Tracy Chevalier

IK DROOMDE IN BLAUW

Roman:

Sinds Ella Turner met haar echtgenoot naar Frankrijk is verhuisd, wordt ze achtervolgd door een onheilspellende droom. Het maakte Ella, die haar draai in het Franse dorpje Lisle-sur-Tarn nog niet gevonden heeft, nog onrustiger dan ze al is. In de bibliotheek gaat ze op zoek naar de wortels van haar Franse voorouders. Daar ontmoet Ella de Fransman Jean-Paul, de eerste persoon uit het dorp bij wie ze zich op haar gemak voelt en met wie ze echt kan praten. Jean-Paul deelt haar interesse in de geschiedenis en helpt haar bij haar zoektocht. Naarmate Ella meer te weten komt over haar voorouders, worden haar dromen beklemmender; steeds weer keert de doordringende kleur blauw terug in haar visioenen. Het wordt haar al snel duidelijk dat haar dromen en haar speurtocht onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Het meest wordt ze gegrepen door de mysterieuze Isabelle, een familielid uit de zestiende eeuw, die door haar bijzondere gaven gedwongen werd te vluchten.

Net zoals geel altijd gepaard gaat met licht, kan van blauw worden gezegd dat het een element van duisternis in zich draagt. Deze kleur heeft een eigenaardige en haast onbeschrijflijke uitwerking op het oog. De kleur blauw is een sterke kleur, maar dat is het in negatieve zin, terwijl in zijn zuiverste verschijningsvorm als het ware een ontkenning besloten ligt. Op grond daarvan zou je kunnen zeggen dat het overkomt als een soort van tegenstelling tussen opwinding en rust.

Goethe, Kleurenleer

Voorwoord

Het begon met een flakkering, een beweging tussen donker en licht. Het was niet zwart, het was niet wit; het was blauw en ik droomde in blauw.

Het bewoog alsof het door de wind heen en weer werd bewogen. Het golfde afwisselend naar mij toe en van mij af. Het begon tegen me aan te duwen, maar eerder als de druk van water dan als die van steen. Ik hoorde iemand iets opzeggen. En toen begon ik ook te reciteren, de woorden stroomden als vanzelf uit mijn mond. De andere stem begon te huilen, en ik barstte ook in snikken uit. Ik huilde tot ik geen lucht meer kon krijgen. De druk van het blauw was overal om mij heen en werd steeds benauwender. Ik hoorde een luide, doffe klap, als van een zware deur die dichtvalt, en het blauw maakte plaats voor een zwart dat zó intens was dat het nooit licht had gekend. Ik tuurde in de leegte, en toen ik het niet langer kon verdragen, sloot ik mijn ogen.

Toen ik wakker werd, lag ik plat op mijn rug. Ik hield mijn nek met beide handen vast, en mijn ellebogen drukten tegen mijn borsten. Mijn hele lichaam was als verstijfd en mijn hart ging als een wilde tekeer. Ik keek omhoog naar het plafond. In het duister bespeurde ik een restant blauw dat verbleekte, verdween en toen nog heel even oplichtte. Er weergalmde een stem door mijn hoofd en ik voelde mijn keel nog natrillen, terwijl de naklank van een zin nog in de lucht hing.

Langzaam maar zeker werd ik mij bewust van de matras die tegen mijn rug drukte, tegen mijn dijen, mijn hielen en mijn hoofd, en ik realiseerde me dat'Rick naast me lag te slapen. Ik viel niet weer in slaap, maar bleef in het donker voor me uit liggen staren, terwijl ik mijn best deed om wijs te worden uit de verwarde flarden die ik mij nog kon herinneren. Na enkele minuten verdwenen ook die flarden uit mijn geheugen, maar wat bleef, was de herinnering aan blauw. Het was geen gewoon soort blauw, het was geen marineblauw, geen hemelsblauw en ook geen koningsblauw; die ochtend keek ik naar alles wat blauw was in huis, maar er was geen inkt,

geen draadje en geen verf die erop leek. Ik kon de kleur voor me zien, maar wat ik me nog beter herinnerde, dat waren de tegenstrijdige gevoelens die erdoor werden opgeroepen: een plotselinge vreugde en een hartverscheurend verdriet.

Dat was het begin.

De maagd

Ze heette Isabelle, en toen ze een klein meisje was, was haar haar in de tijd die een vogel nodig heeft om zijn wijfje te roepen van kleur veranderd.

Die zomer bracht de Duc de 1'Aigle een beeld van de Maagd met Kind en een pot verf mee uit Parijs, voor de nis boven de deur van de kerk. Op de dag waarop het beeld werd geplaatst, was het feest in het dorp. Isabelle zat op de onderste tree van een ladder en keek naar Jean Tournier, die de nis blauw schilderde, het diepe blauw van een heldere avondhemel. Toen hij klaar was, kwam de zon achter een dik wolkendek vandaan en deed het blauw zó helder oplichten dat Isabelle haar handen achter haar nek in elkaar sloeg en haar ellebogen tegen haar borst drukte. Toen de stralen haar bereikten, deden ze haar haren oplichten als stralend koper, en die kleur bleven ze behouden, ook toen de zon weer verdwenen was. Vanaf die dag noemden ze haar La Rousse.

Die bijnaam verloor al zijn affectie toen Monsieur Marcel een paar jaar later in het dorp arriveerde. Zijn handen zaten onder het looizuur, en zijn woorden waren geleend van Calvijn. In zijn eerste preek, die hij hield in het bos waar de dorpspriester hem niet kon zien, vertelde hij hun dat de Maagd hun de weg tot het Ware Geloof versperde.

'La Rousse is ontheiligd door de beelden, de kaarsen en de snuisterijen. Ze is besmet!' verkondigde hij. 'Ze staat tussen u en God!'

De dorpelingen draaiden zich om naar Isabelle. Ze greep zich stevig vast aan haar moeders arm.

Hoe kan hij dat nu weten? De enige die het weet, is Maman.

Zij zou hem nooit hebben verteld dat Isabelle die dag haar eerste bloeding had gekregen, dat ze nu een ruwe lap tussen haar benen gebonden droeg en een doffe pijn in haar buik had. Les fleurs had haar moeder het genoemd, speciale bloemen van God, een geschenk waar ze over moest zwijgen omdat het haar van de anderen onderscheidde. Ze keek op naar haar moeder, die Monsieur Marcel bedenkelijk aankeek en "haar mond had opengedaan alsof ze iets wilde zeggen. Isabelle had in haar arm geknepen, en Maman had haar lippen stijf op elkaar geperst.

Na afloop was ze tussen haar moeder en Marie in teruggelopen - hun tweelingbroers waren langzamer gevolgd. De andere kinderen uit het dorp waren hen het eerste stuk fluisterend achterna gelopen. Op een gegeven moment was een van de jongens, heel brutaal en nieuwsgierig, naar Isabelle toe gekomen en had haar bij haar haren gepakt.

'Heb je gehoord wat hij zei, La Rousse? Je bent vies!' riep hij.

Isabelle krijste het uit. Petit Henri en Gérard haastten zich haar te verdedigen, blij dat ze eindelijk eens iets nuttigs konden doen.

De volgende dag begon Isabelle, veel eerder dan de andere meisjes van haar leeftijd, met het dragen van een hoofddoek, die haar koperkleurige lokken bedekte.

Tegen de tijd dat Isabelle haar veertiende levensjaar bereikte, groeiden er twee cipressen op een zonnig plekje bij het huis. Voor elke cipres hadden Petit Henri en Gérard de verre tocht van twee dagen te voet naar Barre- les-Cévennes gemaakt.

De eerste boom was voor Marie. Ze was zo dik dat alle vrouwen in het dorp zeiden dat het wel een tweeling moest zijn; maar Mamans tastende vingers hadden maar één hoofd gevoeld, ofschoon het een groot hoofd was. Maman maakte zich zorgen over de grootte van het hoofd.

'Was het maar een tweeling,' fluisterde ze tegen Isabelle. 'Dan zou het gemakkelijker zijn.'

Toen het zover was, stuurde Maman alle mannen weg: echtgenoot, vader, broers. Het was een bitterkoude nacht, een harde wind blies de sneeuw hoog op tegen het huis, de stenen muren en de kluiten verdorde rogge. De mannen hadden geen haast om weg te gaan. Ze wachtten tot ze Marie hoorden schreeuwen: sterke mannen, mannen die het gewend waren om te luisteren naar het gekrijs van de varkens die ze slachtten, maar die vluchtten voor geschreeuw van een mens.

Isabelle had haar moeder vaker bij bevallingen geholpen, maar altijd in de aanwezigheid van andere vrouwen die op bezoek waren om te zingen en verhalen te vertellen. Maar nu was het zó koud dat er niemand was gekomen, en zij en Maman waren alleen. Ze keek naar haar zus, die roerloos onder haar dikke buik lag. Ze was toegedekt met dekens, en ze rilde en zweette en krijste. Het gezicht van haar moeder stond strak en bezorgd - ze sprak weinig.

De hele nacht hield Isabelle Maries hand vast. Ze kneep erin tijdens de weeën en wiste Maries voorhoofd af met een vochtige doek. Ze bad voor haar. In stil gebed smeekte ze de Maagd en de Heilige Margaretha om zich over haar zus te ontfermen, terwijl ze zich ondertussen schuldig voelde: Monsieur Marcel had hun verteld dat de Maagd en alle heiligen geen enkele macht hadden en niet aangeroepen mochten worden. Niets van wat hij preekte, kon haar op dat moment troost bieden. Dat konden alleen de oude gebeden maar.

'Het hoofd is te groot,' verklaarde Maman ten slotte. 'We moeten knippen.'

'Non, Maman,' fluisterden Marie en Isabelle in koor. Maries ogen waren groot en angstig. In haar wanhoop begon ze huilend en hijgend opnieuw te persen. Isabelle hoorde het geluid van scheurend vlees; Marie krijste, waarna ze helemaal slap en grauw werd. Het hoofdje verscheen in een stroom van bloed. Het was zwart en misvormd. En toen Maman het kind eruittrok, was het al dood - de navelstreng zat strak om het halsje. Het was een meisje.

De mannen zagen het vuur, de rook van het bebloede stro die hoog opkringelde in de ochtendlucht, en kwamen terug naar huis.

Ze begroeven moeder en kind op een zonnig plekje waar Marie op warme dagen altijd graag had gezeten. Ze plantten de cipres op haar hart.

Het bloed maakte een vage vlek op de vloer die, ondanks eindeloos schrobben en boenen, altijd zichtbaar bleef.

De tweede boom werd de daaropvolgende zomer geplant.

Het schemerde; het uur van de wolven, niet het moment van de dag waarop vrouwen alleen buiten behoorden te zijn. Maman en Isabelle waren naar een bevalling in Felgérolles geweest. Moeder en kind hadden het beiden overleefd, en dat betekende het einde van een lange opeenvolging van sterfgevallen waarvan die van Marie en haar dochter de eerste waren geweest. Ze waren wat langer gebleven, hadden ervoor gezorgd dat moeder en kind lekker konden liggen, en ze hadden geluisterd naar het zingen en zachte praten van de andere vrouwen. Uiteindelijk was de zon al achter Mont Lozère verdwenen toen zij en Maman, die de waarschuwingen in de wind had geslagen en bedankt had voor de uitnodiging om te blijven overnachten, op weg naar huis waren gegaan.

De wolf lag dwars over het pad alsof hij daar op hen lag te wachten. Ze bleven staan, zetten hun zakken neer en sloegen een kruisje. De wolf verroerde zich niet. Ze bleven even naar hem staan kijken, en toen pakte Maman haar zak weer op en deed een stapje naar hem toe. De wolf stond op en Isabelle kon zelfs in het donker zien dat hij mager was, en dat zijn grijze vacht schurftig was. Zijn ogen hadden een gelige gloed alsof er een kaars achter brandde, en zijn lopen ging onhandig, een beetje hinkend zelfs. Pas toen hij zó dichtbij was dat Maman zijn vettige vacht bijna kon aanraken, zag Isabelle het schuim om zijn bek en begreep ze het. Iedereen had met hondsdolheid besmette dieren gezien - honden die dof blaffend, doelloos rondrenden terwijl het schuim van hun lippen spatte en er een nieuwe, valse blik in hun ogen was gekomen. Ze meden water - de beste manier om je ertegen te weren, was, afgezien van een bijl, een emmer vol water. Het enige dat Maman en Isabelle bij zich hadden, waren kruiden, linnen en een mes.

Toen hij sprong, hief Maman automatisch haar arm op om hem af te weren. Hoewel ze haar leven op die manier met twintig dagen wist te verlengen, zei ze achteraf vaak dat het haar speet dat ze het dier niet in haar hals had laten bijten, waardoor ze vrijwel op slag, en zonder al die pijn, gestorven zou zijn. Toen de wolf zich had laten vallen en het bloed langs Mamans arm stroomde, keek hij even kort naar Isabelle, waarna hij geruisloos in het bos verdween.

Terwijl Maman haar man en zonen vertelde over de wolf met kaarslicht in zijn ogen, maakte Isabelle de wond schoon met water waarin herderstasje was meegekookt en legde ze er, alvorens hem met zachte wol te verbinden, spinnenwebben op. Maman weigerde stil te blijven zitten. Ze stond erop haar pruimen te plukken, in de moestuin te werken, en door te gaan met haar werk alsof ze de waarheid niet in de ogen van de wolf had zien blinken. Na een dag was haar onderarm even dik als haar bovenarm en de huid rond de wond was zwart geworden. Isabelle maakte een omelet, deed er rozemarijn en salie in en sprak er in gedachten een gebed over uit. Toen ze de omelet naar haar moeder bracht, begon ze te huilen. Maman nam de kom van haar aan en at het ei achter elkaar en zonder iets te zeggen op, waarbij ze Isabelle aankeek en de dood in de salie proefde.

Twee weken later was ze water aan het drinken toen haar keel spastisch begon te krampen. Het water spoot uit haar mond en droop over de voorkant van haar jurk. Ze keek naar de steeds groter wordende zwarte vlek op haar borst en ging toen op de bank naast de deur in het late zomerzonnetje zitten.

De koorts kwam snel en zó heftig, dat Isabelle bad dat de dood even snel zou komen om haar te verlossen. Maar Maman verzette zich. Vier dagen lang zweette ze en lag ze ijlend van de koorts te krijsen. Op de laatste dag, toen de priester uit Le Pont de Montvert was gekomen om haar de laatste sacramenten toe te dienen, versperde Isabelle de deur met een bezem en spuugde ze net zo lang naar hem tot hij wegging. Pas toen Monsieur Marcel kwam, liet ze de bezem zakken en deed ze een stapje opzij om hem binnen te laten.

Vier dagen later keerde de tweeling terug met de tweede cipres.

De menigte die zich voor de kerk verzameld had, wist niet wat zegevieren was, noch hoe iets gevierd moest worden. Drie dagen tevoren was de priester ten slotte vertrokken. Ze waren er inmiddels zeker van dat hij weg was - de houthakker Pierre La Forêt had hem kilometers uit de buurt van het dorp gezien, met alles van zijn bezit wat hij maar dragen kon op zijn rug.

De vlakke gedeelten van de aardbodem waren bedekt met een dun laagje eerste sneeuw - een wit tapijt dat hier en daar onderbroken werd door stenen of bladeren. Er zou nog meer sneeuw komen, want naar het noorden toe, achter de hoogste toppen van Mont Lozère, was de hemel loodgrijs. De dikke, granieten dakpannen van de kerk waren ook met een laagje wit bedekt. Het gebouw was leeg. Er was sinds de herfst geen mis meer gehouden: het aantal kerkbezoekers was geslonken naarmate Monsieur Marcel en zijn aanhangers steeds zelfverzekerder waren geworden.

