouden reizen, moesten ze me met vier man uit de boot tillen: ik was volkomen verkrampt.

We brachten de nacht door in een huis dat rook naar gedroogde tabaksbladeren. Ik sliep niet. Ik wachtte op het eerste schot, het fluiten van een inkomende granaat, het geschreeuw van soldaten, het krijsen van vrouwen en kinderen. Ik wachtte op verlossing.

Voor de tocht op de rug van de olifant moesten ze me vastbinden op de drager – ik kon zonder zicht onmogelijk mijn evenwicht bewaren. Vooral de afdalingen waren een hel. De olifant leunde vaak zó ver voorover dat het leek alsof ik volledig ondersteboven hing. Na verloop van tijd verloor ik ieder gevoel van richting. Ik wist niet meer wat boven was en wat onder, ik kon met geen mogelijkheid meer vaststellen of we vooruitbewogen of achteruit. Het was of ik in een ton van een berg af rolde. Ik braakte gal.

Ze zeggen dat de reis vier dagen heeft geduurd, maar toen we in Manerplaw arriveerden, was ik een oude man.

Ze zeggen dat Tommy de hele reis niet van mijn zijde is geweken. Maar als iemand zou beweren dat Tommy door een reusachtige vogel van zijn hospitaalbed was gelicht en vervolgens naar Manerplaw was gevlogen, dan geloofde ik het ook. Ik bewaar aan Tommy’s aanwezigheid geen enkele herinnering – zelfs niet aan het moment waarop hij werd herenigd met zijn geliefde olifanten.

Ze zeggen dat ik in Manerplaw mijn schoonvader heb ontmoet. Ik geloof het, maar ik herinner het me niet. Mijn schoonvader is in Manerplaw begraven. Hij kwam om bij een bombardement door vliegtuigen van de Birmese luchtmacht, twee dagen nadat Tommy en ik waren doorgereisd naar een vluchtelingenkamp in Thailand.

Het slechte nieuws reisde ons achterna.

Zeven

‘Dominee Marcus is er!’ hoor ik Tommy roepen. ‘U Min Thein, dominee Marcus is aangekomen!’

Hij roept het van verre. Het is niets voor hem om zijn stem zo te verheffen. We zijn al drie maanden in het kamp, maar Tommy heeft zich nog geen moment op zijn gemak gevoeld. We delen samen een hut op een steile helling. Het is geen handige plek voor een blinde, het pad ernaar toe is moeilijk begaanbaar. Maar Tommy heeft elke suggestie om te verhuizen afgewezen. Pas na lang aandringen heeft hij me verteld waarom. ‘Hier kunnen we wegkomen, U Min Thein,’ zei hij. ‘Achter onze hut begint meteen het bos.’

Ik drong niet verder aan.

Ik leer hem Karen en hij is een vlotte leerling, maar hij schaamt zich voor zijn accent. En hij vertrouwt niemand. ’s Nachts hoor ik hem vaak rondsluipen in de hut. Ik vermoed dat hij aan alle kanten naar buiten kijkt om te zien of er geen gevaar dreigt. Soms schrik ik wakker van zijn gegil – hij heeft verschrikkelijke nachtmerries. Dan blijft hij dagenlang in zijn kamer en laat zich door niemand bepraten. Op zulke dagen ben ik blij dat Tamla Paw en Ta Doh er zijn. Zij zorgen ervoor dat ik niet omkom van honger of dorst.

Tommy stormt mijn hut binnen. ‘Kom! Kom!’ roept hij en hij pakt me bij mijn arm. Hij is zo uitgelaten dat ik op weg naar beneden mijn uiterste best moet doen hem bij te houden – en niet te vallen.

‘Ik wist niet,’ zeg ik, als we de rivier doorwaden die het kamp in tweeën deelt, ‘dat je zo gek was op dominee Marcus.’

Tommy aarzelt even, zegt dan: ‘Hij heeft ons het leven gered.’

‘Dominee Marcus?’ zeg ik.

‘Ja,’ zegt hij, ‘zonder hem waren we nooit weggekomen uit die kliniek. Niet levend in elk geval.’

Daar denk ik over na, terwijl Tommy me meevoert naar een deel van het kamp dat ik nog niet ken. Nu ben ik het die zich slecht op zijn gemak voelt.

‘Stel je voor,’ zegt Tommy terwijl we over een pad lopen dat met nylon zakken vol grove kiezelstenen is verstevigd, ‘dat ik toen naar jou had geluisterd! Dat we met z’n tweeën op weg waren gegaan naar Manerplaw. Hoe ver denk je dat we waren gekomen?’

‘Je hebt gelijk,’ zeg ik. Ik voel me ellendig, en nutteloos vooral. Het volgende moment ben ik boos op Tommy. Ondankbare hond, denk ik.

De dominee is gearriveerd met zijn familie: zijn vader, zijn vrouw en zijn twee dochters. Hij stelt ze een voor een aan me voor en opeens meen ik te weten waarom Tommy zo enthousiast is. Het tweede meisje legt ter begroeting haar hand op mijn arm, en even sta ik niet meer in het kantoortje van de kampleider, waar nieuw aangekomen vluchtelingen zich moeten melden, maar in een stadion in Rangoon, waar het lichaam van de grote U Thant ligt opgebaard – ik voel een hand op mijn arm.

Is het mogelijk dat Tommy verliefd is op dit meisje? Hij is net dertien geworden, een prachtige leeftijd voor kalverliefdes. Eén blik op hem en haar zou genoeg zijn geweest, één enkele blik! Maar dat is me niet vergund.

Hoe moet ik leven temidden van zoveel raadsels?

Hoe kan ik ooit leren omgaan met zo’n groot gemis?

Ik moet iets doen! Ik moet mijn wereld vergroten, mijn kennis vergroten. Ik zeg tegen Tommy: ‘Kom hier.’

Tommy komt. ‘Ga dichterbij staan.’

Hij doet wat ik hem vraag. Hij staat recht voor me. Ik grijp hem bij zijn schouders. Dan breng ik mijn handen omhoog en leg ze op zijn hoofd. Ik voel aan zijn haar. Halflang. Ik bevoel zijn oren. Klein, dicht tegen zijn hoofd. Ik voel zijn nek. Breed, sterk. Zijn schouders. Zijn armen.

Niemand zegt iets. Ik zak door mijn knieën en bevoel zijn benen, zijn voeten. Hij heeft de grove eeltige voeten van iemand die van kinds af aan gewend is zonder schoeisel te lopen.

‘Ik moest opeens weten wie je was,’ zeg ik als ik weer ben opgestaan. ‘Dominee Marcus?!’

Iedereen lacht. Het is een bevrijdende lach.

Als we zijn uitgelachen, zegt dominee Marcus: ‘Ik heb slecht nieuws voor u, Saw Min Thein, en nog slechter nieuws voor uw schoonzuster.’

Zo hoorden we van de bombardementen op Manerplaw en van de dood van mijn schoonvader.

Er is een verhaal dat de Karen over zichzelf vertellen, een verhaal dat ik dominee Marcus hoorde vertellen aan Tommy, niet lang nadat hij zich met zijn familie in het kamp had gevestigd, en een bijbelschool had gesticht waar Tommy zou leren lezen en schrijven, en waar hij Engels leerde uit de King James-vertaling van de bijbel.

‘De Karen,’ zei dominee Marcus, ‘hebben een historische rol te spelen in Birma. Wij zijn de eerste bewoners van dit land, wist je dat? Wij, de Karen, waren hier eerder dan de Birmanen, en de Shan, en de Kachin, wij waren de eersten. En waar kwamen wij vandaan? We kwamen uit het land van Abraham, het tweestromenland, het land van de Eufraat en de Tigris. We zijn nazaten van Abraham, de aartsvader!’

Dominee Marcus zei: ‘Wat is het Hebreeuwse woord voor God? Jaweh. En hoe noemen de Karen hun god? Y’wa! En welke eigenschappen dichten wij hem toe? We noemen hem: onze vader. We eren hem als Schepper van al wat leeft. We zeggen: toen de aarde werd gemaakt, was het Y’wa die hem maakte; toen de aarde werd bevolkt, was het Y’wa die hem bevolkte. Y’wa is eeuwig. Hij bestond al ver voor het begin der tijden en Hij zal nog bestaan als deze wereld allang weer is vergaan. Y’wa is onveranderlijk, almachtig en alwetend. Zo denken wij over onze god – precies zoals Abraham dacht over Yaweh!

Kun je je voorstellen hoe verbaasd de eerste zendelingen waren die naar Birma kwamen? Temidden van miljoenen boeddhisten en animisten vonden zij één volk dat geloofde in dezelfde god als zij: de Karen. En welke verhalen vertelden die Karen over hun god? Dit verhaal bijvoorbeeld. Op een dag sprak de god Y’wa tot het eerste mensenpaar dat Hij had geschapen, en Hij zei: ik zal een boomgaard voor jullie maken, en in die boomgaard zullen zeven soorten bomen staan die zeven soorten vrucht zullen dragen. En al die vruchten zullen jullie tot voedsel zijn, behalve één. Van die ene vrucht zullen jullie niet eten. Doe je dat wel, dan worden jullie ziek en oud, dan zullen jullie sterven. En eens in de zeven dagen zal ik naar jullie toe komen om te zien hoe het jullie vergaat en of jullie mijn woord eerbiedigen.

Niet lang daarna werden zij bezocht door de duivel, die tot hen kwam in de vorm van een slang. En wat zei hij tegen hen, nadat ze hem hadden verteld over de zeven vruchten, waarvan zij er maar zes mochten eten? Hij zei dat ze door God waren misleid. Dat als zij van de vrucht zouden eten, ze zouden kunnen vliegen tot in de hoogste hemelen, en zouden kunnen afdalen tot in de diepste diepten van de aarde! Dat zei de duivel. En wie geloofde hem? De vrouw! Zij liet zich door hem overreden het woord van God in de wind te slaan en te eten van de verboden vrucht. En toen zij dat had gedaan, lachte de duivel en zei: Laat nu ook je man van deze vrucht eten, want als God gelijk had, en je straks ziek en oud zult worden, dan zal je man alleen achterblijven, en als ik gelijk heb, en je straks door de hemelen zult vliegen en zult afdalen in de diepste diepten van de aarde, dan zul je daar alleen zijn, zonder de man die je liefhebt. Uit liefde voor hem zul je hem dus van de vrucht moeten geven. De vrouw deed wat de slang haar zei en ze wist ten slotte haar man te overtuigen, en zo dwaalden zij af van het rechte pad van Y’wa, precies zoals Adam en Eva afdwaalden van de weg van Yaweh.’

Dominee Marcus zei: ‘Het verhaal heeft nog een vervolg. Vanaf het moment dat de eerste mensen zich verlieten op het woord van de duivel, waren ze overgeleverd aan zijn grillen. Niet alleen werden zij ziek en oud en sterfelijk, ze hadden ook geen andere keus dan zich op hem te verlaten om zich tegen al dat onheil te verweren. Toen hun eerste kind ziek werd, doodde de duivel een varken en sneed er de galblaas uit. Als de galblaas van een varken rond en stevig is, zei de duivel, dan is dat een gunstig teken, en zal het kind genezen. Maar is de galblaas slap en vormeloos, dan betekent dat dat er geen hoop meer is. Toen het kind wonder boven wonder herstelde, richtten de ouders een feest aan voor de geesten, precies zoals de duivel het hun had geleerd. Zo raakten de Karen steeds verder verstrikt in het web van occultisme en afgoderij. Maar de hoop dat zij ooit weer terug zouden keren op het rechte pad ging niet geheel verloren. Want in een verhaal dat van generatie op generatie werd overgeleverd, werd gesproken van een Gouden Boek, Lei Htoo, waarin de wil van God stond opgetekend. Dat boek was ooit in het bezit van de Karen, maar het ging verloren. Op een dag, zo beloofde het verhaal, zou het hun worden terugbezorgd door iemand die “de witte broeder” werd genoemd. Welnu, de witte broeder is gekomen! En hij bracht ons een boek waarvan het snijsel met goud was belegd! Zo is het gekomen dat sinds de komst van de eerste zendelingen, in 1813, zoveel Karen zich tot het christendom hebben bekeerd.’

Van dominee Marcus leerde Tommy deze woorden van Jezus, die door de gelovigen de Zoon van God wordt genoemd: ‘Voorwaar ik zeg u: alles zal de zonen van de mensen vergeven worden.’ En Tommy schreef die woorden op, in het Karen, en hing het vel papier boven de deur van ons huis op de heuvel aan de rand van het kamp.

Zo werd Tommy een christen.

Acht

Een van de vele verontrustende ontdekkingen die ik deed in het eerste jaar van mijn blindheid was dat ik nauwelijks kon ruiken. Ik had me nooit afgevraagd of ik een goede neus had of een slechte. Als kind snoof ik de geur op van de olie waarmee mijn moeder zich insmeerde; als volwassene drukte ik ’s avonds graag mijn neus in Hser Hser Paws haar, omdat het rook naar de bloemen die zij er overdag in had gedragen. En net als iedereen had ik een hekel aan de indringende geur van vispasta. Pas toen ik blind werd, merkte ik hoe weinig verfijnd mijn reukvermogen was, hoe grof en hopeloos beperkt de waarnemingen die ik ermee kon doen. Ik wenste mijzelf de neus van een hond. Ik geloof wel dat mijn reukvermogen sindsdien wat is verbeterd, ik ben inmiddels beter in staat de ene geur van de andere te onderscheiden, om geuren te lezen. Maar ik blijf mezelf verwijten dat ik mijn reukvermogen zoveel jaren heb verwaarloosd. Ik kan het idee niet van me afzetten dat mijn neus me meer van dienst had kunnen zijn als ik er vroeger meer aandacht voor had gehad.

Zo verwijt ik mezelf ook dat ik nooit goed heb gekeken – nooit écht goed. De meeste beelden die ik in mijn herinnering heb opgeslagen, lijken meer op de schetsen die mijn oom Thet Tin vroeger maakte voordat hij aan zijn schilderijen begon dan op die schilderijen zelf. Zoveel is niet ingevuld, zoveel details zijn onuitgewerkt gebleven. De scherpste beelden stammen gek genoeg uit de jaren die het langst geleden zijn. Ik zie het gezicht van mijn moeder haarscherp voor me, dat wil zeggen: het gezicht van mijn moeder zoals het was toen ik nog een kind was. Maar hoe zag ze eruit de allerlaatste keer dat ik haar bezocht? Ze was grijs geworden en ze had scherpe lijnen gekregen in haar gezicht. Maar hoe liepen die lijnen precies? Had ze een enkele lijn over de brug van haar neus, of een dubbele? En hoe waren haar ogen veranderd? Hoe kon het dat ik niet wist of de bruine en gele bloemblaadjes er nog waren, uitwaaierend vanuit het zwart van haar pupillen? Hoe kon het dat ik geen beeld had van haar hals en haar handen, dat ik zelfs niet meer zeker wist wat ze droeg, die allerlaatste keer dat wij samen waren?

Dat was de andere grote schok: dat ik ontdekte dat ik allang geleden het kijken had verleerd. Dat ik genoegen zou moeten nemen met onvolledige en dus onbetrouwbare herinneringen. Soms schrok ik midden in de nacht wakker in de stellige overtuiging dat alle beelden waren verdwenen, dat ik me niets meer kon herinneren. Dan zat ik uren achtereen mijn uiterste best te doen me alles weer voor de geest te halen, alles wat ik ooit had gezien: van de vlucht van een zilverreiger tot de oren van mijn broer; van de tenen van Yi Yi Win (ze had prachtige voeten, maar waaróm had ik ze zo mooi gevonden, hoe hadden die voeten er precies uitgezien?), tot de handen van Hser Hser Paw, de handen waarmee ze over haar buik had gestreken, telkens weer, terwijl de koorts haar in zijn greep had en het koude zweet van haar gezicht stroomde.

Wat ik bovenal heb moeten leren, wat mij meer moeite heeft gekost dan al het andere, is dat ik moet vertrouwen op een beeld van de werkelijkheid waarvan ik zeker weet dat het onjuist is. Van de mensen die ik ontmoette sinds ik blind werd, heb ik er niet een zo goed leren kennen als Tommy. Toen hij me voor het eerst bij de arm nam en door de duisternis leidde, was hij een halve kop kleiner dan ik, inmiddels is hij twee centimeter langer. Ik weet dat hij een gespierd lichaam heeft, met sterke, iets gekromde benen. Zijn handen zijn net als zijn voeten eeltig en grof, maar zijn gezicht is fijn gesneden: hij heeft zachte, gladde wangen, een glad voorhoofd. Dat weet ik allemaal. En op grond van wat ik weet en wat ik vermoed, wat ik gevoeld heb en geroken, en wat anderen me over hem hebben verteld, heb ik me een beeld van hem gevormd. Dat beeld heeft ongetwijfeld overeenkomsten met de werkelijkheid, maar het lijdt evenmin enige twijfel dat het niet met de werkelijkheid overeenstemt. Als ik morgen kon zien en iemand hield me een foto van Tommy voor, dan is het de vraag of ik hem zou herkennen.

Die wetenschap, de zekerheid van het niet-weten, vreet voortdurend aan mijn zelfvertrouwen.

Nog altijd zijn er dagen waarop ik het niet kan opbrengen om op te staan, waarop ik in mijn hangmat blijf liggen en iedereen die me komt opzoeken de deur wijs. Op zulke dagen voel ik me een hulpeloos kind, nee, minder dan een kind: een dier, een kever die in het water is gevallen en machteloos stroomafwaarts drijft. Alle bekommernissen van de mensen om me heen, hun heimwee en hun eenzaamheid, de verveling en de uitzichtloosheid, hun liefdes en hun hunkeringen komen me dan voor als dwaasheid, als aanstellerij vooral.

Tommy is zorgzaam.

Tommy is een dief.

Tommy is een voorbeeldige student aan de bijbelschool van dominee Marcus.

Tommy is een vechtersbaas.

Tommy leidt me, ondersteunt me, hij heeft eindeloos veel geduld.

Tommy is dagenlang zoek.

Tommy zegt: ‘Ik was op bezoek bij een man in een grot. Hij woont hier niet ver vandaan.’

‘Wie is hij? Hoe heet hij?’

‘Hij heet Thra Kay Nay.’

‘Thra Kay Nay?! Weet je het zeker?’

‘Natuurlijk weet ik het zeker.’

‘Waar komt hij vandaan? Weet je wie hij is? Heeft hij je verteld dat…’

‘Ik weet het,’ zegt Tommy. ‘Ik weet waar hij vandaan komt en dat jij hem daar hebt ontmoet. Hij herinnert zich jou ook. Hij heeft me gevraagd je zijn groeten over te brengen.’

‘Kun je me naar hem toe brengen? Hoe ver is het lopen? Is het te doen, voor mij?’

(Zo te moeten leven! Altijd afhankelijk! Altijd onzeker, onmachtig, onkundig!)

Tommy zegt: ‘Ik zal je brengen.’

Thra Kay Nay zwijgt. Hij is lang aan het woord geweest, heeft ons alles verteld: over de nachtelijke aanval op het dorp en hoe hij die overleefde. Over zijn omzwervingen nadien. Over zijn terugkeer: ‘Zeker de helft van de huizen was tot de grond toe afgebrand. Al het vee was gestolen. Akkers en moestuinen waren vernield.’ Over zijn besluit om weg te gaan. ‘Ik heb drie dagen in mijn huis gezeten. Ik werd gek van de stilte. Toen heb ik mijn spullen bij elkaar gepakt en ben ik vertrokken.’ Over zijn tocht naar de Thaise grens. ‘Natuurlijk kwam ik andere mensen tegen. Er zwierven zo veel ontheemde, radeloze mensen door het bos dat het onmogelijk was om ze níét tegen te komen. Maar ik merkte dat ik geen enkele behoefte meer had om met wie dan ook te praten. Ik deed alsof ik stom en doof was. Dat hielp. Men liet me met rust.’ En over de grot: ‘De zwaluwen hebben hem mij gewezen.’ Maar als ik hem vraag of hij weet waaróm het dorp werd aangevallen – het lag immers in Het Vergeten Dal – blijft hij lang stil. Ik hoor het kwetteren van de zwaluwen die diep in de grot hun nesten hebben. Ik hoor het gestage druppelen van water. Ik vraag me af hoe de oude man het hier volhoudt, in deze muffe, vochtige ruimte. En juist als ik hem wil vragen waarom hij niet in het kamp komt wonen, ergens aan de rand natuurlijk, er zijn afgelegen plekken genoeg, juist dan doorbreekt Thra Kay Nay de stilte.

Hij zegt: ‘Jullie zijn gevolgd, al vanaf de eerste dag van jullie vlucht. Ze hebben gewacht tot jullie op een plek waren waarvan ze wisten dat die slecht zou worden verdedigd omdat er nooit om was gevochten. Ze wisten dat wij volkomen verrast zouden worden. Jullie gidsen hebben gedaan wat ze konden, ze hebben geprobeerd het dorp te verdedigen, maar ze hadden geen schijn van kans. De overmacht was te groot.’

Weer valt er een lange stilte. Dan zegt Thra Kay Nay: ‘Ze zeggen dat de opdracht voor de aanval werd gegeven door iemand uit Pan Thar.’

‘Van wie weet u dat allemaal?’ vraag ik.

‘Van mij,’ antwoordt Tommy.

Negen

Ik geloof dat Tommy in het kamp een tijdlang gelukkig is geweest – dat geloof ik echt. Tamla Paw ontfermde zich over hem als een moeder. En hoewel Ta Doh onmogelijk de plaats kon innemen van zijn vader, deed hij alles wat in zijn vermogen lag de jongen te helpen zich thuis te voelen. Tommy, op zijn beurt, ontfermde zich over mij. En terwijl hij me leerde zien in het donker, leerde ik hem de taal van ons volk. Toen hij het Karen eenmaal voldoende onder de knie had, ging hij naar de bijbelschool om te leren lezen en schrijven en om zich het Engels eigen te maken.