Isabelle stond te midden van haar buren en luisterde naar Monsieur Marcel die, in zijn strenge zwarte kleren en met zijn zilvergrijze haar, voor de deur van de kerk op en neer liep. Het enige dat zijn bevelende uiterlijk ondermijnde, waren zijn roodgevlekte handen, die hen eraan herinnerden dat hij uiteindelijk alleen maar een eenvoudige schoenmaker was.

Wanneer hij sprak, keek hij naar een punt boven de hoofden van de menigte.

'Deze plek van aanbidding is een plek van corruptie geweest. Maar nu is hij in veilige handen. Van nu af aan is deze plek in üw handen.' Hij gebaarde alsof hij aan het zaaien was. De menigte begon onrustig te fluisteren.

'De plek moet gezuiverd worden,' vervolgde hij. 'De plek moet gezuiverd worden van al zijn zonden, van al zijn beelden.' Hij gebaarde naar het gebouw achter zich. Isabelle keek op naar de Maagd. Het blauw achter het beeld was verschoten, maar het was nog steeds in staat om haar te ontroeren. Pas toen ze haar voorhoofd en haar buik had aangeraakt, drong het tot haar door wat ze deed, en ze hield haar hand snel stil voordat het kruis voltooid was. Ze keek om zich heen om te zien of iemand haar gezien had. Maar haar buren keken naar Monsieur Marcel. Ze riepen hem toen hij door hun midden schreed en, met zijn roodbruine handen op zijn rug, verder de heuvel opliep naar het donkere wolkendek. Hij keek niet achterom.

Toen hij weg was, werd de menigte luidruchtiger en drukker. Iemand riep: 'Het venster!' Anderen herhaalden de kreet. In het kleine, ronde venster boven de deur bevond zich het enige stuk glas dat ze ooit van hun leven hadden gezien. De Duc de 1'Aigle had het drie zomers geleden onder de nis geïnstalleerd, kort voordat hij zich bekeerd had tot het Ware Geloof van Calvijn. Van buiten had het venster een doffe, bruine kleur, maar van binnen was het groen en geel en blauw, met een klein rood stipje in Eva's hand. De Zonde. Isabelle was al een hele tijd niet meer in de kerk geweest, maar ze kon zich het tafereel nog goed herinneren - Eva's verlangende blik, de glimlach van de slang, Adams schaamte.

Als ze het nog een keer hadden kunnen zien, met de zon die de kleuren deed oplichten als een veld vol zomerbloemen, dan zou zijn pracht het misschien gered hebben. Maar er was geen zon, en niemand ging de kerk binnen: de priester had de grendel op de deur van een groot hangslot voorzien. Ze hadden nog nooit eerder een hangslot gezien; een paar van de mannen hadden het zorgvuldig bekeken. Ze wisten niet hoe het werkte en ze hadden eraan getrokken. Er zou een bijl aan te pas moeten komen, maar wel voorzichtig, om het niet kapot te maken.

Het enige wat hen tegenhield, was dat ze wisten dat het venster veel waard was. Het was van de Duc, aan wie ze een kwart van hun oogsten moesten afstaan in ruil voor bescherming en een goed woordje in het oor van de koning. Het venster en het raam waren geschenken van hem. Misschien dat hij ze nog steeds op prijs stelde.

Niemand kon met zekerheid zeggen wie de steen had geworpen, hoewel na afloop meerdere mensen beweerden dat zij het waren geweest. Hij sloeg tegen het midden van het venster, dat op hetzelfde moment in diggelen viel. Het was zó'n ongebruikelijk geluid dat de menigte er even stil van was. Ze hadden nog nooit eerder glas horen breken.

In de stilte rende een jongen naar voren en raapte een van de scherven op. Het volgende moment zette hij het op een brullen en smeet hem meteen weer op de grond.

'Hij heeft me gebeten!' jammerde hij, terwijl hij iedereen zijn bloedende vinger liet zien.

Er werd opnieuw geschreeuwd. De moeder van de jongen greep hem beet en drukte hem dicht tegen zich aan.

'De duivel!' riep ze. 'Het was de duivel!'

Etienne Tournier, met haren als gebrand stro, stapte naar voren met een lange riek. Hij keek achterom naar zijn oudere broer Jacques, die knikte. Etienne keek op naar het beeld en riep luid: 'La Rousse!'

De menigte bewoog en ging uiteen, zodat Isabelle alleen in het midden kwam te staan. Etienne draaide zich grijnzend naar haar om. De dwingende blik in zijn bleekblauwe ogen voelde aan als duwende handen op haar lijf.

Hij liet zijn handen over de steel van de riek glijden, hief hem op en liet hem toen richting Isabelle zakken, zodat de metalen tanden vlak voor haar in de lucht bleven hangen. Ze keken elkaar strak aan. De menigte zweeg. Ten slotte pakte Isabelle de tanden van de riek beet, en terwijl ze daar zo stonden, elk met een uiteinde van de riek in de handen, voelde ze hoe het gloeiend heet werd onder in haar buik.

Hij glimlachte en het de riek los, waarbij het uiteinde van de steel op de grond viel. Isabelle pakte de steel vast en liet haar handen erover glijden, zodat de tanden van de riek steeds hoger de lucht in staken. Uiteindelijk was ze bij hem. Toen ze opkeek naar de Maagd, deed Etienne een stapje naar achteren en verdween in de menigte. Ze was zich bewust van de druk van de menigte, die opnieuw onrustig was geworden en opgewonden fluisterde.

'Doe het dan, La Rousse!' riep iemand. 'Doe het dan!'

Isabelles broers stonden in de menigte en keken strak naar de grond. Ze kon haar vader niet zien, maar als hij er ook was, dan kon hij haar niet helpen.

Ze haalde diep adem en tilde de riek op. Uit de menigte weerklonk een kreet, en haar arm begon ervan te beven. Ze liet de tanden van de riek op de rand van de nis rusten en keek om zich heen naar de massa inmiddels vreemde, harde en kille, felrode gezichten. Ze tilde de riek weer op, zette hem tegen de onderkant van het beeld en duwde. Het bewoog niet.

Het schreeuwen werd luider. Ze duwde harder en de tranen sprongen haar in de ogen. Het Kind tuurde in de verre verten, maar Isabelle voelde de blik van de Maagd op zich rusten.

'Vergeef me,' fluisterde ze. Toen tilde ze de riek een stukje op, om hem vervolgens zo hard als ze kon tegen het beeld aan te slaan. Het metaal sloeg met een doffe klap tegen de steen, en het gezicht van de Maagd vloog aan gruzelementen, zodat de brokstukken over Isabelle heen vielen. De menigte schaterde het uit van de lach. Wanhopig haalde ze een tweede keer uit. De mortel raakte los door de klap en het beeld wankelde.

'Nog een keer, La Rousse!' schreeuwde een vrouw.

Ik kan het niet nog eens, dacht Isabelle, maar de aanblik van de rode gezichten deed haar nog een keer uithalen. Het beeld wankelde opnieuw, zodat de vrouw zonder gezicht het kind in haar armen leek te wiegen. Toen helde het naar voren en viel. Het hoofd van de Maagd sloeg als eerste tegen de grond kapot, en het lichaam volgde met een zachte plof. Door de kracht van de val schoot het kind los van de moeder. Het lag een stukje verder op de grond en keek omhoog. Isabelle liet de riek vallen en sloeg de handen voor het gezicht. Er werd luidkeels gejubeld en gefloten, en de menigte verdrong zich om het kapotte beeld.

Toen Isabelle haar handen liet zakken, stond Etienne voor haar. Hij glimlachte triomfantelijk, stak zijn handen naar haar uit en kneep haar in de borsten. Daarna begaf hij zich weer onder de menigte en begon mest naar de blauwe nis te gooien.

Zo'n kleur zal ik nooit meer zien, schoot het door haar heen.

Petit Henri en Gérard hadden weinig extra overtuiging nodig. Hoewel Isabelle het aan Monsieur Marcels overredingskracht weet, wist ze in haar hart dat ze toch zouden zijn gegaan, ook zonder zijn honingzoete woorden.

'God zal glimlachend op jullie neerzien,' had hij plechtig verklaard. 'Hij heeft jullie uitverkoren voor deze oorlog. Jullie zullen strijden voor jullie God, jullie geloof en jullie vrijheid. En jullie zullen als moedige en sterke mannen uit de strijd huiswaarts keren.'

'Als jullie al huiswaarts zullen keren,' had Henri du Moulin nijdig gemompeld, maar de enige die hem gehoord had, was Isabelle. Hij huurde twee velden met rogge, twee met aardappelen, en ook nog een bos kastanjebomen. Hij hield varkens en een kudde geiten. Hij had zijn zonen nodig - hij kon al dat land niet bewerken met alleen maar een dochter die hem hielp.

'Ik zal minder velden beplanten,' zei hij tegen Isabelle. 'Maar ééntje met rogge, en ik zal een paar geiten en een paar varkens wegdoen. Dan heb ik om ze te voeren voldoende aan één veld aardappelen. En wanneer de tweeling terug is, nemen we er weer een paar dieren bij.'

Ze komen niet terug, dacht ze. Ze had het licht in hun ogen gezien toen ze met de andere jongens van Mont Lozère vertrokken waren. Ze gaan naar Toulouse, naar Parijs, en naar Genève om Calvijn te zien. Ze zullen naar Spanje gaan, daar waar de huid van de mensen zwart is, of naar de zee en de rand van de wereld. Maar hier, nee, hier komen ze niet terug.

Op een avond, toen haar vader bij het vuur een blad van de ploeg zat te slijpen, vergaarde ze al haar moed.

'Papa,' begon ze aarzelend, 'ik zou kunnen trouwen en dan zouden we hier kunnen komen wonen en het werk met je delen.'

Hij legde haar met één enkel woord het zwijgen op.

'Wie?' vroeg hij, terwijl hij de slijpsteen even stilhield boven het blad. Het was stil in de kamer, zonder het ritmische geluid van metaal tegen steen.

Ze wendde haar gezicht af.

'We zijn alleen, jij en ik, ma petite.' Zijn stem had een tedere klank. 'Maar God zorgt beter voor ons dan je denkt.'

Van de zenuwen had Isabelle haar handen in haar nek geslagen en ze hield hem stevig vast. Ze kon de smaak van de communie nog proeven - grof, droog brood, dat nog lang nadat ze het had doorgeslikt in haar keel bleef steken. Etienne stak zijn hand naar haar uit en trok aan haar hoofddoek. Hij vond het uiteinde, wikkelde het om zijn hand en gaf een venijnige ruk. Ze begon te tollen en te draaien terwijl hij de lange reep stof van haar hoofd bleef trekken. Ze voelde hoe haar haren langzaam maar zeker vrijkwamen, en ze zag flitsen van Etiennes grimmig glimlachende gezicht en van de kastanjebomen van haar vader, waarvan de vruchten nog klein en groen en onbereikbaar waren.

Ze wankelde toen de hoofddoek helemaal was afgewikkeld, maar wist haar evenwicht vrijwel meteen weer te hervinden. Ze aarzelde. Ze keek hem aan maar deed een stapje achteruit. Hij was met twee grote stappen bij haar, duwde haar omver en liet zich boven op haar vallen. Met één hand trok hij haar rok omhoog terwijl hij met zijn andere hand door haar haren kamde, ermee speelde en haar haren ermee bedekte, zoals het eerder door de hoofddoek bedekt was geweest. Het volgende moment legde hij zijn hand in haar nek.

'La Rousse,' fluisterde hij. 'Je hebt me lange tijd gemeden. Ben je klaar?'

Isabelle aarzelde, en toen knikte ze. Etienne trok haar hoofd bij de haren naar achteren om haar kin op te tillen en haar mond naar de zijne te brengen.

Maar ik heb de communie van Pinksteren nog in mijn mond, schoot het door haar heen. En dit is de Zonde.

De Tourniers waren de enige familie tussen Mont Lozère en Florac die een bijbel bezaten. Isabelle had hem in de kerk gezien, bij de mis, toen Jean Tournier hem in linnen verpakt bij zich had gehad en hem met veel vertoon aan Monsieur Marcel had overhandigd. Gedurende de hele dienst hield hij hem angstvallig in de gaten. Hij had er veel geld voor betaald.

Monsieur Marcel vlocht zijn vingers in elkaar en hield het boek voor zich, tegen zijn buikje steunend, in zijn armen. Onder het lezen wankelde hij heen en weer alsof hij dronken was, maar Isabelle wist dat hij dat niet kon zijn omdat hij wijn verboden had. Zijn ogen schoten heen en weer en de woorden kwamen in zijn mond, maar ze begreep niet goed hóe ze daar kwamen.

Toen het Ware Geloof eenmaal in de oude kerk gevestigd was, liet Monsieur Marcel uit Lyon een bijbel overkomen, en Isabelles vader maakte een houten lessenaar waar hij op kon rusten. Vanaf die tijd werd de bijbel van de Touraiers niet meer in het openbaar gezien, hoewel Etienne er nog regelmatig over opschepte.

'Waar komen de woorden vandaan?' vroeg Isabelle op een dag na de dienst aan hem. Er werd naar hen gekeken, en Etiennes moeder, Hannah, wierp haar woedende blikken toe, maar Isabelle negeerde iedereen. 'Hoe krijgt Monsieur Marcel die woorden uit de bijbel?'

Etienne was met een steen aan het spelen die hij van zijn ene in zijn andere hand en weer terug wierp. Hij gooide de steen in de struiken, waar hij met een ritselend geluid van de blaadjes op de grond plofte.

'Ze vliegen erin,' antwoordde hij vol overtuiging. 'Hij doet zijn mond open en de zwarte tekentjes vliegen zó snel van de bladzij in zijn mond dat je ze niet kunt zien. En dan spuugt hij ze uit.'

'Kun jij lezen?'

'Nee, maar ik kan wel schrijven.'

'Wat kun je dan schrijven?'

'Mijn naam. En jouw naam kan ik ook schrijven,' voegde hij er zelfverzekerd aan toe.

'Laat dan eens kijken? En leer het mij ook.'

Etienne glimlachte zijn tanden half bloot. Hij greep haar rok beet en trok eraan.

'Goed, ik zal het je leren, maar je moet er wel voor betalen,' zei hij zacht. Hij kneep zijn ogen samen tot het blauw nauwelijks nog te zien was.

Hij bedoelde de Zonde. Het kraken van de blaadjes van de kastanjebomen in haar oren, de angst en de pijn, maar ook de opwinding van de grond onder zich, en het gewicht van zijn lichaam boven op zich te voelen.

'Goed,' zei ze ten slotte, haar blik afwendend. 'Maar eerst moet je het me leren.'

Hij moest het benodigde materiaal in het geheim verzamelen: de veer van een torenvalk, waarvan de punt scherp en geslepen moest zijn; een stukje perkament, gestolen van een hoekje van een van de bladzijden van de bijbel; een gedroogde paddestoel die, wanneer hij op een stukje lei met water werd vermengd, een zwarte vloeistof opleverde. Toen nam hij haar mee de berg op, ver van hun boerderijen, naar een granieten rotsblok dat tot aan haar middel reikte en van boven vlak was. Ze leunden ertegenaan.

Het leek een wonder: hij tekende zes lijntjes die tezamen de letters ET vormden.

Isabelle keek er met grote ogen naar.

'Ik wil mijn naam schrijven,' zei ze. Etienne gaf haar de veer, ging achter haar staan en drukte zich met zijn lichaam tegen haar rug. Ze voelde het harde vlees onder aan zijn buik, en er schoot een flits van angstig verlangen door haar heen. Hij sloot zijn hand om de hare en bracht hem eerst naar de inkt en toen naar het perkament. Hij duwde haar hand en hielp haar de zes lijntjes zetten. ET, schreef ze. Ze vergeleek hetgeen hij had geschreven met dat wat zij had geschreven.