Toen Manerplaw in 1995 definitief verloren ging als bolwerk van het Karen-verzet, en het aantal inwoners van het kamp in korte tijd opliep tot ruim veertigduizend (ons huis stond niet langer aan de rand, maar inmiddels kon Tommy daarmee leven), vroeg de dominee me of ik voor zijn school de contacten wilde onderhouden met de vele hulporganisaties die zich in het naburige stadje Mae Sot met de problemen van de vluchtelingen bezighielden.

‘Je spreekt je talen,’ zei hij. ‘Je kent onze problemen, de problemen van de Karen net zo goed als die van de gevluchte studenten uit Rangoon, je kent de verhalen van de ontheemden, de verjaagden, de radelozen, die door het geweld op drift zijn geraakt, en die door toevallige omstandigheden hier zijn aangespoeld. Je kent het verhaal van Tommy. Laat Tommy met je meegaan, als je naar Mae Sot moet. Ik zal jullie aanmelden bij de Thaise Autoriteit, zodat jullie ongehinderd het kamp uit kunnen. In Mae Sot zelf zullen jullie voorzichtig moeten zijn, want een vluchteling buiten het kamp blijft altijd een illegaal – ook als ik hier bij de poort iets voor jullie heb kunnen regelen. Maar ik vraag je: treed voor ons naar buiten, Saw Min Thein, en vertel de buitenwereld wat onze noden zijn.’

Ik wilde niet. Of beter gezegd: ik wilde wel, maar ik durfde niet.

Ik durfde niet opnieuw een onbekende wereld in te stappen. Het had me jaren gekost om vertrouwd te raken met het kamp, jaren waarin ik talloze malen in diepe depressies was vervallen, onmachtig me te verzoenen met mijn blindheid. Ik durfde me buiten het kamp niet te laten zien. Ik wist dat mijn gezicht zwaar was verminkt, ik kon het voelen onder mijn vingertoppen, ik hoorde het aan de aarzeling in de stem van mensen die mij voor het eerst ontmoetten, ik had het gehoord in het angstig snikken van Tamla Paw, de eerste keer dat wij elkaar weer troffen. Maar uiteindelijk aanvaardde ik de uitnodiging van dominee Marcus toch – ik deed het voor Tommy. Uit de gevangenis van mijn blindheid zou ik nooit kunnen ontsnappen, maar ik kon Tommy wel helpen om te ontsnappen aan de verveling en de uitzichtloosheid van het kamp.

Het bleek mijn beste beslissing in jaren.

Nooit zal ik de eerste keer vergeten dat Tommy en ik van het kamp naar Mae Sot reden. We zaten achter in een auto die eigendom was van de bijbelschool (een gift van een Amerikaanse baptistengemeente) en werd bestuurd door een van de studenten van dominee Marcus – de ervaring leek in niets op de autoritten die ik ooit in Birma had gemaakt, in oude, slechte auto’s over nog veel slechtere wegen.

Het was alsof we zweefden.

De weg glooide en golfde, en de auto volgde. Hij nam soepel de scherpste bochten, klom moeiteloos omhoog, gleed in een zucht omlaag, bracht ons probleemloos naar de plaats van bestemming. Ik zat diep weggezakt in de zachte bekleding van de achterbank, en luisterde naar het zachte brommen van de motor, het zoeven van de banden over ongeschonden asfalt. En ik prees de koning van Thailand en Jezus van Nazareth en de Boeddha en Allah en Zijn Profeet, vrede zij met Hen, en alle goden en deva’s uit de Brahmaanse hemelen. Ik prees de mens, dat onwaarschijnlijke wezen dat dit alles had gemaakt: de auto en de weg, en de drukke straten van Mae Sot, met zijn winkels en theehuizen, zijn restaurants en kantoren, zijn markten en tempels en parken en huizen en brommers, brommers, brommers! Ach, dat ik al die schoonheid toch een keer met eigen ogen kon aanschouwen!

Vertel, Tommy, wat zie je?

Wat horen we daar? Wat is dat voor geluid?

Hoe zien de mensen eruit?

Wat dragen de vrouwen voor sieraden?

Wat dragen de mannen voor broeken?

Wat lezen ze?

Hoe kijken ze?

Hoe lachen ze? Lachen ze?

Vertel het me! Vertel het me allemaal!

In Mae Sot leek het leven zo licht en zo… leefbaar! Ik kon er geen beter woord voor vinden – en nog altijd niet. Birma was als een moeras waarin al het leven wegzonk, en het kamp was als stilstaand water: in stilstaand water gaat alles dood. Mae Sot daarentegen was als een bruisende beek, een helder spattende stroom. Zelfs ik kon er vrolijk zijn. En Tommy, het gekwetste kind, de gewonde soldaat, de olifantendrijver die uit het paradijs van zijn kinderjaren was verdreven, Tommy leerde in Mae Sot opnieuw te leven.

We kochten Engelstalige Thaise kranten die ik me door Tommy liet voorlezen, en we stonden versteld van de openlijke kritiek die daarin werd geuit op de Thaise regering. Op mijn aandringen legde Tommy een plakboek aan van curieuze berichten over losgebroken olifanten, wonderbaarlijke genezingen, en natuurlijk over alles wat te maken had met Birma. We lazen over de banden die het militaire regime onderhield met drugsbaronnen, we lazen over de buitenlandse kritiek op de mensenrechtensituatie. We lazen over de Nobelprijs voor de vrede voor Aung San Suu Kyi. Soms gaven de berichten ons hoop, hoop op verandering, hoop op onze terugkeer. Maar vaker stemden ze ons somber, omdat elke kleine stap vooruit leek te worden gevolgd door twee resolute stappen achteruit. Dan gingen we maar weer naar de pagina’s met binnenlands nieuws, of las Tommy de sportberichten voor.

We werden fans van Manchester United.

In een boekwinkel naast een hotel waar veel buitenlanders verbleven, vonden we goedkope pocketedities van klassieke romans uit de Engelse en Amerikaanse literatuur. We kochten Lady Chatterley’s Lover en op een middag las Tommy mij voor – langzaam eerst, haperend soms, maar met groeiend zelfvertrouwen: ‘And softly, with that marvellous swoon-like caress of his hand in pure soft desire, softly he stroked the silky slope of her loins, down, down between her soft warm buttocks…’ De trilling in zijn stem ontging mij niet.

Tien

Tijdsbepaling: het jaar 2739 volgens de jaartelling van de Karen.

Lokatie: een theehuis in de Birmese steeg in het centrum van Mae Sot.

Reden van mijn aanwezigheid: de uitbaatster, Daw Wei Wei, een praatgrage vrouw die net als ik afkomstig is uit Min Won, maakt de beste mohinga aan deze zijde van de grens – dat wil zeggen: haar mohinga lijkt het meest op die van mijn moeder.

Er wordt gefluisterd dat de echtgenoot van Daw Wei Wei een informant is van het Democratisch Karen Boeddhistisch Leger, dat zich heeft afgesplitst van het Karen Bevrijdingsleger. Zoals van de eigenaar van het naastgelegen theehuis wordt beweerd dat hij een zetbaas is van het Democratisch Front van Studenten van Heel Birma. En van de overbuurman dat hij spioneert voor de Staatscommissie voor Vrede en Ontwikkeling – de nieuwe naam voor de Staatscommissie voor het Herstel van Wet en Orde, de militaire junta van Birma.

De Birmese steeg is een broeinest, een slangenkuil, een beerput; nergens is het zo gemakkelijk om me thuis te voelen als in de Birmese steeg.

In het theehuis van Daw Wei Wei lukt het me soms gelukkig te zijn. Dan luister ik naar de geluiden van de Chinese vechtfilm die wordt vertoond op de twee televisieschermen boven de bar, of naar het onzinnig opgewonden commentaar bij het All Star Wrestling, een fenomeen dat ik helaas nooit helemaal zal doorgronden omdat ik het niet met eigen ogen heb gezien. Er is een vaste bezoeker van het theehuis, genaamd Ko Aye, die van alle worstelaars de fysieke kenmerken en bijzonderheden uit het hoofd kan opsommen, alsmede hun biografieën en hun belangrijkste wapenfeiten van de voorbije worsteljaargangen. Ook van een uurtje mijn tafel delen met Ko Aye kan ik gelukkig worden.

Ik heb hier vanochtend samen met Tommy ontbeten, waarna hij me alleen heeft achtergelaten om boodschappen te doen op de markt en vrienden te bezoeken die hij lang niet heeft gezien. We hebben afgesproken dat hij me aan het begin van de middag weer zal ophalen.

‘Doe maar rustig aan,’ heb ik gezegd. ‘Ik vermaak me wel.’ En Daw Wei Wei heeft hem van achter de bar nog nageroepen dat ze goed op me zou passen. ‘Ik ben strenger voor hem dan zijn eigen moeder ooit is geweest!’ riep ze met haar rauwe, schelle stem.

Zo’n ochtend is het: zo’n onbezorgde ochtend waarop het er even de schijn van heeft dat het leven zijn normale loop heeft hervonden en dat de Birmese steeg een plek is als zovele andere in de wereld, waar mensen bij elkaar komen om samen te eten en te drinken en zich onledig te houden met de kleine dingen van het leven om zo de grote dingen te kunnen verdragen.

Maar Tommy is nog maar nauwelijks vertrokken of er komt een jongen het theehuis binnenstormen om ons te waarschuwen voor de komst van de Thaise Autoriteit.

‘Controle, controle! Pasjescontrole!’ roept hij, en weg is hij weer, naar het volgende theehuis, en door naar de edelstenenslijperij van de familie Tangsit, om de hoek. In de gehaaste opwinding die daarop ontstaat, voel ik opeens een hand op mijn schouder. Iemand zegt: ‘Kom met me mee.’ Ik sta op en geef de man een arm. We verlaten het theehuis, tezamen met al die anderen die niet over de juiste papieren beschikken om zich legaal in Mae Sot te kunnen ophouden. Het wordt ineens erg stil in de Birmese steeg.

Later zou ik me realiseren hoe symbolisch het was dat wij elkaar juist zo moesten ontmoeten: als voortvluchtigen, opnieuw. Maar op dat moment overheersten de angst en de opluchting: de angst om wat er kon gebeuren als je in handen viel van de Thaise Autoriteit, en de opluchting dat het mogelijk bleek om tijdig weg te komen, zelfs als Tommy niet in de buurt was.

‘Moet ik u ergens heen brengen?’ vraagt de man.

‘Nee,’ zeg ik. ‘Ik moet vanmiddag weer hier terug zijn, maar verder maakt het me niet uit.’

‘Ik woon in een huis hier niet ver vandaan. Daar is het veilig. En koel.’

‘Uitstekend,’ zeg ik, en ik laat me door hem meevoeren door de smalle straatjes en over de markt, naar een buurt die ik nog niet ken. Ik heb mijn hand op zijn schouder gelegd, en hij geleidt me door het straatgewoel alsof hij nooit anders heeft gedaan. We spreken niet veel. Ik probeer me een beeld van hem te vormen op grond van zijn lengte (een halve kop groter dan ik), de stappen die hij zet (zelfverzekerd, energiek), en de klank van zijn stem (zacht, een beetje hees, en met een grote innerlijke kalmte). Naar zijn leeftijd kan ik slechts gissen: hij heeft de fysiek van een jongeman, maar het natuurlijke overwicht en gezag van iemand die al wat ouder is. Als we bij zijn huis zijn aangekomen en hij me een stoel heeft aangeboden op een schaduwrijke veranda, ga ik voor hem staan en tast met mijn vingertoppen zijn gezicht af. Hij heeft een mooie, rechte neus, die bijna Europees aanvoelt; halflang, licht krullend haar; hij draagt een bril, een katoenen overhemd en longyi; ik schat zijn leeftijd op eind twintig, begin dertig.

Hij stelt zich voor: ‘Aye Lwin.’ Ik noem mijn naam.

‘Wilt u thee, U Min Thein?’ vraagt hij.

Uren, dagen, nachten hebben we met elkaar gesproken, Aye Lwin en ik. Met z’n tweeën op de veranda van zijn huis, en later met Tommy erbij in de lokalen van Klein Birma, in de kloostertuinen en de parken van Mae Sot. Soms nam hij ons mee naar de rijstvelden buiten de stad. Daar ging hij naar toe wanneer hij ’s nachts werd geplaagd door kwade dromen. ‘In het veld,’ zei hij, ‘kan ik vrijer ademhalen.’

Acht jaar lang zat hij gevangen omdat hij zich als achttienjarige student had uitgesproken tegen de censuur op de universiteitsbibliotheek. Van het een was het ander gekomen, en voor hij het wist was hij bestempeld tot een vijand van het regime. Tijdens zijn gevangenschap werd hij talloze keren gemarteld. De kleine mannen van het regime hadden alles gedaan om zijn wil te breken. Door zijn verhalen kreeg ik voor het eerst het idee dat ik er misschien nog wel goed vanaf was gekomen, en ik merkte dat met Tommy iets soortgelijks gebeurde.

Aye Lwin op zijn beurt moet ongetwijfeld zijn eigen lot zijn gaan relativeren toen ik hem mijn verhaal vertelde: over de vlucht door de jungle en over het vuurgevecht. Hij was hoorbaar aangedaan toen Tommy hem beschreef hoe de Zwarte Tijgers die nacht het dorp onder vuur namen, hoe de huizen in brand vlogen, hoe hij mannen en vrouwen en kleine kinderen brandend als fakkels door de duisternis had zien rennen. Het was de eerste keer dat ik uit zijn mond hoorde wat er precies was gebeurd. Het was de eerste keer dat ik huilde om het verlies van Hser Hser Paw en ons ongeboren kind. Ik huilde zonder tranen.

Later die dag vroeg Aye Lwin of we met hem mee wilden gaan naar de rijstvelden. Hij had daar een vaste plek in een hut voor de landarbeiders, zo’n hut zonder muren waar de wind vrij spel had en waar je geest niet bang hoefde te zijn voor opsluiting. Natuurlijk stemden wij in, omdat in het monotone leven van een vluchteling elke kleine verandering van de routine een kans is die met beide handen moet worden aangegrepen. Maar vooral ook omdat ik wilde horen en begrijpen, wilde doorvoelen wat hij had meegemaakt. De diepere redenen voor die nieuwsgierigheid zouden me, toen ik ze me bewust werd, vervullen van een bitter besef van het eigen tekort – maar dat was later.

‘Ze wilden,’ zei hij, ‘dat mijn eigen moeder me zou verraden. Dat wilden ze.’ We zaten in de hut in de laatste stralen zon van een lome, warme middag, maar opeens kreeg ik het koud. Ik wist wie hij was! Ik kende zijn verhaal, dat wil zeggen: het begin van zijn verhaal. Aye Lwin zei: ‘Ze kwamen op klaarlichte dag, met een man of tien, de meesten in uniform en zwaarbewapend, een paar in burger. Ze stonden buiten voor het huis waar ik zat ondergedoken en ze sommeerden iedereen naar buiten te komen. We waren op dat moment met zijn vijven, en van die vijf was ik de enige die iets van doen had met het studentenverzet. We liepen naar buiten en daar stond ze, mijn moeder, trillend van angst of misschien ook alleen maar van ingehouden woede, want mijn moeder is iemand die misbruik van macht slecht verdraagt. Ik wist niet wat te doen.’

Moest ik hem onderbreken? Moest ik hem vertellen dat ik zijn moeder kende? Dat zij op een dag op de veranda van mijn huis op me had zitten wachten, omdat ze me wilde vertellen over het lot van haar zoon, in de hoop dat ik haar kon helpen?

Aye Lwin zei: ‘Een man die ik later zou leren kennen als de commandant van de Militaire Inlichtingen Eenheid nummer 7, zei tegen mijn moeder dat ze haar zoon moest aanwijzen. Mijn moeder bewoog zich niet, zei niets terug. De militair duwde de loop van zijn geweer in haar zij en herhaalde zijn bevel. Mijn moeder volhardde in haar weigering. Een tweede militair deed een stap naar voren, pakte haar haar vast, trok haar hoofd naar achteren en spuugde mijn moeder in het gezicht. Dat was het moment waarop ik mezelf verried. Er komt een hond op ons af.’

Het duurde even voor ik me realiseerde dat die laatste mededeling niets te maken had met zijn verhaal. Ik verkeerde nog bij zijn moeder en de vernedering van het spugen.

‘Het is een magere hond, wit met bruine en zwarte vlekken,’ zei Aye Lwin. ‘Hij heeft twee zwarte vlekjes boven zijn ogen, alsof hij wenkbrauwen heeft.’

‘Een vierogenhond,’ zei Tommy.

‘Volgens de Karen in de jungle,’ zei ik, ‘vergroot het vlees van vierogenhonden je weerstand tegen malaria.’

‘We zullen hem opeten,’ zei Aye Lwin.

De hond was nu zo dichtbij dat ik hem kon ruiken.

‘Kom eens hier,’ zei ik tegen de hond. Maar de hond kwam niet.

‘Hij kruipt onder de vloer,’ verduidelijkte Aye Lwin. En tegen de hond: ‘Ga maar lekker liggen.’

‘Dus je hebt jezelf verraden?’ vroeg Tommy.

‘Ja, gelukkig wel. Ik bedoel…’

‘Ik geloof dat ik wel begrijp wat je bedoelt,’ zei ik. ‘Ik ken je moeder. Ik weet waar zij doorheen is gegaan.’

‘Ja… Ja, je bent een brave hond,’ zei Aye Lwin. En toen pas drong tot hem door wat ik had gezegd. ‘Mijn moeder?!’ zei hij. ‘Kent u mijn moeder?’

Ik vertelde hem over haar bezoek aan ons huis in Pan Thar, waarbij ik natuurlijk de verwarring over wie zij was ongenoemd liet. Ik vertelde hem over de brief aan de Nationale Liga voor Democratie en over de brieven van Daw Aung San Suu Kyi aan de militaire machthebbers.

Hij zei: ‘Die kapitein van de Militaire Inlichtingen Eenheid nummer 7, U Si Thu, heb ik daarna nog aardig goed leren kennen. Weten jullie wat de drup is?’

We wisten het niet.

Je staat in een ruimte die je niet kent, omringd door mannen die je niet kunt zien. Je hebt een kap over je hoofd die stinkt naar zweet en bloed en braaksel. Het kost je de grootste moeite om adem te halen. Je bent geboeid aan handen en voeten en je draagt vuile gevangeniskledij. Je hebt je al dagen niet mogen wassen, zoals je ook al dagen niet fatsoenlijk hebt kunnen slapen. Je weet niet of het dag is of nacht, ochtend of avond, je hebt geen idee meer hoe lang je al gevangenzit, want telkens weer word je in je slaap gestoord. De ene keer maken ze je wakker om geen andere reden dan om je niet te laten slapen, de andere keer hebben ze nog ‘een paar vragen’ voor je.

Ze duwen je naar achter, zetten je op een stoel. De stoel is nat, je voelt het vocht en de kou optrekken door de dunne stof van je longyi, door je vuile onderbroek. Ze trekken de kap strakker over je hoofd. Je bent bang dat je zult stikken, maar als je een beweging maakt om jezelf te bevrijden van de angst, de verstikkende paniek, krijg je een klap met een hard voorwerp tegen de zijkant van je hoofd. Je krimpt ineen, verbijt je pijn, je blijft doodstil zitten.

Tap, hoor je.

Tap.

Er valt iets op de kap, op je hoofd. Nauwelijks voelbaar maar wel hoorbaar.

Tap.

‘Zo.’ De gevreesde stem. De stem die je bent gaan haten met een intensiteit die je van jezelf niet kende.

‘Zo. Misschien dat je vandaag eindelijk eens antwoord wilt geven op onze vragen.’

Tap.

‘Het ergste is,’ zegt Aye Lwin, ‘dat je jezelf heel lang kunt wijsmaken dat het eigenlijk wel meevalt. Je denkt bij jezelf: ik had het me erger voorgesteld. Het doet in elk geval geen pijn. Niet zoals de elektroschokken op je testikels, die je hele lichaam in brand zetten. Niet zoals de ijzeren staaf waarmee ze over je scheenbeen rollen net zolang tot de vellen erbij hangen. Je denkt heel lang dat het zelfs minder erg is dan het gewone slaan en schoppen. Maar het is het ergste wat me ooit is overkomen.’

De hond is in slaap gevallen. Ik hoor hem zachtjes snurken onder de vloer van de hut. De zon is ondergegaan achter de bergen van Oost-Birma. Een nieuwe nacht zal vallen over het land waaruit wij zijn gevlucht en waarnaar we elke minuut van de dag terugverlangen, ja, zelfs nu, terwijl we praten over marteling en gevangenschap, terwijl Aye Lwin de demonen oproept die hem ’s nachts uit zijn slaap houden en waarvan hij hoopt dat hij ze hier in het open veld verjagen kan, of op z’n minst op afstand kan houden.

‘Toch heb ik nooit toegegeven,’ zegt hij, bijna fluisterend. ‘Ook toen niet. Dat is mijn redding geweest.’

Hij is een tijdlang stil. Zegt dan: ‘Een jongen die ik kende, werd na zijn arrestatie opgesloten in een tank, een groot roestig vat, met een restje stinkend, vettig water op de bodem, zodat hij niet kon zitten of liggen, al kon hij ook niet staan omdat de ruimte daar niet hoog genoeg voor was. Vervolgens zetten ze ergens een kraan aan, heel zachtjes, niet meer dan een druppelend straaltje. Het vat liep vol, tergend, tergend langzaam. Toen het water hem tot de borst reikte begon hij te gillen en te schreeuwen, hij sloeg zijn handen stuk tegen het metaal. Hij schreeuwde dat hij tot alles bereid was, alles zou zeggen wat ze wilden horen, als ze hem maar niet lieten verdrinken in dat aardedonkere, stinkende vat. Ze hebben hem eruit gehaald en in een cel gesmeten. Hij heeft vierentwintig uur onafgebroken gehuild. Daarna hebben ze hem verhoord en vrijgelaten. God weet wat hij hun heeft verteld. Hij woont nu in Australië. Ik heb contact met hem gezocht, toen ik net in Thailand was aangekomen. Ik heb hem aan de telefoon gehad, maar hij wilde niets met me te maken hebben. Niets meer weten van Birma, van onze strijd, van alles waarvoor we hebben gevochten.’