'Maar daar staat precies hetzelfde,' zei ze niet-begrijpend. 'Hoe kan dat zowel jouw naam zijn als de mijne?'

'Jij hebt het geschreven, dus dan is het jouw naam. Wist je dat niet? De naam is van wie hem schrijft.'

'Maar...' Ze zweeg en hield haar mond open, in afwachting van het moment waarop de tekentjes in haar mond zouden vliegen. Maar toen ze sprak, sprak ze zijn naam uit en niet de hare.

'En nu moet je betalen,' zei Etienne glimlachend. Hij duwde haar voorover over het rotsblok, bleef achter haar staan, trok haar rok omhoog en schoof zijn broek naar beneden. Met zijn knieën duwde hij haar benen uit elkaar, waarna hij haar met zijn hand openhield, zodat hij haar heel plotseling, met een snelle stoot, kon binnendringen. Isabelle klampte zich vast aan de rots terwijl Etienne zich tegen haar aan bewoog. Toen duwde hij onder het slaken van een kreet haar schouders van zich af en boog haar nog verder naar voren, zodat haar gezicht hard tegen de rots aan drukte.

Nadat hij zich uit haar had teruggetrokken, kwam ze wankelend overeind. Het perkament was aan haar wang blijven plakken en dwarrelde op de grond. Etienne keek naar haar gezicht en grinnikte.

'Je naam staat op je gezicht,' zei hij.

Ze was nog nooit bij de Tourniers thuis geweest, hoewel ze slechts een stukje verder langs de rivier en niet ver van de boerderij van haar vader woonden. Het was de op een na grootste boerderij van de streek. De grootste boerderij was van de Duc, die verderop in het dal, op een halve dag lopen naar Florac, woonde. Men zei dat het oudste gedeelte van de boerderij honderd jaar geleden gebouwd was, en dat er in de loop der jaren was aangebouwd. De varkensstal en de dorsvloer waren van latere datum, en in de loop der tijd was ook het rieten dak vervangen door pannen. Jean en zijn nicht Hannah waren laat getrouwd. Ze hadden maar drie kinderen, en het waren machtige mensen, die zich altijd op een afstand hielden en weinig van anderen wilden weten. Het gebeurde maar zelden dat ze 's avonds bezoek kregen.

Hoewel ze een grote invloed hadden, stak Isabelles vader zijn minachting voor hen niet onder stoelen of banken.

'Ze trouwen onder elkaar,' hoonde Henri du Moulin. 'Ze geven geld aan de kerk, maar een bedelaar hoeft nog geen beschimmelde kastanje van hen te verwachten. En ze kussen drie keer, alsof twee keer niet voldoende zou zijn.'

De boerderij was in een L-vorm tegen een helling gebouwd, en de ingang lag in de hoek ervan, op het zuiden. Etienne had haar mee naar binnen genomen. Zijn ouders en twee knechten waren op het veld aan het planten; zijn zus, Susanne, was achterin de moestuin aan het werk.

Binnen was het rustig en stil. Het enige dat Isabelle hoorde, was het gedempte knorren van de varkens. Ze bewonderde de stal, en de schuur, die twee keer zo groot was als die van haar vader. Ze stond in de kamer waar gegeten en gezeten werd en liet haar vingertoppen losjes op het tafelblad rusten alsof ze er steun bij wilde zoeken. De kamer was schoon, pas geveegd, en de pannen hingen op gelijke afstand naast elkaar aan haken aan de muur. De open haard besloeg de hele wand en was zó groot dat haar hele familie plus alle Tourniers er gemakkelijk in konden staan - haar familie, toen ze nog allemaal samen waren. Haar zus was dood. Haar moeder was dood. Haar twee broers waren soldaat. Nu waren alleen zij en haar vader nog maar over.

'La Rousse.'

Ze draaide zich om, zag Etiennes ogen, zag hoe hij zijn borst opzette, en deinsde achteruit tot ze het graniet van de muur tegen haar rug voelde drukken. Hij kwam naar haar toe en zette zijn handen op haar heupen.

'Niet hier,' zei ze. 'Niet in het huis van je moeder, en niet voor de haard van je ouders. Stel dat je moeder...'

Etienne liet zijn handen vallen. Het noemen van zijn moeder was voldoende om hem te temmen.

'Heb je het aan ze gevraagd?'

Hij zweeg. Hij liet zijn schouders zakken en tuurde in een verre hoek.

'Je hebt het ze niet gevraagd.'

'Ik ben weldra vijfentwintig, en dan kan ik doen wat ik wil. Dan heb ik hun toestemming niet meer nodig.'

Natuurlijk willen ze niet dat we trouwen, dacht Isabelle. Mijn familie is arm. We hebben niets, maar zij zijn rijk, ze hebben een bijbel, een huis en ze kunnen schrijven. Ze trouwen binnen de familie, ze zijn bevriend met Monsieur Marcel. Jean Tournier is de syndic van de Duc, die het belastinggeld van ons int. Ze zouden nooit een meisje dat La Rousse werd genoemd als schoondochter willen hebben.

'We zouden bij mijn vader kunnen wonen,' opperde ze. 'Hij heeft het zwaar, zo zonder mijn broers. Hij heeft... '

'Dat nooit.'

'Dan zullen we dus hier moeten wonen.'

'Ja.'

'Zonder hun toestemming.'

Etienne verplaatste zijn gewicht van zijn ene op zijn andere been, leunde tegen de rand van de tafel en sloeg zijn armen over elkaar. Hij keek haar recht in de ogen.

'Als ze je niet mogen,' zei hij zacht, 'dan is dat je eigen schuld, La Rousse.'

Isabelles armen verstijfden en ze balde haar handen tot vuisten.

'Ik heb niets verkeerds gedaan!' riep ze uit. 'Ik ben een aanhanger van het Ware Geloof.'

Hij glimlachte.

'Maar je houdt van de Maagd, of niet?'

Ze liet het hoofd zakken en hield haar handen gebald.

'En je moeder was een heks.'

'Wat zei je daar?' kwam het fluisterend over haar lippen.

'De wolf die je moeder heeft gebeten, die was door de duivel gestuurd om haar bij hem te brengen. En al die baby's die zijn gestorven.'

Ze keek hem woedend aan.

'Dacht je echt dat mijn moeder haar eigen dochter heeft laten sterven? Dat ze haar eigen kleindochter heeft laten sterven?'

'Wanneer je mijn vrouw bent, zul je geen vroedvrouw zijn.' Hij pakte haar hand en trok haar naar de schuur, weg bij de haard van zijn ouders.

'Waarom wil je me eigenlijk?' vroeg ze, zo zacht dat hij haar niet hoorde. Ze gaf zichzelf antwoord: Omdat zijn moeder niemand zo haat als mij.

De torenvalk vloog boven haar hoofd en sloeg zijn vleugels tegen de wind. Grijs: een mannetje. Isabelle vernauwde haar ogen. Nee. Roodbruin, de kleur van haar haren: een wijfje.

Ze had zichzelf geleerd om te blijven drijven. Ze lag op haar rug in de rivier en maakte malende bewegingen met haar armen. Haar boezem lag plat op haar borst en haar haren dreven als blaadjes om haar gezicht. Ze keek weer omhoog. De torenvalk bevond zich nu rechts van haar en dook omlaag. Het korte moment van zijn landing werd door een bremstruik aan haar zicht onttrokken. Toen ze de vogel weer zag, had hij iets kleins in zijn snavel, een muis of een mus. Hij vloog snel omhoog, en toen vloog hij weg.

Ze ging met een ruk zitten, ineengedoken op de lange, gladde steen van de rivierbedding. Haar boezem werd weer rond en vol. De geluiden kwamen uit het niets, een getinkel hier en daar, maar opeens klonk er een koor van honderden belletjes tegelijk. De estiver - Isabelles vader had voorspeld dat ze binnen twee dagen zouden komen. Hun honden moesten goed zijn deze zomer. Als ze niet opschoot, zou ze zo omringd zijn door honderden schapen. Ze kwam snel overeind en klom op de oever, waar ze met haar vlakke hand het water van haar lichaam veegde en de rivier uit haar haren wrong. Haar beschamende haren. Ze trok haar jurk en kiel aan, en verstopte haar haren onder een lange reep van wit linnen.

Ze was net bezig om het uiteinde van de linnen reep in te stoppen, toen ze voelde dat er naar haar werd gekeken, en ze verstijfde. Ze keek, zo goed en zo kwaad als het ging zonder haar hoofd te draaien, om zich heen, maar zag niets. De belletjes waren nog steeds ver weg. Ze voelde of er nog pieken onder haar hoofddoek uitstaken, en stopte ze eronder. Toen liet ze haar armen vallen, tilde haar rok op van haar voeten en begon het pad langs de rivier af te rennen. Even later sloeg ze af en haastte ze zich door een veld vol stoppelige brem en heide.

Ze bereikte het hoogste punt van de heuvel en keek omlaag. In de diepte zag ze een veld vol schapen die de helling op kwamen. Twee mannen, eentje voorop en de ander achteraan, en aan weerszijden een hond, hielden de kudde bij elkaar. Van tijd tot tijd ontsnapte er een dier uit de kudde, en als dat gebeurde, werd het onmiddellijk weer teruggehaald bij de groep. Vanaf Alès hadden ze er intussen vijf dagen lopen op zitten. Ze waren bijna bij het hoogste punt van deze heuvel, het uiteindelijke doel van hun tocht, maar toonden geen enkel teken van vermoeidheid. Ze hadden de hele zomer om uit te rusten.

Boven het getinkel van de belletjes uit hoorde ze het fluiten en roepen van de mannen, en het felle blaffen van de honden. De man die vooropliep, keek naar boven - het leek wel alsof hij recht naar haar keek - en floot schril. Het volgende moment kwam er, op nog geen steenworp afstand van haar, een jongeman achter een groot rotsblok vandaan gesprongen. Isabelle greep haar nek vast. Hij was klein en pezig, bezweet en heel bruin van de zon. Hij droeg de wandelstok en de leren knapzak van een herder, alsmede een nauwsluitende ronde muts, waar zijn donkere krullen onderuit keken. Toen ze zijn donkere ogen op zich gericht voelde, wist ze dat hij haar in de rivier had zien zwemmen. Hij schonk haar een vriendelijk, wetend glimlachje, en even voelde Isabelle de aanraking van de rivier op haar lichaam. Ze sloeg haar ogen neer, drukte haar ellebogen tegen haar borsten en was niet in staat om de glimlach te beantwoorden.

Met een sprongetje rende hij de heuvel af. Isabelle bleef hem nakijken tot hij bij de kudden was. Toen sloeg ze op de vlucht.

'Er zit hier een kind.' Isabelle legde een hand op haar buik en keek Etienne uitdagend aan.

Op slag werden zijn bleke ogen donker, als een wolk die over een veld gleed. Hij wierp een berekenende blik op haar hand.

'Ik vertel het aan mijn vader, en daarna moeten we het aan jouw ouders vertellen.' Ze slikte. 'Wat zullen ze ervan zeggen?'

'Nu zullen ze ons wel laten trouwen. Het zou een nog veel slechtere indruk maken als ze nee zeiden terwijl er een kind op komst is.'

'Ze zullen wel denken dat ik het expres heb gedaan.'

'Heb je dat?' Hij keek haar recht in de ogen. Zijn ogen waren koud.

'Jij wilde zondigen, Etienne.'

'Ja, maar jij wilde het ook, La Rousse.'

'Ik wou dat Maman hier was,' zei ze zacht. 'Ik wou dat Marie hier was.'

Haar vader deed alsof hij haar niet gehoord had. Hij zat op het bankje bij de deur en bewerkte een tak met zijn mes; hij maakte een nieuwe steel voor de schoffel die hij eerder die dag gebroken had. Isabelle stond roerloos voor hem. Ze had het zo zachtjes gezegd dat ze begon te denken dat ze het zou moeten herhalen. Ze deed haar mond open om het voor een tweede keer te zeggen, toen hij zei: 'Dan hebben jullie me allemaal in de steek gelaten.'

'Het spijt me, papa. Hij zegt dat hij niet hier wil wonen.'

'Ik zou geen Tournier in mijn huis willen hebben. En als ik sterf, dan is de boerderij niet voor jou. Je krijgt je bruidsschat, maar de boerderij laat ik na aan mijn neven in 1'Höpital. Mijn land zal nooit in handen komen van een Tournier.'

'De tweeling zal terugkomen uit de strijd,' zei ze, terwijl ze haar best deed om haar tranen de baas te blijven.

'Nee. Ze zullen sterven. Ze zijn geen soldaten, ze zijn boeren. Dat weet je net zogoed als ik. Twee jaar zijn er verstreken, en we hebben niets van hen gehoord. Er zijn voldoende soldaten langs gekomen uit het noorden, maar geen van hen had een bericht voor ons.'

Isabelle liet haar vader op het bankje zitten en liep dwars door hun velden, langs de rivier naar de boerderij van de Tourniers. Het was laat, het was eerder donker dan licht, en lange schaduwen lagen over de heuvels en de akkers vol halfrijpe rogge. In de bomen tjerpte een grote groep spreeuwen. De weg tussen de beide boerderijen leek lang nu, en aan het einde van haar tocht wachtte haar Etiennes moeder. Isabelle vertraagde haar pas.

Ze kwam bij de lege cleda van de Tourniers - de kastanjes van het afgelopen seizoen waren allang verdroogd - toen ze de grijze schaduw schuw achter de bomen vandaan zag komen. Hij bleef midden op het pad staan.

'Sainte Vierge, aide-moi' bad ze automatisch. Ze keek naar de wolf die haar observeerde met ogen die, ondanks het schaarse licht, een gele gloed hadden. Toen hij naar haar toe begon te lopen, hoorde ze een stem: 'Laat dit jou niet ook overkomen.'

Ze bukte zich en pakte een lange tak. De wolf bleef staan. Ze kwam overeind en ging roepend en met de tak zwaaiend op het dier af. De wolf begon achteruit te deinzen, en toen Isabelle deed alsof ze de tak wilde gooien, draaide hij zich om, sprong van het pad af en verdween tussen de bomen.

Isabelle rende het bos uit en vloog verder, dwars over het veld. De rogge sneed in haar kuiten. Ze kwam bij de paddestoelvormige steen die de grens van de moestuin van de Tourniers markeerde en bleef staan om op adem te komen. Ze was niet bang meer voor Etiennes moeder.

'Dank je, Maman,' zei ze zacht. 'Ik zal het niet vergeten.'

Jean, Hannah en Etienne zaten bij het vuur terwijl Susanne de overblijfselen van hun bajanas afruimde, dezelfde kastanjesoep die Isabelle haar vader eerder had voorgezet, en donker, zoet geurend brood. Alle vier verstijfden toen Isabelle binnenkwam.

'Wat kom je doen, La Rousse?' vroeg Jean Tournier, toen ze midden in de kamer was gaan staan en ze haar hand opnieuw op tafel had gelegd, alsof ze zich van haar plaatsje in hun midden wilde verzekeren.

In plaats van antwoord te geven, keek Isabelle strak naar Etienne. Na een poosje stond hij op en kwam naast haar staan. Ze knikte, en hij wendde zich tot zijn ouders.

Het was stil in de kamer. Hannahs gezicht was als steen.

'Isabelle krijgt een kind,' zei Etienne zacht. 'We zouden graag jullie toestemming hebben om te trouwen.'

Dat was de eerste keer dat hij Isabelle bij haar naam had genoemd.

Hannahs stem klonk scherp en doordringend.

'Wiens kind draag je daar, La Rousse? Niet dat van Etienne.'

'Het kind is van Etienne.'

'Nee!'

Jean Tournier zette zijn handen op tafel en stond op. Zijn zilvergrijze haar viel glad als een muts om zijn hoofd, en zijn gezicht was bleek. Hij zei niets, maar zijn vrouw zweeg en leunde naar achteren. Hij keek naar Etienne. Het was lange tijd stil voor Etienne opnieuw het woord nam.

'Het is mijn kind. We trouwen hoe dan ook, zodra ik vijfentwintig ben. En dat is gauw.'

Jean en Hannah wisselden een blik.

'Wat zegt je vader?' vroeg Jean aan Isabelle.

'Hij heeft zijn toestemming gegeven en zal voor een bruidsschat zorgen.' Ze zei niets over zijn haat.

'Ga naar buiten en wacht daar, La Rousse,' zei Jean zacht. 'Susanne, ga met haar mee.'

De meisjes zaten naast elkaar op het bankje bij de deur. Ze hadden elkaar sinds hun vroege jeugdjaren weinig gezien. Vele jaren geleden, zelfs nog voordat Isabelles haren rood waren geworden, had Susanne met Marie gespeeld, had ze geholpen bij het hooien, met de geiten en hadden ze in de rivier gesparteld.

Ze zaten een poosje stilzwijgend naast elkaar en keken uit over het dal.

'Ik heb een wolf gezien bij de cleda' zei Isabelle opeens.

Susannes bruine ogen werden groot. Ze had het magere gezicht en de puntige kin van haar vader.

'Wat heb je gedaan?'

'Hem weggejaagd met een stok.' Ze glimlachte, trots op zichzelf.

'Isabelle...'

'Ja?'

'Ik weet dat Maman van streek is, maar ik ben blij dat je bij ons komt wonen. Ik heb het nooit geloofd wat ze van je beweren, van je haren en...' Ze zweeg, en Isabelle stelde geen vragen.

'En je zult hier veilig zijn. Dit huis is veilig, het wordt beschermd door...'

Ze zweeg opnieuw, keek naar de deur en liet haar hoofd zakken. Isabelle liet haar blik rusten op de donkere heuveltoppen in de verte.

Zo zal het altijd zijn, dacht ze. De stilte in dit huis.

De deur ging open en Jean en Etienne kwamen naar buiten met een brandende fakkel en een bijl.

'We brengen je terug naar huis, La Rousse,' zei Jean. 'Ik moet met je vader spreken.'

Hij gaf Etienne een stuk brood.

'Nemen jullie dit brood, en geef haar je hand.'

Etienne brak het brood doormidden en gaf het kleinere stuk aan Isabelle. Ze stopte het in haar mond en legde haar hand in de zijne. Zijn vingers waren koud. Het brood bleef in haar keel steken.

Petit Jean werd in bloed geboren en was een onbevreesd kind.

Jabob was blauw toen hij werd geboren. Hij was een stil kind: zelfs toen Hannah hem op de rug sloeg om zijn ademhaling op gang te brengen, gaf hij geen kik.

Vele zomers later lag Isabelle weer in de rivier. Ze had striemen op haar lichaam van de twee jongens, en een derde kind duwde haar buik omhoog uit het water. De baby schopte. Ze legde haar beide handen op haar buik.

'O, lieve Maagd Maria, laat het alsjeblieft een meisje zijn,' bad ze. 'En als ze geboren is, dan vernoem ik haar naar u, naar mijn zus. Marie. Ik zal ervoor knokken om haar zo te mogen noemen.'

Deze keer was er helemaal geen waarschuwing vooraf, geen belletjes, geen gevoel dat er naar haar gekeken werd. Hij was er gewoon. Hij zat gehurkt op de oever van de rivier. Ze ging zitten en keek hem aan. Ze sloeg haar handen niet voor haar borsten. Hij zag er precies hetzelfde uit, een beetje ouder. Hij had een groot litteken op zijn rechterwang, het liep van iets onder zijn ogen, via zijn mondhoek, tot aan zijn kin. Als hij deze keer geglimlacht had, dan zou ze teruggelachen hebben. Maar hij glimlachte niet. Hij knikte alleen maar, maakte een kommetje van zijn handen, waste zijn gezicht met water, draaide zich om en liep in de richting van de bron van de rivier.

Marie werd met wijdopen ogen in een stroom van heldere vloeistof geboren. Ze was een veelbelovend kind.

De droom

Toen Rick en ik naar Frankrijk verhuisden, realiseerde ik me dat mijn leven een beetje zou veranderen. Ik realiseerde me alleen niet hoe ingrijpend die veranderingen zouden zijn.

Om te beginnen was het nieuwe land één groots banket waarvan we in principe elke schotel wilden proberen. Terwijl Rick bezig was om op zijn nieuwe kantoor zijn potloden te slijpen, schraapte ik gedurende onze eerste week daar het roest van mijn middelbare school Frans en begon ik aan mijn ontdekkingsreis in de omgeving van Toulouse, op zoek naar een plek waar we zouden kunnen wonen. We droomden van een klein plaatsje; van een interessant plaatsje. Ik reed in een nieuwe, grijze Renault met hoge snelheid onder de lange rijen esdoorns door. Soms, wanneer ik er niet helemaal bij was met mijn gedachten, verbeeldde ik me dat ik in Ohio was, of in Indiana, maar het landschap sprong onmiddellijk weer op de juiste plaats wanneer ik een huis met een rood pannendak, groene luiken en vensterbanken vol geraniums zag. Overal in de aprilgroene velden stonden boeren in helderblauwe overalls en keken naar mijn auto die langs hun horizon gleed. Ik glimlachte en zwaaide; soms zwaaiden ze aarzelend terug. 'Wie was dat?' vroegen ze zichzelf waarschijnlijk af.

Ik zag een heleboel steden en stadjes en wees ze allemaal af - soms om frivole redenen, maar uiteindelijk omdat ik op zoek was naar een plaatsje dat me toe zou jubelen, dat me zou vertellen dat er een einde aan mijn zoektocht was gekomen.

Ik reed, via een lange smalle brug over de Tarn, Lisle-sur-Tarn binnen. Aan het einde van de brug markeerden een kerk en een café de rand van het stadje. Ik zette de auto naast het café en begon te lopen; tegen de tijd dat ik bij het centrum was, wist ik dat dit de plek was waar we zouden gaan wonen. Het was een bastide, een middeleeuws vestingstadje. Wanneer er in de Middeleeuwen een invasie was, trokken de dorpelingen zich terug op het marktplein en deden ze de vier poorten op slot. Ik stond midden op het plein naast een fontein met lavendelstruiken eromheen envoelde me rustig en tevreden.

Het plein werd rondom omgeven door bogengalerijen met winkels opde begane grond en van luiken voorziene huizen erboven. De bogenwaren gebouwd met dezelfde lange, platte bakstenen, die ook warengebruikt voor de bovenste twee etages van de huizen. Ze waren horizon-taal of diagonaal of in decoratieve patroontjes tussen bruine balken ingemetseld en werden met bruine mortel op de plaats gehouden.

Dit is wat ik nodig heb, dacht ik. Als ik dit elke dag kan zien, zal medat gelukkig maken.

Ik begon onmiddellijk te twijfelen. Het leek absurd om alleen op basisvan een mooi pleintje voor een bepaald stadje te kiezen. Ik liep verder, opzoek naar die doorslaggevende factor, het teken dat mij zou doen beslui-ten om te blijven of verder te zoeken.

Het duurde niet lang. Nadat ik de omliggende straatjes had verkend,ging ik een boulangerie op het pleintje binnen. De vrouw achter de toon-bank was klein, en ze droeg een marineblauw met wit overschort dat ikop elke markt die ik bezocht had te koop had zien hangen. Toen ze klaarwas met een andere klant, wendde ze zich tot mij. Haar zwarte ogennamen me van top tot teen op, vanuit een gerimpeld gezicht waarvan hethaar naar achteren was getrokken in een los knotje.

'Bonjour, Madame,' zei ze op het zangerige toontje dat door Fransevrouwen in winkels gebezigd werd.

'Bonjour,' antwoordde ik, terwijl ik naar het brood op de planken ach-ter haar keek en dacht: dit zal in het vervolg mijn boulangerie zijn. Maartoen ik, in de verwachting van een vriendelijke glimlach, weer naar haarkeek, zonk de moed me onmiddellijk in de schoenen. Ze stond vierkantachter de toonbank, en haar gezicht was een vijandig masker.

Ik deed mijn mond open, maar er kwam niets uit. Ik slikte. Ze keek mestrak aan en vroeg: 'Oui, Madame?' op precies hetzelfde toontje als zeeerst had gebruikt, net alsof die paar pijnlijke momenten helemaal nietplaats hadden gevonden.

Ik aarzelde en wees toen op een baguette, 'f/n,' slaagde ik erin uit te.brengen, hoewel het eerder klonk als een zacht kreunen. Het gezicht vande vrouw plooide zich in strakke, afkeurende lijnen. Ze bleef me aankij-ken en pakte, zonder zich om te draaien, een stokbrood van de plank.

'Quelque chose d'autre, Madame?'

Heel even zag ik mijzelf zoals zij me moest zien: een buitenlandse opdoorreis die struikelde over de moeilijke taal met zijn vreemde klanken- iemand die, om te weten waar ze was een wegenkaart nodig had en die, om te kunnen communiceren, was aangewezen op een Hoe zeg ik het in het Frans en een woordenboek. Op het moment waarop ik meende mijn thuis gevonden te hebben, gaf ze me het gevoel dat ik verdwaald was.

Ik keek in de vitrine en was me bewust van een hopeloos verlangen om haar te tonen dat ik echt niet zo bespottelijk was als ik wel leek. Ik wees op een paar uien-quiches en wist te zeggen: 'Et un quiche.' Een fractie van een seconde later wist ik dat ik het verkeerd had uitgesproken. In plaats van 'en een quiche' te zeggen, had ik 'het is een quiche' gezegd. Ik onderdrukte een kreun.

Ze deed er een in een zakje en legde het naast het stokbrood op de toonbank. 'Quelque chose d'autre, Madame?' herhaalde ze.

'Non:

Ze sloeg de bedragen op de kassa aan. Zonder iets te zeggen, overhandigde ik haar het geld en realiseerde me, toen ze het wisselgeld op het blaadje op de toonbank had gelegd, dat ik mijn geld ook daarop had moeten leggen in plaats van het haar aan te geven. Ik fronste mijn voorhoofd. Dat was toch een les die ik allang geleerd zou moeten hebben 'Merci, Madame,' zei ze met een strak gezicht en een ijzige blik.

'Merci,' mompelde ik.

'Au revoir, Madame.'

Ik draaide me om, maar bleef toen staan, in het besef dat er een manier was om deze situatie alsnog te redden. Ik keek haar aan - ze had haar armen voor haar volle boezem over elkaar geslagen.

'Je - nous - nous habitons prés d'ici, la-bas,' loog ik, terwijl ik wild achter me gebaarde op een onduidelijk punt in haar stadje.

Ze knikte kort. 'Oui, Madame. Au revoir, Madame.'

'Au revoir, Madame,' antwoordde ik, terwijl ik me snel omdraaide en maakte dat ik de winkel uit kwam.

O, Ella, dacht ik, terwijl ik over het plein liep, móest dat nu, liegen om je gezicht te redden?'

'Nou, dan zorg je toch dat het geen leugen was. Je zorgt dat je hier komt te wonen, en dan kun je elke dag croissants kopen bij Madame om te bewijzen dat je hier echt woont,' gaf ik mijzelf mompelend antwoord. Ik was bij de fontein blijven staan, boog me over een lavendelstruik, plukte er een paar blaadjes van af en drukte ze fijn tussen mijn vingers. De scherpe, houtachtige geur zei: Reste.

Rick was op het eerste gezicht helemaal weg van Lisle-sur-Tarn. Hij bezorgde me een beter gevoel ten aanzien van mijn keuze door me te kussen en me in zijn armen in het rond te zwaaien. 'Ha!' riep hij naar de oude huizen.

'Sst, Rick,' zei ik. Het was markt op het plein, en ik voelde hoe er van alle kanten naar ons werd gekeken. 'Zet me neer,' siste ik.

Hij glimlachte alleen maar en drukte me nog inniger tegen zich aan.

'Dit is een stadje naar mijn hart,' zei hij. 'Moet je dat schitterende metselwerk toch eens zien!'

We liepen het hele dorp door en kozen onze favoriete huizen. Later gingen we bij de boulangerie langs voor nog meer uien-quiches. Ik werd knalrood op het moment waarop Madame me aankeek, maar ze richtte zich voornamelijk tot Rick, die haar een giller vond en om haar grinnikte zonder dat ze zich daardoor ook maar een beetje gekwetst leek te voelen. Ik zag dat ze hem knap vond: zijn blonde staartje in dit land van donker, kort haar was iets bijzonders, en het bruine kleurtje dat hij uit Californië had meegebracht, was nog niet verbleekt. Tegen mij was ze beleefd, maar ik bespeurde een onderliggende vijandigheid die me gespannen maakte.

'Het is jammer dat die quiches zo lekker zijn,' zei ik tegen Rick toen we weer op straat stonden. 'Anders zou ik daar nooit meer naar binnen gaan.'

'O, schat, daar begin je weer. Je moet niet altijd alles zo persoonlijk opvatten. Doe me een lol en vergeet die Amerikaanse paranoia hier.'

'Ze geeft me gewoon het gevoel dat ik hier niet thuishoor.'

'Ze weet niet hoe ze met klanten om moet gaan. Ze zou er verstandig aan doen om een adviesbureau in te schakelen.'

Ik grinnikte. 'Ja, en dan zou ik haar dossier wel eens willen zien.'

'Ze staat stijf van de klachten. Ze loopt op haar laatste benen, dat is duidelijk. Heb medelijden met het oude mensje.'

Het was verleidelijk om in een van de oude huizen op of bij het plein te gaan wonen, maar toen bleek dat er niet een te huur was, was ik heimelijk opgelucht - het waren indrukwekkende huizen, voor gevestigde stadsgenoten. In plaats daarvan vonden we een huis op een paar minuten lopen van het centrum. Het was ook oud, maar zonder het mooie metselwerk, en het had dikke muren en tegelvloeren en een kleine patio achter met een loggia waar wijnranken overheen woekerden. Er was geen voortuin: de voordeur kwam direct uit op het smalle straatje. Binnen in het huis was het donker, maar Rick wees me erop dat het in de zomer koel zou zijn. Alle huizen die we hadden gezien waren zo. Ik streed tegen de duisternis door de luiken open te houden en zag mijn buren meerdere malen naar binnen gluren tot ze zich uiteindelijk aanwenden om niet meer te kijken.

Op een dag besloot ik Rick bij thuiskomst van zijn werk te verrassen:

ik had de saaie, bruine luiken vrolijk wijnrood geschilderd en bloembakken met geraniums in de vensterbanken gezet. Hij stond voor het huis en keek glimlachend naar me op, terwijl ik, omlijst door roze en witte en rode bloemen, uit het venster geleund stond.

'Welkom in Frankrijk,' zei ik. 'Welkom thuis.'

Toen mijn vader hoorde dat Rick en ik in Frankrijk zouden gaan wonen, moedigde hij me aan om naar een verre achterneef te schrijven die in Moutier, een klein stadje in het noordwesten van Zwitserland, woonde. Pap was ooit eens, heel lang geleden, in Moutier op bezoek geweest. 'Je zult het er heerlijk vinden, echt,' zei hij keer op keer, toen hij belde om me het adres te geven.