De kikkers zijn gaan kwaken, hun geluid overstemt het gesnurk van de hond. Aye Lwin zegt: ‘Vierentwintig uur. Zonder ophouden. Als een kind.’

Elf

Er is een plek, niet ver van het kamp, waar de rivier de Moei de grens vormt tussen Thailand en Birma. Birmese veehandelaren gebruiken daar een ondiepte in de rivier om hun koeien en waterbuffels Thailand binnen te smokkelen. Wanneer in de regentijd het water hoog staat, durft het vee de oversteek niet te maken. Dan schreeuwen en schelden de koeiendrijvers, en ze slaan de dieren met takken en stokken, net zolang tot er zich eentje in het water waagt en naar de overkant zwemt. Daarna volgt de rest vanzelf.

Zo is het ook met de verhalen die wij niet durven vertellen, maar die we ook niet ons leven lang voor ons kunnen houden: is een zo’n verhaal verteld, dan volgen er andere.

Een verhaal.

Je hebt wel een idee, maar je hebt geen plan. Het idee is: je gaat je vader zoeken. En verder zul je wel zien. Je bent nog een kind, en bovendien heb je net bewezen dat je in staat bent helemaal zelfstandig je vaders olifant terug te vinden. Je weet dat de kudde olifanten die je vader was gaan zoeken, zich ergens in noordoostelijke richting ophield. En dus loop je die kant op. De eerste dagen ken je geen angst. Het enige waar je bang voor bent, is dat je te laat zult komen, dat ze je vader al wat hebben aangedaan voordat je hem vindt. Drie dagen lang kom je niemand tegen. Je houdt je in leven met allerlei eetbare planten, die je vanaf je vroegste jeugd hebt leren onderscheiden van hun bittere en giftige verwanten. Eén keer zet je ’s nachts een strik bij een muizenhol. ’s Ochtends zit er een hagedis in. Je slaat hem dood met je vaders hkyun. Het beest smaakt voortreffelijk.

Op een nacht word je wakker van stemmen. Je klimt in de boom waaronder je hebt liggen slapen. Niet veel later zie je in het maanlicht zes soldaten aan komen lopen. Ze spreken met elkaar op gedempte toon. Je houdt je stil op je tak, terwijl ze vlak onder je door lopen. Wat moet je doen?

De stemmen sterven weer weg. Je kunt de soldaten al niet meer zien als je opeens iets hoort vallen, het gekraak van takken, een doffe klap. Iemand vloekt. Iemand loopt een stukje terug om zijn behoefte te doen. Je ziet zijn donkere gestalte opdoemen uit het zwart en neerhurken naast een struik. De soldaten gaan niet verder. Ze maken een kamp voor de nacht, net buiten je gezichtsveld. Je blijft de hele nacht in de boom zitten. Je durft niet meer te slapen. ’s Ochtends vroeg heb je je besluit genomen: je zult naar de soldaten toe gaan en zeggen dat je bent verdwaald.

De soldaten nemen je mee. Ze zijn niet onvriendelijk. Na twee dagen lopen bereiken jullie een legerbasis. Daar krijg je van de commandant een oud legerjack en een camouflagebroek waarvan ze de pijpen hadden ingekort door er een stuk af te knippen. ‘We gaan een soldaat van je maken,’ zegt de commandant. ‘We zullen zorgen dat je ouders trots op je kunnen zijn.’

Weken gaan voorbij. Je wordt getraind. Je leert hoe je met wapens moet omgaan. Hoe je ze schoon moet maken. Hoe je ze moet laden. Richten. Schieten. Je leert voor wie je bang moet zijn. Op een avond, na een lange dagmars, kom je aan bij een groot kamp, ergens diep in de jungle. Er is je verteld dat er een hergroepering van de troepen zal plaatsvinden, ter voorbereiding op een offensief tegen het Karen Bevrijdingsleger. Je bent bezig je uitrusting over te brengen naar een van de grote tenten als je opeens je vader ziet – al duurt het even voordat je doorhebt dat hij het is. Hij draagt drie grote bamboepalen op zijn schouder, zijn rug kromt zich onder het gewicht. Hij draagt alleen een oude gescheurde longyi. Zijn benen zijn overdekt met zweren. Hij ziet je niet.

De volgende dag zoek je hem op. Je blijft op veilige afstand, bang dat iemand er iets van zal denken als ze jullie samen zouden zien. Na enige tijd krijgt hij je in de gaten. Hij kijkt. Hij kijkt je recht in je gezicht. Hij doet niets. Zegt niets. Beweegt niets. Zo staan jullie daar, jij in je sjofele uniform, hij in zijn vuile longyi.

Dan maak je een gebaar. Het is niks. Het betekent niks. Maar je wilt iets laten merken, je wilt iets merken aan hem. Je vader draait zich om en loopt weg.

Hij heeft nog drie weken geleefd. Jullie zagen elkaar bijna elke dag. Jullie hebben niets tegen elkaar gezegd. Op een dag ging de eenheid waarvoor hij werkte op patrouille. Toen ze ’s avonds terugkeerden, was je vader er niet bij. Je hebt nooit durven vragen hoe hij is gestorven.

Ander verhaal.

Je zit met z’n vieren op een cel van twee bij tweeënhalve meter. Je hebt geen bed, geen matras, geen kussen. Je slaapt op de grond op een jutezak, onder een dunne deken. Je drinkt uit een waterpot die je met z’n vieren moet delen. In een andere pot doe je je behoeftes. Ook die pot moet je met z’n vieren delen. Aan één kant van de cel bevindt zich een deur die toegang geeft tot een kooi. Daar mag je elke ochtend en elke middag een uur lang in, om te luchten. Twee keer per dag krijg je iets te eten. Rijst, bonensoep zonder de bonen, ngapi. Eens in de twee weken mag je bezoek ontvangen. Maximaal twee personen. Maximaal vijftien minuten. Het enige dat het bezoek voor je mee mag nemen is eten. Het bezit van pennen, papier, boeken, kranten of tijdschriften is ten strengste verboden. Datzelfde geldt voor het drinken van alcohol of het gebruik van andere verdovende middelen. Roken mag wel.

En er zijn marges.

De gevangenis kent zijn eigen economie. Gevangenen krijgen geld toegestopt van bezoekende familieleden. Bewakers zijn omkoopbaar. Voor 50 kyat heb je een aansteker. Voor 200 kyat een boek. Er is een bewaker die je vertrouwt, een simpele man, die zijn werk doet. Je moeder betaalt hem 200 kyat om Great Expectations binnen te smokkelen, een boek dat je jaren in je vaders boekenkast hebt zien staan maar dat je nooit hebt gelezen. Je vader stierf toen je twee was. Je wilt het boek lezen om de titel – en vanwege je vader. Elke dag neemt de bewaker een paar bladzijden voor je mee. Als je ze uit hebt, geef je ze door aan anderen. Als er niemand meer is om ze te lezen, worden de bladzijden verbrand. Of opgegeten. Bij bladzijde honderdendrie gaat het mis. Je celgenoten hebben niet goed opgelet. Je wordt betrapt, door een andere bewaker.

Je krijgt twintig stokslagen en twee weken eenzame opsluiting. Een paar keer per dag gaat je celdeur open. Dan krijg je opnieuw klappen. Ze willen dat je de naam noemt van de bewaker die het boek heeft binnengesmokkeld. Je noemt zijn naam niet.

Elke ochtend en elke avond moet je een uur lang opzitten als een hond, op je knieën, rug recht, handen voor je borst. Als je houding hun niet bevalt word je opnieuw geslagen. Je noemt de naam van de bewaker.

De man wordt onmiddellijk ontslagen.

Je wordt overgeplaatst naar een strengere gevangenis.

Ander verhaal.

Je wordt ingedeeld bij een eenheid die de Zwarte Tijgers wordt genoemd. De Zwarte Tijgers hebben een reputatie. Iedereen is bang voor de Zwarte Tijgers – zelfs de andere soldaten. Er wordt gezegd dat de leden criminelen zijn, die zijn vrijgelaten op voorwaarde dat ze zullen vechten in het Birmese Leger. Ze krijgen geen soldij. Ze overleven door te roven en te stelen. Door te doden en te verkrachten. De Zwarte Tijgers moeten het offensief tegen het Karen Bevrijdingsleger voorbereiden door paniek te zaaien onder de Karen-bevolking. Door de vijand in verwarring te brengen: een aanslag hier, een aanval daar, een moordpartij drie dagmarsen verderop.

De Zwarte Tijgers voeren hun opdracht uit.

Op een dag stuiten jullie op een kleine groep guerrillastrijders. Het zijn er vier, nee het zijn er zes, of vijf. Jullie volgen ze op veilige afstand. Je hebt geen idee waar ze zijn, maar de Zwarte Tijgers weten precies wat ze doen. Er wordt de hele dag niet gesproken. Er worden pillen uitgedeeld. Iedereen slikt twee of drie pillen. Jij mag er een, móét er een. Je slikt de pil, spoelt de bittere smaak weg met wat water. Jullie lopen verder. Je voelt een vreemde druk in je hoofd, je gaat sneller lopen, sneller bewegen. Er maakt zich een hevige opwinding van je meester, een opwinding die je niet kent, maar die niet onaangenaam is. Je kijkt naar de Zwarte Tijgers. Ook zij bewegen zich sneller, geconcentreerder, doelgerichter. Iemand grijnst naar je. Je voelt aan je eigen gezicht, ook jij grijnst. Je kunt er niets aan doen. Het is niet onaangenaam. Het is helemaal niet onaangenaam. Opeens staat iedereen stil. Lichamen duiken ineen. Ogen schieten van links naar rechts, scherpe, hongerige blikken, begerige blikken. In een paar minuten is het voorbij. Twee dode lichamen liggen naast elkaar onder een boom. Een derde lichaam hangt een paar meter verderop, gevangen in doorntakken. Drie Zwarte Tijgers hebben de achtervolging ingezet op de vluchtenden. Je hoort een schot. En nog een. En weer.

Je hurkt neer bij een van de dode strijders. Iemand duwt je opzij, je rolt om in de vochtige bladeren. Je kunt niet meer opstaan. De druk in je hoofd is zo groot dat je bang bent dat je schedel zal openbarsten. Een kapmes zwaait door de lucht, doorklieft een schedel. Er komen bloedspetters op je gezicht. Je kunt je nog steeds niet bewegen. Je grijnst. Je voelt de grijns om je mond, je kaken doen er pijn van. Je ligt met je hoofd in de vochtige bladeren. Een druppel bloed plakt in je wimpers.

De Zwarte Tijgers eten de hersenen op van de gedode strijder.

Ander verhaal.

Een andere plek. Ander licht. Een andere lucht. Droger. Stoffiger. Een andere cel. Kleiner. En voor jou alleen. Elke ochtend krijg je een bakje water, een scherf van aardewerk en een stuk plastic. Daarmee moet je de lemen vloer van je cel glad en vlak maken. Vier uur lang. Regelmatig komt er een bewaker kijken of je je werk wel goed doet. Als hij je betrapt terwijl je even zit te niksen, zit uit te rusten, zit bij te komen, je zit te verbijten, dan krijg je slaag. ’s Middags wacht je dezelfde taak. Vier uur lang. Elke dag weer. Het is een volstrekt zinloze bezigheid, en dat is ook precies de bedoeling.