'Pap, Frankrijk en Zwitserland zijn twee verschillende landen! Ik kom waarschijnlijk niet eens in de buurt van Zwitserland.'

'Dat is mogelijk, kind, maar het is altijd goed om familie in de buurt te hebben.'

'In de buurt? Moutier ligt zeker op zeven-, achthonderd kilometer van waar wij komen te wonen.'

'Zie je wel? Dat is maar een dag rijden. En dat is stukken dichterbij dan ik bij jou in de buurt ben.'

'Pap...'

'Schrijf het adres nu maar op, Ella. Doe me een plezier.'

Hoe kon ik weigeren? Ik schreef het adres op en lachte. 'Dit is raar. Wat moet ik hem dan schrijven? "Hallo, ik ben een verre nicht van wie je nog nooit hebt gehoord, en ben in Europa, dus laten we wat afspreken"?'

'Waarom niet? Om te beginnen, zou je hem kunnen vragen naar de geschiedenis van de familie, waar we vandaan komen, waar onze voorouders zich mee bezighielden. Doe wat met al die vrije tijd die je straks hebt.'

Pap hield er een protestantse werkethiek op na, en het vooruitzicht dat ik in Frankrijk geen werk zou hebben, maakte hem zenuwachtig. Hij kwam voortdurend met suggesties van dingen die ik zou kunnen doen. Zijn bezorgdheid had tot gevolg dat ik me zelf ook zorgen begon te maken - ik was altijd bezig geweest met opleidingen of met het maken van lange werkdagen. Ik moest eraan wennen dat ik nu al mijn tijd aan mijzelf had; ik ging door een fase van lang uitslapen en in huis hangen tot ik uiteindelijk drie dingen had gevonden waarmee ik mijzelf bezig kon houden.

Ik ging aan de slag met mijn sluimerende Frans, en ging daarvoor twee keer per week naar Toulouse om les te nemen bij Madame Sentier, een oudere dame met heldere ogen en een smal, vogelachtig gezicht. Ze had een schitterend accent, en het eerste wat ze deed, was het mijne onderhanden nemen. Ze had een hekel aan een slordige uitspraak, en ging tegen me tekeer toen ik Oui begon te zeggen op die nonchalante manier die je bij veel Fransen ziet - vrijwel zonder je mond open te doen, zodat het woord eruitkomt als een soort kwaken van een eend. Ze dwong me om het heel zorgvuldig uit te spreken, om alle drie de letters te laten klinken, waarbij de lucht op het laatst door je tanden naar buiten fluit. Ze hamerde erop dat het belangrijker was hóe je de dingen zei dan wat je in feite zei. Ik zei haar dat ik het daar niet mee eens was, maar ik was geen partij voor haar.

'Als je de woorden niet correct uitspreekt, dan kan geen mens begrijpen wat je bedoelt,' verklaarde ze. 'Bovendien zullen ze horen dat je buitenlandse bent, en dan luisteren ze niet naar je. Zo zijn de Fransen.'

Ik liet na om op te merken dat zij ook Fran§aise was. Ik mocht haar. Ik mocht haar uitgesproken meningen en haar strenge manier van lesgeven, dus ik deed braaf mijn mondoefeningen, waarbij ik mijn lippen naar alle kanten oprekte alsof ze van kauwgum waren.

Ze moedigde me aan om, waar ik ook was, zo veel mogelijk te praten. 'Zodra je iets te binnen schiet, moet je het zeggen!' riep ze uit. 'Het maakt niet uit hoe nietszeggend of onbenullig, maar zég het. Praat met iedereen.' Soms liet ze me gedurende een bepaalde tijd achter elkaar praten - het begon met één minuut, en uiteindelijk liet ze me vijf minuten aan één stuk aan het woord. Ik vond dat soort oefeningen uitputtend en onmogelijk.

'Je denkt iets in het Engels, en dan vertaal je het woord voor woord in het Frans,' zei Madame Sentier. 'Zo werkt taal niet. Het gaat om de uiteindelijke vorm. Wat je moet doen, is in het Frans dénken. Zet al het Engels uit je hoofd. En als je niet in alinea's kunt denken, dan denk je maar in zinnen, en pas als het echt niet gaat, in woorden. Probeer er zo veel mogelijk grootse gedachten van te maken!' Ze maakte een weids gebaar dat de hele kamer en het totale menselijke intellect omvatte.

Ze was opgetogen toen ik haar vertelde dat ik Zwitserse familie had. Zij was uiteindelijk degene die me een brief liet schrijven. 'Misschien komen ze oorspronkelijk wel uit Frankrijk,' zei ze. 'Waarom probeer je niet meer aan de weet te komen over je Franse voorouders? Dat schept een hechtere band met dit land en het volk. En dan zal het niet meer zo moeilijk voor je zijn om in het Frans te denken.'

In gedachten haalde ik mijn schouders op. Genealogie was voor mij iets dat verband hield met middelbare leeftijd, praatprogramma's op de radio, breien en zaterdagavond gezellig thuisblijven - ik wist dat ik daar ten slotte aan toe zou geven, maar ik had geen haast. Mijn voorouders hadden niets te maken met mijn leven op dat moment. Maar om Madame Sentier een plezier te doen, zette ik, bij wijze van huiswerk, een paar zinnen op papier waarin ik mijn neef vroeg naar de geschiedenis van de familie. Nadat ze de brief had nagekeken op grammaticale en spelfouten, stuurde ik hem op naar Zwitserland.

De Franse les hielp me bij mijn tweede project. 'Wat een prachtig beroep voor een vrouw!' riep Madame Sentier uit, toen ik haar verteld had dat ik studeerde voor mijn examen om in Frankrijk als verloskundige te mogen werken. 'Wat een edel werk!' Ik mocht haar te zeer om haar romantische ideeën te bederven en zweeg dus maar over de achterdocht waarmee ik en mijn collega's worden behandeld door artsen, ziekenhuizen, verzekeringsmaatschappijen en zelfs zwangere vrouwen. En ik vertelde ook niets over de vele slapeloze nachten, het bloed en de trauma's wanneer er iets misging. Want het was een goede baan, en ik hoopte echt dat ik na het volgen van de vereiste lessen en het behalen van de vereiste diploma's in Frankrijk aan de slag zou kunnen gaan.

Mijn derde en laatste project had een nogal onzekere toekomst, maar het zou me, wanneer de tijd daar was, in ieder geval bezighouden. Geen mens zou ervan opkijken: ik was achtentwintig, en Rick en ik waren intussen twee jaar getrouwd, en het werd steeds moeilijker om de druk van iedereen om ons heen, plus ons eigen verlangen, te negeren.

Op een avond, toen we al een paar weken in Lisle-sur-Tarn woonden, gingen we eten in het enige goede restaurant dat ons plaatsje rijk was. Onder de crudités, de paté, de forel uit de Tarn en de filet mignon spraken we over koetjes en kalfjes - over Ricks werk en mijn dag. Toen de kelner Ricks crème brülée en mijn tarte au citron op tafel had gezet, besloot ik dat dit het moment was om mijn mond open te doen. Ik nam een hapje van mijn taart, en mijn mond trok zich samen van het zuur.

'Rick,' begon ik, en legde mijn vorkje neer.

'Heerlijke brülée,' zei hij. 'Vooral het brülée-gedeelte. Hier, proef maar.'

'Nee, dank je. Ik heb zitten denken.'

'Aha, wordt het nu dan serieus?'

Op dat moment kwam er een stel binnen dat aan het tafeltje naast ons plaatsnam. De buik van de vrouw drukte tegen haar chique, zwarte jurkje. Vijf maanden zwanger, schoot het automatisch door me heen. En ze draagt het kind erg hoog.

Zachter dan voorheen vervolgde ik: 'Je weet toch dat we het zo nu en dan over kinderen hebben.'

'Wil je nu een kind?'

'Nou, ik heb erover lopen denken.'

'Best.'

'Wat, best?'

'Dan doen we het toch?'

'Zomaar? "Dan doen we het toch"?'

'Waarom niet? We weten dat we kinderen willen hebben. Waarom zouden we er moeilijk over doen?'

Ik voelde me teleurgesteld, hoewel ik Rick goed genoeg kende om niet echt verbaasd te zijn over zijn reactie. Hij was altijd snel met het nemen van beslissingen, ook bij belangrijke beslissingen, terwijl ik altijd wilde dat de beslissingen ingewikkelder waren.

'Ik vind...' Ik bedacht hoe ik het uit zou kunnen leggen. 'Het is een soort sprong in het diepe. Net als parachutespringen. Weet je nog dat we dat vorig jaar hebben gedaan? Je zit in dat kleine vliegtuigje en denkt: nog twee minuten, en dan kan ik geen nee meer zeggen, nog één minuut tot ik niet meer terug kan, en dan, ik hang aan de deur, maar ik kan nog steeds terug. En dan spring je en kun je écht niet meer terug, ongeacht hoe je je op dat moment voelt. En zo voel ik me nu, alsof ik bij de open deur van het vliegtuig sta.'

'Het enige dat ik er nog van weet, is dat heerlijke gevoel van te vallen. En het schitterende uitzicht daarbij. Het was zo stil, daarboven.'

Ik zoog op de binnenkant van mijn wang en nam een grote hap van mijn taart.

'Het is een belangrijke beslissing,' zei ik met volle mond.

'Een belangrijke beslissing die genomen is.' Rick boog zich over de tafel heen en kuste me. 'Mmm, lekkere citroen.'

Later die avond sloop ik het huis uit en ging naar de brug. Ik kon het water in de diepte horen, maar het was te donker om het te kunnen zien. Ik keek om me heen. Toen ik niemand zag, haalde ik het stripje met mijn pillen uit mijn zak en begon ze één voor één door het aluminium heen te drukken. Ze vielen omlaag, naar het water, kleine witte puntjes die even oplichtten in het donker. Toen ze allemaal in het water waren gevallen, stond ik lange tijd tegen de leuning geleund, in afwachting van het moment waarop ik me anders zou voelen.

Die nacht veranderde er wel degelijk iets. Die nacht had ik de droom voor het eerst: de mist, de stemmen, de dreun en het blauw.

Ik wist van vrienden dat je, wanneer je zwanger probeerde te raken, óf veel vaker seks had, óf juist veel minder vaak. Je kunt het voortdurend doen, net zoals een machinegeweer dat erop los schiet in de hoop dat het een van de keren raak zal zijn. Of je kunt juist heel strategisch te werk gaan en je munitie sparen voor het juiste moment.

In het begin kozen Rick en ik voor aanpak nummer één. Wanneer hij 's avonds thuiskwam van het werk, bedreven we de liefde vóór het eten. We gingen vroeg naar bed en werden ook vroeg wakker om het doen, en daarnaast deden we het ook nog wanneer we maar konden.

Rick genoot van deze overvloed, maar voor mij lag het anders. Om te beginnen had ik nog nooit gevrijd omdat ik vond dat ik dat moest - het was altijd geweest omdat ik er zin in had. Maar nu lag er een onuitgesproken missie achter de daad die me een gevoel van berekening gaf. Bovendien stond ik ambivalent tegenover het niet gebruiken van voorbehoedmiddelen-jarenlang had ik energie gestoken in het voorkomen van zwangerschap, en jarenlang was ik me bewust geweest van de wijze lessen en het vooral voorzichtig zijn, dat me zo nadrukkelijk was bijgebracht. Hoe kon je daar van het ene op het andere moment zomaar van afzien? Ik had gehoord dat dit heel opwindend kon zijn, maar in plaats van genot voelde ik angst.

Vóór alles was ik evenwel uitgeput. Ik sliep slecht als gevolg van de blauwe droom. Ik zei er niets over tegen Rick, ik maakte hem nooit wakker en vertelde hem de volgende dag ook niet waardoor het kwam dat ik zo moe was. Normaal gesproken, vertelde ik hem alles - nu zat mijn keel dicht en zaten mijn lippen op slot.

Op een avond, toen ik in bed lag en opkeek naar het blauw dat boven me zweefde, realiseerde ik me opeens hoe het zat: de enige twee nachten in de afgelopen tien dagen waarop ik die nachtmerrie niet had gehad, waren de nachten waarop we niet met elkaar gevrijd hadden.

Aan de ene kant betekende het een opluchting dat ik dat verband had ontdekt en dat ik er nu een verklaring voor had: ik was bang om zwanger te raken, en vandaar de nachtmerrie. Die wetenschap zorgde ervoor dat de droom minder angstaanjagend werd.

Dat nam niet weg dat ik toch slaap nodig had; ik moest Rick ervan zien te overtuigen dat ik minder vaak seks met hem wilde hebben, zonder uit te leggen waarom. Ik kon me er niet toe brengen om hem te vertellen dat ik die nachtmerrie alleen maar had wanneer we samen gevrijd hadden.

Toen ik ongesteld werd en het duidelijk was dat ik niet zwanger was geworden, stelde ik Rick voor om het een poosje met de strategische methode te proberen. Ik kwam met elk argument dat ik uit mijn studieboeken kende, gooide er nog een paar technische termen doorheen en probeerde opgewekt over te komen. Hij was teleurgesteld, maar gaf me mijn zin zonder te protesteren.

'Jij weet hier meer van af dan ik,' zei hij. 'Ik ben alleen maar het hulpje. Je zegt maar wat ik moet doen.'

Helaas was het echter zo dat, hoewel ik die nachtmerrie nu minder vaak had, de schade een feit was. Ik kon nog maar moeilijk echt diep slapen en lag vaak wakker in een niet nader te omschrijven angsttoestand, in afwachting van het blauw, waarbij ik dacht dat ik de droom vroeg of laat ook zónder seks zou krijgen.

Op een avond - een strategische avond - was Rick bezig om een spoor van kussen vanaf mijn schouder omlaag over mijn arm te trekken, toen hij daar opeens mee ophield. Ik voelde hoe zijn lippen boven het holletje van mijn elleboog bleven hangen. Ik wachtte, maar hij ging niet verder. 'Eh, Ella,' zei hij ten slotte. Ik deed mijn ogen open. Hij keek strak naar het holletje van mijn elleboog, en toen ik zag waar hij naar keek, trok ik mijn arm met een ruk bij hem vandaan.

'O,' zei ik alleen maar, naar het ronde plekje rode, schilferige huid kijkend.

'Wat is dat?'

'Psoriasis. Ik heb het als kind al eens gehad, toen ik dertien was. Toen mam en pap zijn gescheiden.'

Rick keek ernaar, waarna hij zich over mij heen boog en mijn ogen dichtkuste.

Toen ik mijn ogen weer opende, zag ik nog juist een afkeurende uitdrukking over zijn gezicht glijden, waarna hij zijn emoties onderdrukte en me glimlachend aankeek.

In de daaropvolgende weken moest ik hulpeloos aanzien hoe het oorspronkelijke plekje steeds groter werd en ook op mijn andere arm en op beide ellebogen verscheen. Ik wist dat ik het weldra ook op mijn enkels en kuiten zou krijgen.

Op aandringen van Rick bezocht ik een dokter. Hij was jong en kortaf en had niets van het vriendelijke gebabbel dat Amerikaanse artsen gebruiken om hun patiënten gerust te stellen. Ik moest me concentreren om zijn rappe Frans te kunnen volgen.

'Hebt u dit eerder gehad?' vroeg hij, mijn armen bestuderend.

'Ja, als kind.'

'Maar daarna niet meer?'

'Nee.'

'Hoelang bent u al in Frankrijk?'

'Zes weken.'

'En u bent van plan te blijven?'

'Ja. Twee jaar. Mijn man werkt bij een architectenbureau in Toulouse.'

'Hebt u kinderen?'

'Nee. Nog niet.' Ik kreeg een kleur. Stel je niet zo aan, Ella, schoot het door me heen. Je bent achtentwintig, te oud om je nog voor seks te hoeven schamen.

'Werkt u?'

'Nee. Dat wil zeggen, ik werkte wel toen ik nog in de Verenigde Staten was. Ik ben verloskundige.'

Hij trok zijn wenkbrauwen op.' Une sage-femme? Wilt u dat beroep in Frankrijk ook uitoefenen?'

'Ja, dat zou ik graag willen, maar ik heb nog geen werkvergunning. Daarbij komt dat het systeem van medische voorzieningen hier zo heel anders is dan in de Verenigde Staten, en dat betekent dat ik eerst een examen moet afleggen voor ik hier aan het werk mag. Nu studeer ik Frans, en in de herfst begin ik in Toulouse aan een opleiding voor verloskundige om voor het diploma te studeren.'

'U maakt een vermoeide indruk.' Hij veranderde zó abrupt van onderwerp dat het wel leek alsof hij vond dat ik zijn tijd verspilde met het praten over mijn werk.

'Ik heb last gehad van nachtmerries, maar...' Ik zweeg. Ik had geen zin om het hier met hem over te hebben.

'Bent u niet gelukkig, Madame Turner?' vroeg hij wat vriendelijker.

'Nee, nee, ik ben niet ongelukkig,' antwoordde ik onzeker. Soms is dat moeilijk te bepalen, wanneer ik zo moe ben, voegde ik er voor mijzelf in gedachten aan toe.

'U weet dat psoriasis soms het gevolg kan zijn van te weinig slaap.'

Ik knikte. Wat een psychologische analyse!

De dokter schreef me een cortisonezalf voor, zetpillen tegen de zwelling en slaappillen voor wanneer ik door de jeuk niet zou kunnen slapen, en ten slotte zei hij dat ik over een maand terug moest komen. Toen ik al bijna bij de deur was, voegde hij eraan toe: 'En komt u ook terug wanneer u zwanger bent. Ik ben ook obstétricien.'

Ik kreeg opnieuw een kleur.

Mijn verliefdheid op Lisle-sur-Tarn duurde niet veel langer dan mijn ononderbroken slaap had geduurd.

Het was een schitterend, vredig stadje, waar het levensritme zo veel gezonder was dan wat ik in de Verenigde Staten gewend was geweest, en het viel ook niet te ontkennen dat de kwaliteit van het leven er stukken beter was. De producten die zaterdags op de wekelijkse markt werden verkocht, het vlees van de boucherie, het brood van de bou- langerie - alles smaakte even verrukkelijk voor iemand die was opgevoed met weke supermarktproducten. In Lisle was de lunch nog steeds het belangrijkste maal van de dag, kinderen renden ongeremd over straat zonder angst voor vreemden of verkeer, en de mensen hadden tijd voor een praatje. De mensen hadden er nooit zo veel haast dat ze geen tijd hadden om te blijven staan en met iedereen een praatje te maken.

Met iedereen, behalve dan met mij. Voor zover ik wist, waren Rick en ik de enige buitenlanders in het plaatsje. En zo werden we ook behandeld. Wanneer ik een winkel binnenging dan stokten de gesprekken, en als ze weer op gang kwamen, dan wist ik zeker dat ze van onderwerp veranderd waren en opzettelijk een nietszeggend thema hadden aangesneden. De mensen waren beleefd tegen me, maar na meerdere weken had ik nog steeds het gevoel dat ik nog nooit een echt gesprek met iemand had gevoerd. Ik lette erop mensen die ik herkende te begroeten, en ze groetten ook terug, maar niemand wenste me als eerste een goede dag, en niemand bleef staan om een praatje met me te maken. Ik probeerde het advies van Madame Sentier op te volgen en over zo veel mogelijk dingen te praten, maar ik ontving zó weinig aanmoediging dat mijn gedachten op een gegeven moment achterwege bleven. Alleen wanneer er een transactie plaatsvond, wanneer ik iets kocht of vroeg waar iets was, hadden de dorpelingen een paar woorden voor me over.

Op een ochtend zat ik bij het café op het plein koffie te drinken en de krant te lezen. Een paar andere tafeltjes werden door oudere mensen bezet. De eigenaar liep tussen de tafeltjes door, zei wat tegen deze of gene, maakte grapjes en gaf de kinderen iets van snoepgoed. Ik had daar al vaker gezeten; hij en ik hadden het intussen gebracht tot de toeknik- fase, maar tot een gesprek hadden we het nog niet gebracht. Tegen die tijd waren we pakweg tien jaar verder, dacht ik zuur.

Een paar tafeltjes verder zat een vrouw die jonger was dan ik. Een baby van vijf maanden zat op de stoel naast haar in zijn autostoeltje met een rammelaar te spelen. De vrouw droeg een nauwsluitende spijkerbroek en had een irritant lachje. Even later stond ze op en ging naar binnen. De baby leek niet te merken dat ze weg was.

Ik concentreerde me op Le Monde. Ik dwong mijzelf om de hele voorpagina te lezen voor ik me toestond om de International Herald Tribune aan te raken. Het was als door modder waden: niet alleen vanwege de taal, maar ook vanwege de namen die ik niet kende en de politieke situaties waar ik niets van af wist. En zelfs wanneer ik een artikel begreep, kon het me niet echt boeien.

Ik worstelde me door een stukje over een onafwendbare staking bij de post - een verschijnsel waaraan ik in de Verenigde Staten niet gewend was - toen ik een vreemd geluid, of liever, een stilte hoorde. Ik keek op. De baby was opgehouden met zijn rammelaar te spelen en had het ding op zijn schoot laten vallen. Ik zag hoe hij zijn gezichtje als een servet na de maaltijd in honderden rimpels verwrong. Ja hoor, dacht ik, en nu zet hij het op een krijsen. Ik keek het café in: zijn moeder stond tegen de bar geleund te telefoneren en speelde met een onderzetter.

De baby zette het niet op een krijsen. In plaats daarvan werd hij roder en roder, alsof hij dat wel wilde, maar het niet kon. En toen werd hij snel achter elkaar eerst paars en toen blauw.

Ik sprong zó wild op dat mijn stoel met een luide klap achteroverviel. 'Hij stikt!' schreeuwde ik.

Ik bevond me nog geen drie meter van hem af, maar tegen de tijd dat ik bij hem was, stond er al een kring klanten om hem heen. Een man zat voor het kind op de grond gehurkt en gaf zachte tikjes op zijn blauwe wangetjes. Ik probeerde me erdoorheen te wurmen, maar de eigenaar, die met zijn rug naar me toe stond, ging steeds voor me staan.

'Ga dan opzij, hij stikt!' riep ik uit. Ik keek tegen een muur van schouders aan. Ik rende naar de andere kant van de kring. 'Ik ben verloskundige, ik kan hem helpen!'

De mensen waar ik me langs duwde, keken me met harde, kille gezichten aan.

.'Je moet hem op zijn rug slaan. Hij krijgt geen lucht. Nu! Als je niet opschiet, houdt hij er hersenletsel aan over!'

Ik zweeg. Ik had in het Engels gesproken.

De moeder kwam naar buiten en liep moeiteloos door de barricade van mensen heen. Ze begon als een wilde op de rug van de baby te slaan. Te hard, vond ik. Allen sloegen haar in een griezelige stilte gade. Ik vroeg me af hoe ik de 'handgreep van Heimlich' in het Frans moest zeggen, toen de baby plotseling hoestte en er een rood zuurtje uit zijn mond schoot. Hij hapte naar lucht, begon te huilen en zijn gezichtje werd weer rood.

Er ging een zucht door de omstanders en de kring ging uiteen. De eigenaar keek me even aan. Zijn ogen waren koud. Ik deed mijn mond open om iets te zeggen, maar hij draaide zich om, pakte zijn blad en verdween naar binnen. Ik pakte mijn kranten op en ging weg zonder te betalen.

Vanaf dat moment voelde ik me niet prettig in het stadje. Ik meed het café en de vrouw met de baby. Ik had er moeite mee om de mensen in de ogen te kijken. Mijn Frans werd onzekerder en mijn accent ging achteruit.

Madame Sentier merkte het meteen. 'Maar hoe komt dat nu toch?' vroeg ze. 'U ging juist zo goed vooruit!'

In gedachten zag ik het beeld van die kring van schouders weer voor me. Ik zei niets.

Op een dag bij de boulangerie hoorde ik de vrouw die voor mij aan de beurt was zeggen dat ze op weg was naar la bibliothèque. Ze gebaarde erbij alsof die pal om de hoek was. Madame gaf haar een van een plastic kaft voorzien boek - het was een goedkoop romannetje. Snel kocht ik mijn baguettes en quiches en maakte zo snel mogelijk een einde aan mijn onhandige ritueel met Madame. Ik haastte me de winkel uit, de andere vrouw achterna die haar dagelijkse inkopen op het plein deed. Ze bleef een paar keer staan om met iemand een praatje te maken en ruziede met alle winkeliers, terwijl ik op een bankje op het plein zat en haar over mijn krant heen in de gaten hield. Ze bezocht drie winkels en ging ten slotte via een zij-ingang het gemeentehuis binnen. Ik vouwde mijn krant dubbel en beende haar achterna. Terwijl zij moeizaam de trap beklom, bleef ik onopvallend in de hal, waar ik de huwelijksaankondigingen en bouwvergunningen bestudeerde. Ik nam de trap met twee treden tegelijk en glipte vlak na haar de deur door. Toen ik hem achter mij dichtdeed en me omdraaide, bevond ik mij op de eerste plek in het dorp die mij vertrouwd voorkwam.

De bibliotheek had precies hetzelfde wat rommelige, kalmerende, rustige sfeertje van de openbare bibliotheken thuis waar ik altijd zo van gehouden had. Hoewel de bibliotheek klein was - in totaal twee kamers - waren de vertrekken hoog en hadden de meeste vensters geen luiken, waardoor het geheel, zeker voor zo'n oud gebouw, een luchtige en lichte indruk maakte. Een paar mensen keken op van hun boek om mij te bekijken, maar gelukkig duurde hun observatie niet lang en gingen ze even later weer verder met hun fluisterende conversatie of met het lezen van hun boek.

Ik keek rond en ging toen naar de balie om een bibliotheekkaart aan te vragen. Een aardige vrouw van middelbare leeftijd in een olijfgroen pakje zei dat ik iets mee moest brengen waarop, als bewijs voor het feit dat ik hier woonde, mijn Franse adres stond vermeld. Daarna wees ze me uiterst tactvol op een uit meerdere delen bestaand Engels-Frans woordenboek en een kleine verzameling Engelstalige boeken.

Toen ik mijn tweede bezoek aan de bibliotheek bracht, zat de vrouw niet achter de balie; op haar plaats zat een man. Hij was aan het telefoneren en keek, terwijl er een ironisch glimlachje rond zijn lippen speelde, naar een onduidelijk punt buiten op het plein. Hij was ongeveer even lang als ik, had een hoekig gezicht, droeg een zwarte broek en een wit overhemd zonder das, dat tot boven aan toe was dichtgeknoopt en waarvan hij de mouwen tot boven zijn ellebogen had opgerold. Hij behoorde tot mijn categorie van jagende vrijgezellen. Ik onderdrukte een glimlachje: een man om met een grote boog omheen te lopen.

Ik besloot meteen door te lopen naar de Engelstalige afdeling. Het leek wel alsof enkele toeristen een koffer vol vakantielectuur geschonken hadden: de planken stonden vol met thrillers en romans waarvan de seks afdroop. Maar er was ook een aardige verzameling Agatha Christie's. Ik vond er een die ik nog niet had gelezen, en liep door naar de Franse romans. Madame Sentier had me Fran?oise Sagan aangeraden als een pijnloze manier om mij in het lezen van Franse boeken te bekwamen; ik koos Bonjour Tristesse. Ik richtte mijn schreden terug naar de balie, wierp een blik op de rokkenjager erachter, keek van hem naar de twee frivole boeken in mijn hand en bleef staan. Ik liep terug naar de Engelse afdeling, keek nog eens, en voegde Portrait ofa Lady aan mijn stapeltje toe.

Ik treuzelde nog een poosje en bladerde een nummer van de Paris Match door. Ten slotte bracht ik mijn boeken naar de balie. De man erachter keek me doordringend aan, bekeek de boeken terwijl hij zich een soort van oordeel over mij vormde en er een vaag, spottend glimlachje om zijn mondhoeken speelde, en vroeg toen in het Engels: 'Je kaart?'

Verdomme, dacht ik. Ik kon dat soort taxatie en de veronderstelling dat ik geen Frans zou spreken en er zo Amerikaans uitzag niet uitstaan.

'Ik wil me graag inschrijven,' antwoordde ik zorgvuldig in het Frans, waarbij ik erg mijn best deed om de woorden accentloos uit te spreken.

Hij gaf me een formuliertje. 'Invullen,' beval hij in het Engels.

Ik ergerde me zó aan hem dat ik mijn achternaam als Tournier in plaats van als Turner invulde. Ik schoof het formuliertje, tezamen met mijn rijbewijs, een creditcard en een brief van de bank met ons Franse adres erop, uitdagend naar hem toe. Hij bekeek de officiële stukken en trok een bedenkelijk gezicht bij het lezen van wat ik op het formuliertje had geschreven.

'Waarom staat hier "Tournier"?' vroeg hij, met zijn wijsvinger op mijn naam tikkend. 'Je heet toch Turner, niet? Zoals Tina Turner?'

Ik bleef hem in het Frans antwoorden. 'Ja, maar mijn oorspronkelijke familienaam is Tournier. Ze hebben het veranderd toen ze naar de Verenigde Staten zijn gegaan. In de negentiende eeuw. Ze hebben de "o" en de "i" eruitgehaald om het Amerikaanser te laten klinken.' Dit was het enige stukje familiegeschiedenis dat ik kende, en ik was er trots op, maar het was duidelijk dat hij er niet van onder de indruk was. 'Een heleboel families hebben hun naam veranderd toen ze geëmigreerd zijn...' Ik maakte mijn zin niet af en wendde mijn blik van zijn spottende ogen af.

'Je achternaam is Turner, dus er moet Turner op je kaart komen. Ja toch?'

Ik ging over in het Engels. 'Ik... Maar nu ik hier woon, wilde ik eigenlijk mijn oude familienaam weer opnemen - Tournier.'

'Maar je hebt geen kaart en ook geen brief waar Tournier op staat, wel?'

Ik schudde het hoofd en keek, met mijn ellebogen stijf tegen mijn zij gedrukt, naar de stapel boeken op de balie. Tot mijn ellende voelde ik dat ik tranen in mijn ogen kreeg. 'Laat maar zitten, het is niet belangrijk,' mompelde ik. Zonder hem aan de kijken, pakte ik mijn rijbewijs, creditcard en bankbrief van de balie, draaide mij om en verliet de bibliotheek.

Toen ik die avond thuiskwam en eerst twee vechtende katten bij mijn voordeur had weggejaagd, struikelde ik over de stapel boeken op de stoep. De bibliotheekkaart lag erbovenop en was uitgeschreven aan Ella Tournier.

Ik bleef uit de buurt van de bibliotheek en onderdrukte mijn verlangen om er speciaal heen te gaan om de bibliothecaris te bedanken. Ik had nog niet geleerd hoe ik de Fransen moest bedanken. Wanneer ik iets kocht dan leek het wel of ze me daarbij te vaak bedankten, en ik twijfelde altijd aan hun oprechtheid. Het viel niet mee om de klank van hun woorden te analyseren. Maar het sarcasme van de bibliothecaris was heel duidelijk geweest; ik kon me van hem niet voorstellen dat hij een bedankje op charmante wijze in ontvangst zou weten te nemen.