Eén keer per dag mag je uit je cel. Om je te wassen. Maar als je naar de wasruimte wordt gebracht, mag je alleen naar de grond kijken. Als je op- of omkijkt krijg je een klap. En je mag niets zeggen. Als je niets zegt, krijg je ook een klap. Voor het wassen mag je drie kommen water gebruiken. En geen druppel meer. Je wast je kleren door jezelf in te zepen en daarna op je kleren te gaan staan terwijl je je afspoelt. Je wordt niet schoon. Je kleren worden niet schoon. Ook dat is de bedoeling.

Je krijgt nog maar eens in de twee of drie maanden bezoek, omdat je familie de lange reis niet vaker kan maken. Je moet het doen met het gevangeniseten, en zelfs dat krijg je lang niet altijd. Elders in de gevangenis verblijven zware criminelen. Die mogen als beloning voor goed gedrag zo nu en dan de taken overnemen van de gewone bewakers. En als ze willen, mogen ze je slaan. Of je eten afnemen. Of je water opdrinken. Of… Ze willen graag.

Op een middag zit je in je buitenkooi, in de brandende zon, op je knieën, met je schaaltje water en je stuk plastic en je scherf. Je hebt je gevangenishemd uitgedaan en om je hoofd geknoopt. Je kijkt naar de scherf in je hand. Je kijkt naar je eigen ontblote bovenlichaam, schriel en schraal. Je maakt een kras dwars over je borst. Je maakt er nog één, dieper, langer dan de eerste. Je begint te bloeden. Met de palm van je vrije hand wrijf je het bloed uit over je borstkas. Je gaat verzitten, trekt je longyi op. Je beide scheenbenen zitten vol littekens van eerdere martelingen. Je begint met de scherf aan de littekens te schrapen. Je ogen schieten vol tranen, die je afveegt aan de rug van je hand. Je krabt net zo lang tot de oude wonden weer helemaal openliggen. Je legt de scherf weg en wrijft met beide handen over je schenen. Je brengt je handen tot vlak voor je gezicht. Je bestudeert de grillige patronen van de lijnen in je hand. Je slaat je handen voor je gezicht en ruikt de zoetig metalige lucht. Dan rol je op je zij, trekt je benen op, als een klein kind na een bange droom. Zo blijf je liggen tot de bewaker je overeind schopt.

  DEEL V

Sterrenvolk

Zijn er volkeren die niet naar de nachtelijke hemel kijken, die elkaar geen verhalen vertellen over de bewoners van het hemelrijk, de mythische wezens wier lot met het onze is verbonden op een wijze die geen mens ooit volledig kan doorgronden?

Jij zegt dat in jouw land de sterren ’s nachts verdrinken in een zee van kunstlicht, dat je op reis moet gaan om een heldere sterrenhemel te kunnen zien. En ik zeg je dat jullie een arm land zijn. Je hebt een deken omgeslagen en jezelf een glas Schotse whisky ingeschonken uit een fles die je meebracht van het vliegveld. Ik zeg: ‘Zie je hoog aan de hemel zeven sterren staan die tezamen een langgerekte rechthoek vormen? En zie je in die rechthoek drie sterren op een rijtje?’

‘Ja,’ zeg jij, na enige tijd, ‘ja, ik zie ze.’

‘Dat zijn de Hsa yo ma, de sterren die vrouwen roofden.’

Op een dag, oneindig lang geleden, zwierven de Hsa yo ma wat rond in het universum, toen ze plotseling drie prachtige jonge vrouwen ontdekten. De vrouwen waren dochters uit de stam van de Hsa deu mü. Dat is dat kleine groepje van dicht bij elkaar staande sterren, iets naar rechts van de grote rechthoek. De Hsa deu mü zijn de eerste en voornaamste onder alle sterrenvolkeren, en hun vrouwen zijn beroemd in het hele universum vanwege hun uitzonderlijke schoonheid. De drie zwervende sterren voelden zich zozeer aangetrokken tot de jonge vrouwen dat zij besloten hen te overmeesteren en weg te voeren van hun volk, om hen zo tot hun echtgenotes te maken. Maar ze hadden gerekend buiten de toorn en de wraakzucht van het edele sterrenvolk. Zodra de Hsa deu mü de brutale roof ontdekten, stuurden zij hun snelste en kundigste krijgers op pad om de daders op te sporen. En het duurde niet lang of de onverlaten werden gevonden en direct overmeesterd. In triomf voerden de krijgers de vrouwen terug naar hun eigen volk. De drie dieven werden verbannen naar een onbeduidend hoekje van het universum. Daar zitten ze nu al een eeuwigheid hun straf uit.

‘Zo is het,’ zeg ik, ‘in zekere zin ook met Tommy gegaan.’

Ik moet je vragen om discretie, en dat niet alleen: ik moet je vragen niet te vlug te oordelen. Wat ik je ga vertellen over Tommy is precair, niet alleen voor hem maar ook voor hen die erbij betrokken zijn, en daarmee voor ons allen hier in dit kamp, voor de Karen-vluchtelingen in andere kampen en ook daarbuiten, in de wildernis en in de dorpen en steden van dit land, dat ons onderdak biedt – maar niet van harte.

Er is niets wat een mens zo kwetsbaar maakt als afhankelijkheid, en weinig mensen zijn zo afhankelijk als vluchtelingen. De fabrikant of de agrariër die op zoek is naar goedkope arbeid weet ons even goed te vinden als de opsporingsambtenaar die goede sier wil maken met de arrestatie van illegalen. Als een van ons wat geld heeft weten te verdienen, met de verkoop van een edelsteen uit familiebezit, of dankzij een geslaagde oogst op een klein stukje zelfbewerkte grond ergens vlak over de grens in de Birmese jungle, en als diegene dat geld wil besteden in de stad, aan een luxeartikel waarvan hij jaren droomde, of aan iets dat de familie al zolang nodig heeft, dan kan het gebeuren dat een andere bewoner van het kamp de Thaise Autoriteit inlicht. Hij die met het geld op weg gaat naar de stad wordt dan direct buiten het kamp in de kraag gevat, waarna de Thaise Autoriteit het geld in beslag neemt. De tipgever krijgt een percentage. Zo wordt verraad beloond.

Jonge meisjes uit de kampen worden misbruikt door vertegenwoordigers van de Thaise Autoriteit, en niemand die er iets tegen kan doen. Vrouwen worden verhandeld, mannen uitgebuit, kinderen verleid met drugs. Daartegen moeten wij ons verweren met niet veel meer dan ons gevoel voor eigenwaarde, de herinnering aan wie we ooit zijn geweest, in een tijd die de meesten van ons nooit hebben meegemaakt.

Ik heb je het verhaal verteld van mijn leven en ik heb je verteld over de mensen die in mijn leven een belangrijke rol hebben gespeeld. Tommy is een van die mensen. Maar het verhaal van Tommy is onaf zolang je niet weet wat er van hem is geworden, waar hij is, waarom hij niet hier is, aan mijn zijde, om y’meh klee po te zijn, mijn kleine ogen. Tommy zit in de gevangenis. Niet in een Thaise cel, niet in een cel van het Birmese leger, of de Birmese politie, de Birmese geheime dienst, nee, hier in een cel in het kamp, in onze eigen kleine gevangenis. Tommy zit vast vanwege zijn liefde voor Naw Ta Eh Shee, een vrouw die je ontmoette op onze eerste dag, toen we terugkeerden van het klooster van de Stille Wind. Ze droeg een kind op haar rug en ik vroeg je of je had gezien dat ze aan haar linkerbeen een prothese droeg. Je had het niet gezien.

Tommy werd verliefd op Ta Eh Shee, maar Ta Eh Shee was getrouwd. Haar echtgenoot was weliswaar al twee jaar zoek, maar dat wilde niet zeggen dat hij dood was – al zal Tommy dat zeker hebben gehoopt. Wat er precies tussen hen is voorgevallen weet ik niet, omdat noch Tommy noch Ta Eh Shee erover wil praten, uit schaamte of uit trots, wie zal het zeggen. Wat ik wél weet is dat familieleden van Ta Eh Shee op een nacht haar hut zijn binnengevallen en dat zij Tommy daar toen aantroffen, geheel gekleed en gezeten op de vloer, op gepaste afstand van Ta Eh Shee, volgens één enkele ooggetuige, halfontkleed en wanhopig proberend weg te komen volgens anderen.

Er volgde een vechtpartij, er werd gestoken met messen, buren konden ternauwernood voorkomen dat er doden vielen. Tommy werd afgevoerd naar het gevang. Daar zat hij een week, twee weken. Hij wilde geen verklaring afleggen, niet tegen de kampautoriteiten, niet tegen mij. Hij zat in zijn cel en zweeg. Ta Eh Shee hield zich een week verborgen, en toen ze weer te voorschijn kwam, leek het of ze in het geheel niet was aangedaan, alsof er niets was gebeurd. Ze sprak niet over de nachtelijke schermutselingen en al helemaal niet over wat daaraan vooraf was gegaan. Ze vroeg niet naar Tommy. En ik, ik zat in mijn hut en wachtte. Soms liet ik mij halen of brengen, naar deze bespreking of die beraadslaging. Soms wees ik iedereen de deur. Ik hoopte dat de tijd het probleem vanzelf zou oplossen, zoals wel vaker was gebeurd bij familieruzies en andere schermutselingen: uiteindelijk zouden de emoties bekoelen en zou ieder zich weer gaan richten op het leven van alledag, dat tenslotte al moeilijk genoeg was zonder dit soort problemen.

Zo hoopte ik dat het zou gaan, maar zo ging het niet.

Juist toen ik overwoog eens voorzichtig bij k’Pru Htoo, de kampleider, te informeren naar een mogelijke vrijlating van Tommy, juist toen verscheen op een ochtend vanuit de jungle, als een geest uit het verleden, de echtgenoot van Ta Eh Shee: sterk vermagerd, gewond, halfkreupel, maar in leven. Al de volgende dag was hem ingefluisterd wat er was gebeurd, of wat er gezegd werd dat er was gebeurd. Ik hoefde niet meer naar k’Pru Htoo, de kampoudste – hij kwam uit zichzelf naar mij. Hij zei: ‘We zullen Tommy moeten berechten.’ En ik wist dat ik alle hulp zou moeten mobiliseren om Tommy het ergste lot te besparen.

Vanavond is de rechtszaak, en Thra Kay Nay en dominee Marcus hebben mij toegezegd dat zij Tommy zullen verdedigen. Een broer van de echtgenoot van Ta Eh Shee zal namens hem de rol van aanklager vervullen. Saw k’Pru Htoo, de kampleider, zal rechtspreken. Voor mijzelf zal er geen actieve rol zijn weggelegd, omdat ik te zeer bevooroordeeld ben: hoe zou ik iets anders kunnen bepleiten dan Tommy’s onmiddellijke vrijlating? Maar het is me toegestaan om bij de zitting aanwezig te zijn, vanwege mijn vriendschap met Tommy en het bijzondere belang dat ik heb bij de zaak.