Een paar dagen nadat de boeken met de kaart op mijn stoep hadden gelegen, liep ik over de weg langs de rivier en zag hem op een zonnig plekje voor het café bij de brug zitten, waar ik de laatste tijd naartoe ging om mijn koffie te drinken. Hij leek helemaal op te gaan in het kijken naar het water in de diepte, en ik bleef staan terwijl ik probeerde te beslissen of ik iets tegen hem moest zeggen, en ik me tegelijkertijd afvroeg of het me zou lukken hem ongezien voorbij te lopen. Op dat moment keek hij op en zag hij me naar hem kijken. Er veranderde niets aan zijn gezichtsuitdrukking; hij zag eruit alsof hij met zijn gedachten heel ver weg was.

'Bonjour,' zei ik, terwijl ik me nogal dwaas voelde.

'Bonjour.' Hij ging verzitten en wees op de stoel naast hem. 'Café?'

Ik aarzelde. 'Oui, s'il vous plait' zei ik ten slotte. Ik ging zitten en hij wenkte de kelner. Ik voelde me bepaald slecht op mijn gemak en tuurde uit over de Tarn om hem niet te hoeven aankijken. Het was een grote rivier van zeker honderd meter breed, met schijnbaar stilstaand, groenig water. Pas toen ik beter keek, zag ik dat het langzaam voortstroomde. Ik bleef ernaar kijken en zag hoe er van tijd tot tijd iets van een donkere, roestrode substantie aan de oppervlakte verscheen, dat een moment later weer verdwenen was. Geboeid bleef ik naar die rode vlekken kijken. Telkens wanneer er weer een verdween, voelde ik een vreemde mengeling tussen opluchting en teleurstelling, waarna ik in groeiende spanning wachtte tot de volgende aan de oppervlakte zou verschijnen. Wanneer dat gebeurde, moest ik onwillekeurig huiveren, maar bleef er net zo lang naar kijken tot het weer weg was.

De kelner bracht de koffie op een zilveren blaadje en versperde mijn uitzicht op de rivier. Ik wendde me tot de bibliothecaris. 'Dat rode daar in de Tarn, wat is dat?' vroeg ik in het Frans.

Hij antwoordde in het Engels. 'Kleisedimenten uit de heuvels. Er is onlangs een grondverschuiving geweest, waardoor de kleilaag onder de gewone grond vrij is komen te liggen. En nu spoelt dat met de rivier mee.'

Ik richtte mijn blik weer op het water. Ik bleef naar de klei kijken en schakelde over op Engels. 'Hoe heet je?'

'Jean-Paul.'

'Dank je voor de bibliotheekkaart, Jean-Paul. Dat was heel aardig van je.'

Hij haalde zijn schouders op, en ik was blij dat ik er niet meer ophef van had gemaakt.

We zaten lange tijd zonder te praten van onze koffie te drinken en naar de rivier te kijken. Het was warm in het late meizonnetje en ik had graag mijn jasje uitgetrokken, maar wilde niet dat hij de psoriasis op mijn armen zou zien.

'Waarom ben je niet in de bibliotheek?' vroeg ik onverwacht.

Hij keek op. 'Het is woensdag. Dan is de bibliotheek gesloten.'

'O. Hoelang werkje daar al?'

'Drie jaar. Daarvoor werkte ik in een bibliotheek in Nïmes.'

'Dus dat is je vak? Je bent bibliothecaris?'

Hij keek me van terzijde aan terwijl hij een sigaret opstak. 'Ja. Waarom vraag je dat?'

'Omdat... Je lijkt niet op een bibliothecaris.'

'Waar lijk ik dan wel op?'

Ik liet mijn blik over zijn gestalte gaan. Hij droeg een zwarte spijkerbroek en een zacht zalmkleurig katoenen overhemd. Over de rugleuning van zijn stoel hing een zwarte blazer. Zijn armen waren bruin en zijn onderarmen sterk behaard.

'Op een gangster,' antwoordde ik. 'Het enige dat ontbreekt, is een zonnebril.'

Jean-Paul glimlachte vaag en liet de rook langzaam uit zijn mond ontsnappen, zodat die een blauw gordijn rond zijn gezicht vormde. 'Hoe zeggen jullie Amerikanen dat ook alweer? Het uiterlijk kan bedrieglijk zijn?'

'Eén-nul.' Ik glimlachte.

'En wat doe jij hier in Frankrijk, Ella Tournier?'

'Mijn man is architect en hij werkt in Toulouse.'

'En waarom ben jij hier?'

'We wilden liever in een klein stadje wonen in plaats van in Toulouse. Voorheen hebben we in San Francisco gewoond, en zelf kom ik uit Boston, dus ik dacht dat zo'n klein plaatsje een interessante afwisseling zou zijn.'

'Ik vroeg je waarom jij hier bent.'

'O.' Ik zweeg. 'Omdat mijn man hier is.'

Hij trok zijn wenkbrauwen op en drukte zijn sigaret uit.

'Ik bedoel, ik wilde graag naar Frankrijk. Ik was blij met de afwisseling.'

'Je was blij met de afwisseling, of bén je dat?'

Ik snoof. 'Je spreekt uitstekend Engels. Waar heb je dat geleerd?'

'Ik heb twee jaar in New York gewoond en heb aan de Columbia University bibliotheekwetenschappen gestudeerd.'

'Je hebt in New York gewoond en bent hier teruggekomen?'

'Naar Nïmes en daarna hierheen, ja.' Hij glimlachte kort. 'Waarom vind je dat zo vreemd, Ella Tournier? Dit is mijn thuis.'

Ik wou dat hij ophield me Tournier te noemen. Hij keek me aan met die ironische, ondoorgrondelijke en minachtende blik van hem die ik die eerste keer in de bibliotheek had gezien. Ik zou zijn gezicht wel eens hebben willen zien toen hij mijn bibliotheekkaart uitschreef - had hij dat ook met zo'n verwaand smoel gedaan?

Ik stond plotseling op en zocht in mijn zak naar wat kleingeld. 'Het was leuk om even met je gesproken te hebben, maar ik moet gaan.' Ik legde het geld op tafel. Jean-Paul keek ernaar en fronste zijn voorhoofd, waarna hij haast onzichtbaar even met zijn hoofd schudde. Ik werd rood, veegde de muntjes van tafel en draaide me om teneinde te gaan.

'Am revoir, Ella Tournier. Ik wens je veel plezier met de Henry James.'

Ik draaide me met een ruk naar hem toe. 'Waarom noem je me toch steeds zo?'

Hij leunde naar achteren. De zon scheen in zijn ogen, zodat ik zijn blik niet kon zien. 'Om je eraan te laten wennen. Dan wordt het vanzelf je naam.'

De brief van mijn neef arriveerde, opgehouden door de staking bij de post, op de eerste juni, bijna een volle maand nadat ik hem had geschreven. Jacob Tournier stuurde twee, met een groot, bijna onleesbaar handschrift volgeschreven velletjes. Ik pakte mijn woordenboek en ging aan de slag, maar het was zó moeilijk te lezen dat ik het, na meerdere woorden zonder succes opgezocht te hebben, opgaf en besloot om het met het grotere woordenboek in de bibliotheek te proberen.

Toen ik binnenkwam, was Jean-Paul in gesprek met een andere man die voor de balie stond. Er veranderde niets aan zijn gezichtsuitdrukking, maar ik stelde met een gevoel van voldoening, waar ik me over verbaasde, vast dat hij naar me keek toen ik langs hem liep. Ik nam de delen van het woordenboek mee naar een tafel en ging met mijn rug naar hem toe zitten, terwijl het me ergerde dat ik me zo bewust was van hem.

Ik kwam een stuk verder met dit grote woordenboek, maar er was nog steeds een aantal woorden die ik niet kon vinden, en nog meer woorden die ik gewoon niet kon lezen. Nadat ik een kwartier op een enkele alinea had gezeten, leunde ik vermoeid en ontmoedigd naar achteren. Toen zag ik Jean-Paul, die links van mij tegen de muur geleund naar me stond te kijken. Bij het zien van de geamuseerde uitdrukking op zijn gezicht had ik hem het liefste een draai om de oren gegeven. Ik sprong op en drukte hem de brief in de handen terwijl ik zei: 'Hier, doe jij het dan maar!'

Hij bekeek de velletjes kort en knikte. 'Laat maar hier,' zei hij. 'En dan zien we elkaar woensdag in het café.'

Woensdagochtend zat hij aan hetzelfde tafeltje en op dezelfde stoel, maar het was bewolkt en er was geen opborrelende klei in de rivier. In plaats van naast hem plaats te nemen, ging ik tegenover hem zitten, zodat ik nu met mijn rug naar de rivier zat en we elkaar moesten aankijken. Ik keek langs hem heen, het lege café in: de kelner, die de krant zat te lezen, keek op toen ik ging zitten en legde zijn krant neer toen ik knikte.

Zonder iets tegen elkaar te zeggen, wachtten we op onze koffie. Ik was te moe om over koetjes en kalfjes te praten. Het was de strategische periode van de maand, en de droom had me drie nachten achter elkaar uit mijn slaap gehaald. Ik had erna niet meer kunnen inslapen en had uren lang naar Ricks regelmatige ademhaling liggen luisteren. Ik had mijn toevlucht genomen tot een middagdutje, maar daar hield ik altijd een naar, gedesoriënteerd gevoel aan over. Ik had begrip gekregen voor de blik die ik gezien had in de ogen van moeders die pas een baby hadden gekregen: de verbijsterde, verslagen gezichtsuitdrukking van iemand die slaap te kort kwam.

Toen de koffie was gebracht, legde Jean-Paul Jacob Tourniers brief op tafel. 'Er staan een paar Zwitserse uitdrukkingen in,' zei hij, 'die je waarschijnlijk niet begrepen hebt. En het handschrift is lastig, hoewel ik wel eens ergere heb gezien.' Hij gaf me een keurig geschreven vertaling.

Beste nicht,

Wat fijn om van je te horen! Ik kan me je vader nog goed herinneren van die keer dat hij, lang geleden, in Moutier was, en ik ben blij dat ik nu kennis mag maken met zijn dochter.

Het spijt me dat je zo lang op mijn antwoord hebt moeten wachten, maar om je vragen te kunnen beantwoorden, heb ik de oude aantekeningen moeten raadplegen die mijn grootvader over de Tourniers heeft gemaakt. Hij was namelijk degene die bijzonder veel interesse had voor de geschiedenis van de familie, en hij heeft er ook een heleboel research naar gedaan. Hij heeft een stamboom gemaakt, maar aangezien het lastig is om die in deze brief helemaal te reproduceren en uit te leggen, zul je ons moeten komen bezoeken, zodat je alles met eigen ogen kunt zien.

Dat neemt niet weg dat ik je wel een aantal feiten kan noemen. De eerste keer dat er in Moutier melding wordt gemaakt van een Tournier, betreft een militaire lijst uit 1576. Daarna, in 1590, wordt er melding gemaakt van een doop van een andere Etienne Tournier, de zoon van Jean Tournier en Marthe Rougemont. Er zijn maar weinig documenten over uit die tijd, maar later kom je onze naam veelvuldig tegen - vanaf de achttiende eeuw tot op heden is de stamboom vol met namen.

De Tourniers hielden zich met van alles bezig: er is een kleermaker, een herbergier, een klokkenmaker, een onderwijzer. In het begin van de negentiende eeuw is er zelfs een Tournier tot burgemeester verkozen.

Je vraagt naar je Franse afstamming. Mijn grootvader zei altijd dat de familie oorspronkelijk uit de Cévennes komt. Hoe hij aan die informatie is gekomen, is mij niet bekend.

Ik vind het leuk dat je belangstelling hebt voor de familie, en ik hoop dat jij en je man ons over niet al te lange tijd zullen komen bezoeken. Een nieuw lid van de familie is in Moutier altijd welkom.

In afwachting van, etc.

Jacob Tournier.

Ik keek op. 'Cévennes, waar ligt dat?' vroeg ik.

Jean-Paul gebaarde over mijn schouder. 'Ten noordoosten van hier. Het is een gebied in de bergen ten noorden van Montpellier, ten westen van de Rhöne. Rondom de Tarn, en dan naar het zuiden toe.'

Ik concentreerde me op het enige vertrouwde stukje geografie. 'Deze Tarn?' Ik bewoog mijn kin in de richting van de rivier onder ons, in de hoop dat hij niet gemerkt had dat ik had aangenomen dat Cévennes een stad was.

'Ja. Meer naar het oosten toe, en dichter bij zijn oorsprong, is het een heel andere rivier. Veel smaller en veel sneller.'

'En waar is de Rhöne?'

Hij keek me aan en haalde toen een pen uit zijn zak waarmee hij op een servetje haastig de omtrekken van Frankrijk schetste. De vorm deed me denken aan de kop van een koe: de oostelijke en westelijke punten de oren, het hoogste punt een plukje haren tussen de oren, de grens met Spanje zijn stompe neus. Hij zette puntjes voor Parijs, Toulouse, Lyon, Marseille, Montpellier, en trok lijnen voor de Rhöne en de Tarn. Toen hij eigenlijk al klaar was, zette hij nog een puntje langs de Tarn en rechts van Toulouse om aan te geven waar Lisle-sur-Tarn lag. Toen zette hij een cirkeltje in de linkerwang van de koe, vlak boven de Rivièra. 'Daar liggen de Cévennes.'

'Wil je daarmee zeggen dat ze uit deze omgeving kwamen?'

Jean-Paul tuitte zijn lippen en liet de lucht ertussendoor ontsnappen. 'Van hier naar de Cévennes is het zeker tweehonderd kilometer. Vind je dat dichtbij?'

'Voor een Amerikaan is dat dichtbij, ja,' antwoordde ik defensief, waarbij ik me er ten volle van bewust was dat ik mijn vader nog zeer onlangs verweten had dat hij daar zo over dacht. 'Er zijn Amerikanen die voor een feestje tweehonderd kilometer rijden. Maar toch is het een waanzinnig toeval dat mijn voorouders afkomstig zijn uit een plekje in dit grote land van jullie,' - ik wees op de koeienkop - 'dat relatief dicht in de buurt ligt van de plek waar ik nu woon.'

'Een waanzinnig toeval,' herhaalde Jean-Paul op een toon waardoor ik onmiddellijk wilde dat ik het adjectief achterwege had gelaten.

'Misschien dat het dan toch niet zo moeilijk is om wat meer over hen te achterhalen, gezien het zo dichtbij is.' Ik herinnerde me wat Madame Sentier had gezegd over dat ik me meer thuis zou voelen wanneer ik wat meer van mijn Franse voorouders wist. 'Ik zou daar toch gewoon naartoe kunnen gaan en...' Ik zweeg. Wat wilde ik daar eigenlijk precies doen?

'Je weet dat je neef schrijft dat zijn grootvader altijd zei dat de familie daar vandaan kwam. Het is een vermoeden, en geen feit. Het is niets concreets.' Hij leunde naar achteren, schudde een sigaret uit het pakje op tafel en stak hem in een vloeiende beweging op. 'En daarbij, je hebt die informatie over je Zwitserse voorouders al, en er is een stamboom. Ze hebben tot in 1576 na kunnen gaan waar de familie vandaan komt, en dat is verder dan de meeste families hebben kunnen teruggaan. Dat is toch voldoende, of niet?'

'Maar het lijkt me juist leuk om op onderzoek uit te gaan. Om research te doen. Ik zou oude boeken uit kunnen pluizen, of zo.'

Hij keek geamuseerd. 'Wat voor soort oude boeken, Ella Tournier?'

'Nou, boeken waarin vermeld wordt wie er geboren is, of gestorven. Waarin staat wie met wie is getrouwd. Dat soort dingen.'