Op de top van de Berg van de Verlossing en het Gebed staat een huis. Ik zal je vragen daar te wachten tot de zitting voorbij is. Daarna zullen we terugkeren naar het kamp en dan zal ik je verslag doen van wat er is gezegd. Ik zal je nogmaals vragen niet te snel te oordelen, maar alles in je hart te overwegen. Want zoals de Boeddha heeft gezegd: ‘Het is gemakkelijk de fouten van anderen te zien, maar moeilijk de eigen fouten te erkennen.’

Het pad naar boven is steil en smal, takken zwiepen ons in het gezicht, slingerende planten dreigen ons te doen struikelen. We hebben al onze aandacht nodig bij het lopen. Dat bevalt me wel. Zo hoeven we niet te praten, zo hoef ik niet na te denken over wat er gaat komen.

Het doet me goed om de eerste avondkoelte te voelen die vanaf de bergen het dal inrolt. De geuren worden weer zuiverder, zijn gemakkelijker van elkaar te onderscheiden. Als de hitte op haar hevigst is, lijkt het of de geuren tot soep worden gekookt. Op het heetst van de dag heb ik alleen mijn gehoor nog om de wereld mee waar te nemen, maar juist dan houdt alles zich stil.

Ik wil dat je straks op de gezichten let. Er is een cliché in jullie wereld over de gezichten van ons, Aziaten, dat stamt uit de tijd van de koloniale overheersing. Het cliché luidt dat je op onze gezichten niets kunt aflezen, dat wij gesloten en ondoorgrondelijk zijn, vol onkenbare geheimen – zo is het toch? Maar ik weet zeker dat het cliché niet klopt. De gezichten in mijn herinnering vertellen me duizend verhalen. Als straks alles achter de rug is, als over Tommy recht is gesproken en als jij weet wat je denkt te moeten weten en je gereed gaat maken om te vertrekken, dan wil ik dat je me heel precies vertelt hoe je je de mensen herinnert die je hier hebt ontmoet.

Ik betwijfel of jouw komst naar hier een groter doel kan dienen, of de verhalen die je over ons zult schrijven enig verschil zullen maken in de wereld; ik hoop dat je je daarover niet te veel illusies maakt. Maar als je mij die ene gunst zou willen verlenen, dan zal je komst in elk geval betekenis hebben gehad voor mij.

Het pad verbreedt zich, de berg vlakt af, we hebben ons doel bereikt. Ik hoor de stemmen al van dominee Marcus en van Thra Kay Nay. Wil je me naar hen toe brengen? En ga je daarna naar het huis? Er staan wat stoelen en er hangt zelfs een hangmat. Wees stil, luister naar het vallen van de nacht, kijk naar de sterren, slaap. Als alles wat gezegd moet worden is gezegd, zal ik je laten roepen. We zullen met de anderen mee terug naar beneden lopen in het eerste licht van een nieuwe dag.

Ik herken zijn stem uit de straat waar de moslims hun winkels hebben. Hij drijft er een eethuisje waar je mohinga en zoete maïs kunt krijgen. Hij is een van de laatste niet-moslims die nog in de straat woont. Ooit legde hij me dat als volgt uit: ‘Wij woonden hier al toen de moslims kwamen. Het zijn geen onaardige mensen, maar ze zijn erg lawaaiig. Hun kinderen spelen tot ver na donker op straat, en als een man en vrouw ruzie hebben met elkaar, kan de hele buurt meegenieten. Daarom trekken de Karen een voor een weg. Die bouwen of kopen een huis elders in het kamp, en verkopen het huis dat ze achterlaten aan een moslimfamilie. Maar ik ben niet van plan te vertrekken. Ik laat me niet nog eens verjagen!’

Hij is de broer van de bedrogen echtgenoot, de echtgenoot zelf is er ook, maar hij zegt niets. Slechts één keer hoor ik hem instemmend grommen, dat is als zijn broer de straf noemt die zij voor Tommy in gedachten hebben.

De broer zegt: ‘Wat hebben wij hier, in dit kamp, in dit land dat niet het onze is? Eén ding slechts: één ding dat ons redt van de ondergang: wij hebben elkaar!’

De broer zegt: ‘Wat had deze jongen voor hij bij ons in het kamp kwam? Hij had helemaal niets, helemaal niemand. Als wij hem niet in ons midden hadden opgenomen zou hij nu allang dood zijn geweest. Een olifant kan in zijn eentje in de jungle overleven, maar een jongen van zijn leeftijd, de leeftijd die hij had toen wij ons over hem ontfermden, kan dat niet – wat hij zichzelf ook wijsmaakt!’

De broer zegt: ‘Wij hebben deze jongen het leven gered, wij, de Karen van dit kamp. En is hij ons daarvoor dankbaar? Toont hij zijn dankbaarheid door zich te houden aan onze wetten, door zich te voegen naar onze gewoontes? Niets daarvan! Hij heeft slechts oog gehad voor zijn eigen genoegens, zijn eigen verlangens, en hij heeft, om die verlangens te stillen, een van de ernstigste dingen gedaan die een mens kan doen: hij heeft een getrouwde vrouw verleid, haar onteerd en te schande gemaakt voor haar familie! Hij heeft ons laten zien hoezeer hij ons minacht, hoezeer hij ons haat, wij die hem niets hebben misdaan, hem zelfs het leven hebben gered!’

De broer zegt: ‘De oudsten hebben hun wijsheid niet voor niets aan ons overgedragen. Zij hebben niet voor niets de nadruk gelegd op de bescherming van ons volk tegen de gevaren van buitenaf. Wij zijn sterk als we zij aan zij staan, zoals we zij aan zij hebben gestaan in 1949 bij de belegering van In Sein, toen de strijders van de Karen de aanvallen van het Birmese leger weerstonden, en zoals we zij aan zij hebben gestaan in 1988. Deze Tommy bewijst nog maar eens de onbetrouwbaarheid van de Birmanen. Wie zich wil laven aan de verworvenheden van ons volk, aan de gastvrijheid en het vermogen om het anderen naar de zin te maken, die moet bereid zijn daar wat tegenover te stellen. Dat heeft deze Tommy niet kunnen opbrengen. Integendeel: hij heeft onze eenheid in gevaar gebracht, hij heeft een van onze broeders gekwetst in het diepst van zijn ziel. De ouden hadden gelijk toen zij ons voorhielden dat slechts één straf adequaat is voor diegenen die de huwelijkse geloften verbreken: de doodstraf. Want weinig brengt een gemeenschap zo in gevaar, bedreigt zozeer de rust en orde, het onderlinge respect, als het breken van de huwelijkse geloften.’

De broer zegt: ‘We willen Tommy meenemen naar Birma en hem daar zijn gerechte straf toedienen.’

‘En voor Ta Eh Shee,’ vraagt de kampoudste, ‘welke straf had u voor Ta Eh Shee in gedachten?’

‘De vrouw moet voor haar kinderen zorgen,’ zegt de broer. ‘Het is erg genoeg dat ze haar familie én de onze te schande heeft gemaakt met haar lichtzinnig gedrag – daar hoeft ze niet nog meer straf voor te krijgen. Nee, de straf moeten we beperken tot de jongen: hij wist wat hij deed, hij deed het bewust. Misschien had hij gedacht nooit gepakt te zullen worden. Misschien had hij gehoopt dat mijn broer dood zou zijn. Maar mijn broer is niet dood. Mijn broer leeft. En dus zal hij moeten sterven!’

Dat en nog veel meer zei de broer. Hij stelde de zaak zo dramatisch mogelijk voor, en deed er tegelijkertijd alles aan om zijn schoonzus in bescherming te nemen. Kennelijk had zijn broer hem daartoe aangezet, want verschillende malen benadrukte hij hoe belangrijk het was voor zijn broer dat Naw Ta Eh Shee voor de kinderen zorgde, dat ze zorgde voor hém. Naw Ta Eh Shee was het slachtoffer geworden van deze ondankbare vreemdeling, deze niet-Karen, deze Tommy. Haar zonde moest haar vergeven worden, maar Tommy moest worden gestraft, het kwaad moest worden uitgebannen door het te vernietigen.

Toen hij was uitgesproken, zei de kampoudste: ‘De aanklacht is duidelijk, de gewenste strafmaat ook. Het woord is aan Thra Kay Nay.’

Daarop was het heel lang stil gebleven. Ik kon slechts raden wat er aan de hand was. Had Thra Kay Nay de hand opgeheven en tot stilte gemaand, zoals de gidsen in de jungle de reizigers die zij onder hun hoede hadden met een enkel gebaar tot stilte konden manen bij naderend gevaar? Was hij in gedachten verzonken geweest, in meditatie of gebed, en hadden de anderen dat stilzwijgend geaccepteerd?

Net toen ik de even onzinnige als onontkoombare gedachte niet meer kon verdringen dat zij allen de berg hadden verlaten, dat ik alleen was achtergebleven en dat zij de rechtszaak verder zouden afhandelen zonder mijn storende aanwezigheid, juist toen hoorde ik Thra Kay Nay zijn keel schrapen. Even later klonk zijn stem, van verder weg dan ik had verwacht, maar toch helder en duidelijk. Hij zei: ‘De wetten die onze grootvaders aan elkaar doorgaven waren bedoeld voor een andere tijd, voor een ander Karen-volk dan het volk dat wij vandaag de dag zijn geworden. Wij waren een volk van kleine gemeenschappen, dorpen van slechts enkele families, waarin iedereen op elkaar was aangewezen. In zulke gemeenschappen kan overspel dodelijk zijn voor iedereen, omdat het de leden van de gemeenschap uiteen kan drijven, de een kan opzetten tegen de ander, waardoor de dingen die gebeuren moeten, het zaaien, het oogsten, de jacht, het onderhoud aan de huizen, al die dingen die niemand alleen kan doen en die slechts kunnen worden volbracht in gezamenlijkheid, erbij inschieten. Daarom was de wet hard, maar wijs. Maar in zulke gemeenschappen leven wij niet meer. We wonen in een kamp met veertigduizend inwoners, we worden gevoed door hulporganisaties uit verre, rijke landen. We hebben de zeggenschap over onszelf verloren. En daarmee heeft ook de wet zijn wijsheid verloren. Wij zullen nieuwe wetten moeten ontwerpen die rekening houden met de wereld waarin wij vandaag de dag leven.’

Thra Kay Nay zei: ‘Wij weten niet wat het is om op te groeien in deze kampen, omdat wij allen, zoals wij hier bijeen zijn, het geluk hebben gehad onze jaren des onderscheids te bereiken in een wereld die weliswaar vijandig en onderdrukkend was, maar die wij toch konden ervaren als de onze – en daarmee als een wereld die wijzelf konden vormgeven. Dat we daarin vaak overmoedig waren, dat we illusies koesterden die met de werkelijkheid weinig van doen hadden, dat alles is van geen belang: waar het om gaat is dat we kónden geloven in onze illusies, dat die illusies deel uitmaakten van de werkelijkheid, ermee verweven waren, ermee in botsing kwamen, zeker, maar er ook mee vorm aan gaven. Die fundamentele ervaring moeten onze jongeren nu missen: hun dromen en ambities moeten zij projecteren op een wereld ver van hier, een wereld die ze slechts kennen uit de verhalen van hun ouders, van ons, de ouderen. In de wereld die zij om zich heen zien, waarin ze dag in dag uit leven, staan ze machteloos en zullen ze gedoemd zijn machteloos te blijven. Zoals gezegd: geen van ons kan werkelijk weten wat het betekent zo te moeten opgroeien.

Maar Tommy weet het.

Tommy ondergaat het, elke dag van zijn jonge leven. Wie kan hem dan verwijten dat hij heeft geprobeerd om althans één van zijn verlangens te bevredigen, om dat ene machtige, grootse, overweldigende te doen dat wel in zijn macht lag? Want laten wij niet vergeten dat de verovering van een geliefde een daad kan zijn die ons het gevoel kan geven machtiger te zijn dan de machtigste koning, krachtiger dan de krachtigste krijgsheer, rijker dan de rijkste man op aarde. Als een van jullie, hier aanwezig, dat gevoel niet kent, heeft hij nooit waarlijk liefgehad.’

Thra Kay Nay zei: ‘Ik hoef niet te spreken van de kleine omstandigheden, de onzekerheid over het lot van Ta Eh Shees echtgenoot. De grote omstandigheid van het leven in een wereld waarin je er niet toe doet, waarin je volstrekt onzichtbaar bent, díé maakt dat wij terughoudend moeten zijn in ons oordeel. Laten we bij onszelf te rade gaan en onszelf de vraag stellen of wij niet ook, onder dezelfde omstandigheden, gezocht zouden hebben naar een manier om onze eigen beloftes te vervullen, onze eigen geschiedenis te schrijven, desnoods in het diepste geheim.’

Weer was het lange tijd stil, en weer wist ik niet precies hoe die stilte te duiden. Ik hoorde een nachtzwaluw overvliegen, ik hoorde het getik waarmee de vleermuizen de echo’s peilen, een kunstje dat ik graag had willen leren.

‘Dominee Marcus,’ verbrak Saw k’Pru Thoo ten slotte de stilte, ‘het woord is aan u.’

‘Ja,’ zei de dominee, ‘dank u. Ik zeg u niets nieuws als ik vertel dat overspel een gruwel is in de ogen van de Heer, de god van Israël, van wie wij geloven dat hij ook onze god is, die door onze voorouders Y’wah werd genoemd. Ik geloof dat wij onze kinderen moeten onderrichten over de heiligheid van het huwelijk, niet omdat het huwelijk heilig is in mijn ogen, maar omdat het heilig is in de ogen van God. Ik geloof dan ook dat het niet goed is wat Tommy en Naw Ta Eh Shee hebben gedaan – ervan uitgaande dat gebeurd is wat ons door anderen daarover is gezegd, want laten wij niet vergeten dat zij beiden er niet over hebben willen spreken. Is hun zwijgen een bekentenis? Wie zal het zeggen. Misschien is het trots, misschien is het schaamte. Misschien is het woede om iets wat zij ervaren als een inbreuk op wat ze in het Westen privacy noemen, dat woord waarvoor onze talen nauwelijks een adequate vertaling kennen, omdat er geen behoefte was aan zo’n woord in de wereld waarin wij leefden. Maar die behoefte is er nu wel, hier, in dit kamp, waar wij dichter op elkaar wonen dan het vee.’

De dominee zei: ‘Natuurlijk heb ik moeten denken aan het verhaal van Jezus, die de Christus wordt genoemd, en de overspelige vrouw. Zij werd aan hem voorgeleid door schriftgeleerden die zeiden: “Meester, deze vrouw is op heterdaad betrapt tijdens het overspel. U kent de wet van Mozes die zegt dat zij gestenigd moet worden. En wat zegt U?” Waarop Jezus antwoordde: “Wie van u zonder zonde is, werpe de eerste steen.” Jezus veroordeelde niet, hij zei slechts: “Gaat heen en zondig niet meer.”’

De dominee zei: ‘Ik weet dat het niet eenvoudig is om de woorden van God juist te begrijpen. Ik weet dat niet iedereen hier aanwezig in dezelfde God gelooft tot wie ik alle dagen bid, en in wiens hand ik het lot van ons volk gelegen weet. Maar heeft niet ook de Boeddha gezegd dat het kwaad door ieder zelf wordt begaan en alleen door ieder zelf kan worden afgewend? Laat ieder de wijsheid zoeken waarbij hij zich het best thuis voelt, maar laat wijsheid prevaleren boven wraakzucht. Ooit vocht Tommy aan de zijde van het Birmese leger, nam hij deel aan een aanval die het leven kostte aan de vrouw van Saw Min Thein, die hem beroofde van zijn nog ongeboren kind, en van het licht in zijn ogen. Saw Min Thein heeft hem vergeven, wij allen hebben hem vergeven en hem in ons midden opgenomen. Natuurlijk, hij was toen nog een kind, dat niet wist wat het deed, maar wie van ons kan zeggen dat hij in de liefde ooit precies heeft geweten wat hij deed? In de liefde zijn wij allen blind.’

De nachtzwaluw bleef ons nabij, die nacht daar op de berg van de Verlossing en het Gebed, en ook de vleermuizen lieten zich telkens weer horen. Er was geen wind. Het leek mij goed mogelijk dat we God zouden kunnen horen fluisteren, dat we weldra het suizen zouden horen van engelenvleugels, het was een nacht die tot stilte dwong.

Zo nu en dan werd er nog gesproken, op zachte toon. De broer van de bedrogen echtgenoot vertelde nog eens wat er door anderen over zijn familie werd gezegd en hoe de familie daaronder leed. Thra Kay Nay vertelde een verhaal uit zijn jeugd, over eenzaamheid en verstoting, over een nachtelijke ontmoeting met een tijger, een moment dat zijn leven beslissend had veranderd. De tijger liet hem gaan, de tijger gaf hem zijn leven terug.

De dominee zong een lied in een taal die wij niet kenden.

Toen de eerste vogels de komst van een nieuwe dag aankondigden, nam Saw k’Pru Htoo, de kampoudste, het woord. Hij zei: ‘Laat de zon opgaan en weer ondergaan. Laten wij ons tussen de mensen begeven die ons lief zijn, die ons maken tot wie we zijn. Laten we wijsheid zoeken en waarheid. Als dan morgen de zon opnieuw opgaat, zullen wij bijeenkomen op mijn kantoor. En vandaar zullen we samen naar de plek gaan waar Tommy wordt vastgehouden. In zijn bijzijn zal ik het vonnis uitspreken.’

De wereld is een reusachtige machine die mensen opneemt en elders weer uitspuugt, die het ene land in stukken knipt en het andere aan elkaar plakt, die hier oorlog maakt en daar vrede. Ergens in dat onbegrijpelijke mechaniek is mijn land vastgelopen. Tandraderen draaien machteloos en zinloos in het rond, het piept en knarst en kraakt, er wordt gesleuteld en gesloopt, er wordt smeerolie toegediend, maar niets lijkt te helpen. Mensen worden vermalen, generaties gaan verloren, hele volkeren raken op drift.

Op een stuk papier, boven de ingang van een armzalig huis in een vluchtelingenkamp in Thailand, niet ver van de plek waar de rivier de Moei de grens vormt met Birma, staat in een kinderlijk handschrift geschreven: ‘Alles zal de zonen van de mensen vergeven worden.’

Verantwoording en woord van dank

Dit boek is het gevolg van een bijzondere uitnodiging. In het najaar van 2001 werd ik benaderd door Carla van Os, medewerker van Stichting Vluchteling uit Den Haag. Zij legde mij een plan voor dat in het kort hierop neerkwam: om aandacht te krijgen voor vergeten groepen vluchtelingen wilde Stichting Vluchteling over een periode van enkele jaren een aantal Nederlandse schrijvers vragen om gedurende langere tijd in een vluchtelingenkamp te verblijven en daarover een boek te schrijven – in welke vorm dan ook. Een paar maanden later had het plan concrete vormen aangenomen en zegde ik mijn medewerking toe. Wij spraken af dat ik eind 2002 voor drie maanden naar Thailand zou afreizen om me daar te verdiepen in het lot van de Birmese vluchtelingen die zijn ondergebracht in kampen in de omgeving van het stadje Mae Sot. Mijn bevindingen daar vormen de basis voor De onzichtbaren en voor De onzichtbaren in beeld, het fotoboek van Jan Bogaerts dat tegelijk met de roman is verschenen.

Stichting Vluchteling zet zich in voor vluchtelingen in Afrika, Azië, Oost-Europa en Latijns-Amerika. In het geval van de Birmese vluchtelingen in Thailand gaat het om ondersteuning van klinieken en scholen. Elders geeft Stichting Vluchteling noodhulp, in de vorm van tenten, voedsel, schoon drinkwater en medicijnen. Op weer andere plaatsen werkt ze aan de veilige terugkeer van vluchtelingen en helpt hen met de wederopbouw van hun land en hun leven.

Hoewel de rijke noordelijke landen zich het meest beklagen over vluchtelingenstromen, wordt meer dan vijfennegentig procent van alle vluchtelingen in de wereld opgevangen in de eigen regio. Zij raken op drift binnen de eigen landsgrenzen of stranden in een vluchtelingenkamp in een buurland – zoals de Birmezen in Thailand. De reeks Schrijvers en Vluchtelingen, waarvan nieuwe delen in de komende jaren bij verschillende uitgevers zullen verschijnen, beoogt deze verre vluchtelingen bij de Nederlandse lezer onder de aandacht te brengen. Dat ik met De onzichtbaren het eerste boek heb mogen schrijven voor deze reeks, beschouw ik als een groot voorrecht.

Meer informatie over het werk van Stichting Vluchteling en over de reeks Schrijvers en Vluchtelingen is te vinden op

www.vluchteling.org.

Van de vele mensen die mij behulpzaam zijn geweest bij mijn werk in Mae Sot zijn er slechts enkelen die ik met naam en toenaam kan noemen zonder dat zij daardoor in gevaar komen. Dit boek was er niet gekomen zonder Aung Naing, Aung Kyaw Oo en Nyein Wai. Onmisbaar was ook de hulp van Minka Nijhuis, die haar grondige kennis van Birma en van de regio met mij deelde, en die me in contact bracht met een groot aantal mensen die voor mijn boek zeer waardevol bleken te zijn. Als altijd trad Tiziana Alings op als mijn eerste lezer en persoonlijk redacteur. Karin Kuiper en onze dochters, Bobbie en Noa, doorstonden niet alleen het verblijf in Thailand en een zware reis door Birma, maar ook nog de lange maanden van mijn worsteling met De onzichtbaren. Hun allen ben ik zeer dankbaar.

Alle personages in dit boek zijn fictief, behalve generaal Ne Win, Daw Khine May Tan, generaal Aung San, diens weduwe Daw Khin Kyi, hun dochter Daw Aung San Suu Kyi, U Thant, premier U Nu, brigadier Aung Gyi, kapitein Sein Lwin en Saw Ba U Gyi. De plaatsnamen Min Won en Pan Thar zijn eveneens fictief. In Birma worden persoonsnamen vaak voorafgegaan door een aanspreektitel. In het Birmees is dit voor vrouwen Daw en voor mannen U. In het Karen is dit voor vrouwen Naw en voor mannen Saw.

Ten slotte maakte ik voor dit boek gebruik van een groot aantal geschreven bronnen.

Hilversum, augustus 2003