'En waar had je zoiets willen vinden?'

Ik spreidde mijn handen. 'Dat moet je mij niet vragen. Jij behoort dat soort dingen te weten. Jij bent de bibliothecaris!'

'Best.' Dat leek voldoende voor hem te zijn. Hij ging verzitten. 'Je zou kunnen beginnen met de archieven in Mende. Mende is de hoofdstad van Lozère, een van de départements van de Cévennes. Maar volgens mij heb je niet zo'n duidelijk beeld van dit woord research dat je zo gemakkelijk gebruikt. Er zijn niet zo heel veel documenten over uit de zestiende eeuw. In die tijd werden er nog geen boeken bijgehouden zoals de regering dat sinds de revolutie doet. Er waren kerkboeken, ja, maar veel daarvan zijn tijdens de geloofsoorlogen vernietigd. En met name van de kerkboeken van de hugenoten zijn er niet veel bewaard gebleven. Dus de kans is maar heel klein dat je in Mende iets over de Tourniers zult vinden.'

'Wacht eens eventjes. Hoe weet jij dat ze, eh, hugenoten waren?'

'De meeste Fransen die in die tijd naar Zwitserland zijn gegaan, waren hugenoten die op zoek waren naar een plek waar ze veilig konden wonen, of ze gingen erheen omdat ze dicht bij Calvijn in Genève wilden zijn. Er waren twee belangrijke momenten van emigratie, de eerste in 1572, en de andere in 1685, de eerste golf was na de moorden in de Bartholomeus- nacht, en de tweede kwam op gang na de herroeping van het Edict van Nantes. Daarover is in de bibliotheek voldoende lectuur voorhanden. Ik ben echt niet van plan om al je werk voor je te doen,' voegde hij er uitdagend aan toe.

Ik negeerde zijn hatelijke opmerking. Het idee om op onderzoek uit te gaan in een deel van Frankrijk waar mijn voorouders mogelijk vandaan kwamen, begon me steeds meer aan te spreken. 'Dus je denkt dat het de moeite waard is om in het archief van Mende op zoek te gaan?' vroeg ik met kinderlijk optimisme.

Hij blies de rook recht omhoog in de lucht. 'Nee.'

Mijn teleurstelling moest zichtbaar zijn geweest, want Jean-Paul tikte ongeduldig op tafel en merkte op: 'Kop op, Ella Tournier. Zo gemakkelijk is het niet om het verleden te achterhalen. Jullie Amerikanen die hierheen komen om naar jullie oorsprong te zoeken, denken allemaal dat je alles in één dag aan de weet kunt komen, hè? En dan gaan jullie naar de plek in kwestie, maken er een foto van en dat geeft jullie een goed gevoel, dat geeft jullie gedurende één dag het gevoel dat jullie Frans zijn, ja toch? En de volgende dag gaan jullie in andere landen naar jullie voorouders op zoek. En op die manier eisen jullie de hele wereld voor jullie op.'

Ik pakte mijn tas en stond op. 'Je zit hier echt van te genieten, niet?' zei ik op scherpe toon. 'Bedankt voor je advies. Ik heb echt een heleboel geleerd over het Franse optimisme.' Ik gooide heel nadrukkelijk een muntje van tien franc op tafel - het rolde langs Jean-Pauls elleboog en viel op de grond, waar het een paar keer op het beton stuiterde.

Toen ik weg wilde lopen, raakte hij mijn elleboog aan. 'Wacht, Ella. Ga niet weg. Ik wist niet dat ik je van streek maakte. Ik probeer alleen maar realistisch te zijn.'

Ik draaide me naar hem om. 'Waarom zou ik blijven? Je bent verwaand en pessimistisch, en daarbij maak je alles wat ik doe belachelijk. Ik ben vaaglijk nieuwsgierig naar mijn voorouders, en jij doet meteen alsof ik de Franse driekleur op mijn achterwerk wil tatoeëren. Het is al moeilijk genoeg om hier te wonen zonder dat jij me ook nog het gevoel geeft dat ik hier niets te zoeken heb.' Ik draaide me opnieuw om en stelde toen tot mijn verbazing vast dat ik beefde. Ik was opeens zó duizelig dat ik me aan de tafel vast moest grijpen om niet te vallen.

Jean-Paul sprong op en schoof een stoel naar me toe. Terwijl ik erin neerplofte, riep hij naar binnen, naar de kelner: 'Un verre d'eau, Dominique, vite, s'il te plaït.'

Het water en een paar keer diep ademhalen hielpen. Ik wuifde me met mijn handen koelte toe. Ik was rood aangelopen en transpireerde. Jean- Paul zat tegenover me en observeerde me aandachtig.

'Waarom trek je je jasje niet uit?' stelde hij zachtjes voor. Dit was de eerste keer dat zijn stem een tedere klank had.

'Ik...' Maar dit was niet het moment voor bescheidenheid, en ik was te moe om hem tegen te spreken; mijn woede was verdwenen op het moment waarop ik weer was gaan zitten. Met tegenzin trok ik mijn jasje uit. 'Ik heb psoriasis,' verklaarde ik luchtigjes, in een poging een pijnlijke reactie op de toestand waarin mijn armen verkeerden voor te zijn. 'De dokter zegt dat het komt door stress en te weinig slaap.'

Jean-Paul keek nieuwsgierig naar de plekken schubbige huid alsof het om een modern kunstwerk ging.

'Slaapje niet?' vroeg hij.

'Ik heb last van nachtmerries. Of liever, van een specifieke nachtmerrie.'

'En heb je daar met je man over gesproken? Met je vrienden?'

'Ik heb het aan niemand verteld.'

'Waarom praatje niet met je man?'

'Ik wil niet dat hij denkt dat ik me hier niet gelukkig voel.' Ik zei er niet bij dat Rick zich mogelijk bedreigd zou kunnen voelen door het verband dat de droom had met ons vrijen.

'Ben je ongelukkig?'

'Ja,' zei ik, waarbij ik Jean-Paul recht aankeek. Het was een opluchting om het te kunnen zeggen.

Hij knikte. 'En hoe is die nachtmerrie? Kun je hem beschrijven?'

Ik keek uit over de rivier. 'Ik herinner me er alleen maar stukjes van. Er zit geen echt verhaal in. Er is een stem - nee, twee stemmen. Eentje die in het Frans spreekt, en een andere die huilt, en dan echt een heel hysterische manier van huilen. En dat alles speelt zich af in een dichte mist, alsof de lucht heel zwaar is, zoals water. En aan het eind is er een doffe klap, alsof er een deur wordt dichtgeslagen. En het belangrijkste is nog wel dat het overal blauw is. Overal. Ik weet niet waar het precies door komt dat die droom zo beangstigend voor me is, maar telkens wanneer ik die droom heb, wil ik naar huis. Het angstaanjagende zit hem vooral in de sfeer, en niet zozeer in wat er gebeurt. En in het feit dat hij maar terug blijft komen, dat hij niet weggaat, dat het lijkt alsof ik hem van mijn leven niet kwijt zal raken. Dat is nog wel het ergste van alles.' Ik zweeg. Ik had helemaal niet beseft hoezeer ik ernaar gesnakt had om er iemand over te vertellen.

'Wil je terug naar de Verenigde Staten?'

'Soms. En dan word ik nijdig op mijzelf omdat ik me zo de stuipen op het lijf laat jagen door een droom.'

'Wat voor soort blauw is het? Zoals dat?' Hij wees op een reclamebord voor ijs dat in het café werd verkocht. Ik schudde het hoofd.

'Nee, dat is te licht. Ik bedoel, het blauw in de droom is licht. Het is een levendig soort blauw. Maar afgezien van licht, is het tegelijk ook donker. Er zit een heleboel licht in. Het is schitterend blauw, maar in de droom word ik er verdrietig van. Maar ook opgetogen. Het lijkt wel alsof er twee kanten aan de kleur zitten. Grappig dat ik me de kleur zo goed kan herinneren. Ik dacht altijd dat ik in zwart-wit droomde.'

'En de stemmen. Van wie zijn de stemmen?'

'Dat weet ik niet. Soms is het mijn eigen stem. Soms word ik wakker en heb ik de woorden gezegd. Ik kan ze bijna horen, net alsof het zojuist pas in de kamer stil geworden is.'

'En wat heb je dan gezegd?'

Ik dacht even na, en schudde toen het hoofd. 'Dat weet ik niet meer.'

Hij keek me strak aan. 'Probeer eens? Sluit je ogen.'

Ik deed wat hij zei en bleef stilzitten zolang ik maar kon. Jean-Paul zat naast me en zei niets. Net toen ik het wilde opgeven, herinnerde ik me een fragmentje. 'Je suis un pot cassé,' zei ik opeens.

Ik deed mijn ogen open. 'Ik ben een gebarsten pot? Hoe kom ik daar nu aan?'

Jean-Paul keek geschrokken.

'Kun je je nog meer herinneren?'

Ik deed mijn ogen weer dicht. 'Tu es ma tour et forteresse,' mompelde ik even later.

Ik deed mijn ogen open. Jean-Pauls gezicht was een verwrongen masker van diepe concentratie, en hij leek met zijn gedachten heel ver weg. Ik zag dat hij nadacht, dat hij zijn geheugen pijnigde, net zolang tot hij iets had gevonden en hij zijn ogen weer opendeed. Hij keek strak naar de grote ijsreclame en begon te citeren:

Entre tous ceux-la qui me haient

Mes voisins j'aperҫois

Avoir honte de moi:

II semble que mes amis aient

Horreur de ma rencontre,

Quand dehors je me montre.

Je suis hors de leur souvenance,

Ainsi qu 'un trespassé.

Je suis un pot cassé."

Terwijl hij sprak, was ik me bewust van een bepaalde druk in mijn keel en achter mijn ogen. Het was verdriet.

'Wat is dat?' vroeg ik zacht.

'Psalm eenendertig.'

Ik keek hem vragend aan. 'Een psalm? Uit de bijbel?'

Hij glimlachte zuinig. 'Ja.'

'Hoe kom ik aan een psalm? Ik kén helemaal geen psalmen! Ik ken amper een psalm in het Engels, laat staan in het Frans! Maar die woorden komen me zo bekend voor. Ik móet ze ergens hebben gehoord. Hoe komt het dat jij die psalm kent?'

'Van de kerk. Toen ik jong was, moesten we een heleboel psalmen van buiten leren. Maar afgezien daarvan hoorde het ook bij mijn studie.'

'Heb je psalmen moeten bestuderen voor de titel van bibliothecaris?'

'Nee, nee, dat was daarvóór, toen ik geschiedenis studeerde. De geschiedenis van de Languedoc. Dat is waar ik me in werkelijkheid en met liefde mee bezighoud.'

'Wat is Languedoc?'

'Een streek. Onze streek. Van Toulouse en de Pyreneeën tot aan de Rhöne.' Hij tekende nog een cirkel op de kaart op het servetje, eentje die de cirkel van de Cévennes en een groot deel van de koeiennek en -snuit omvatte. 'De streek is genoemd naar de taal die er ooit werd gesproken. Oc was hun woord voor "ja". Langue d'oc betekent dus eigenlijk "de taal van Oc":

'En wat heeft die psalm met de Languedoc te maken?'

Hij aarzelde. 'Tja, dat is een beetje vreemd. Het is een psalm die de hugenoten reciteerden wanneer er negatieve dingen gebeurden.'

Die avond, na het eten, vertelde ik Rick uiteindelijk over mijn droom, waarbij ik hem het blauw, de stemmen en de sfeer zo goed als ik maar kon beschreef. Ik vertelde hem niet alles. Ik vertelde hem niet dat ik er eerder al met Jean-Paul over had gesproken, dat de woorden een psalm waren en dat ik de droom alleen maar had nadat we gevrijd hadden. Aangezien ik goed op moest letten bij wat ik hem vertelde, was het proces lang niet zo therapeutisch als het met Jean-Paul was geweest, toen ik alles er ongewild en spontaan had uitgegooid. Bij mijn aangepaste versie realiseerde ik me dat het er veel meer uit kwam als een verhaal, en dat het eigenlijk niet meer zozeer met mij te maken had, maar dat het een eigen, fictief leven begon te leiden.

Zo vatte Rick het ook op. Misschien kwam het wel door de manier waarop ik het vertelde, maar hij luisterde alsof hij tegelijkertijd met zijn aandacht ergens anders was, bij de radio op de achtergrond, of bij een gesprek op straat. In tegenstelling tot Jean-Paul stelde hij ook helemaal geen vragen.

'Rick, luister je eigenlijk wel naar me?' vroeg ik ten slotte, terwijl ik me naar hem toe boog en hem even aan zijn staartje trok.

'Natuurlijk luister ik. Je hebt last van een bepaalde nachtmerrie. Waarin alles blauw is.'

'Ja. Ik wilde het je alleen maar vertellen. Daardoor komt het dat ik de laatste tijd zo moe ben.'

'Waarom maak je me niet wakker wanneer je die droom hebt?'

'Ja, dat zou ik eigenlijk moeten doen.' Maar dat had ik niet gedaan en ik zou het ook niet doen. Als ik die droom in Californië had gehad, zou ik hem meteen hebben gewekt. Er leek iets veranderd te zijn, en aangezien Rick dezelfde was als altijd, moest het wel aan mij liggen.

'Hoe gaat het met je studie?'

Ik haalde mijn schouders op, en het stoorde me dat hij van onderwerp was veranderd. 'Best. Nee. Waardeloos. Nee. Ik weet niet. Soms vraag ik me wel eens af of ik ooit in staat zal zijn om bevallingen in het Frans te doen. Ik wist niet eens wat ik moest zeggen toen dat kind bijna stikte. Als ik dat al niet eens kan, hoe moet ik dan een vrouw door haar bevalling heen helpen?'

'Maar in de Verenigde Staten heb je Zuid-Amerikaanse vrouwen helpen bevallen, en dat is ook goed gegaan.'

'Dat is wat anders. Ze spraken dan wel geen Engels, maar ze verwachtten ook niet van mij dat ik Spaans sprak. En hier gaat alles, van de ziekenhuisapparatuur tot aan de medicijnen en de doseringen, in het Frans.'

Rick schoof zijn bord opzij, zette zijn ellebogen op tafel en boog zich naar voren. 'Hé, Ella, waar is je optimisme gebleven? Je gaatje toch zeker niet als de Fransen gedragen, hè? Daarvan heb ik op kantoor al meer dan genoeg te verdragen.'

Ik was me ervan bewust dat ik even tevoren nog kritiek had gehad op Jean-Pauls pessimisme, maar kon het niet helpen dat ik zijn woorden herhaalde. 'Ik probeer alleen maar realistisch te zijn.'

'Ja, dat zeggen ze op kantoor ook altijd.'

Ik deed mijn mond open voor een scherp antwoord, maar slikte het meteen weer in. Het was waar dat mijn optimisme in Frankrijk te lijden had gehad; misschien was ik wel aangestoken door de cynische houding van de mensen om mij heen. Rick wist aan alles een positief kantje te ontdekken; het kwam door zijn positieve instelling dat hij zo succesvol was. Dat was de reden waarom hij door dat Franse kantoor benaderd was; en het was daaraan te danken dat we nu hier waren. Ik klemde mijn lippen op elkaar en slikte mijn negatieve opmerking in.

Die avond bedreven we de liefde, waarbij Rick er zorgvuldig op lette dat hij niet aan mijn psoriasis kwam. Na afloop lag ik geduldig te wachten tot ik in slaap zou vallen en de droom zou komen. Toen de droom kwam, was hij minder impressionistisch en reëler dan ooit. Het blauw hing boven me als een felgekleurd laken dat naar me toe en van me af werd geblazen, en waarvan het weefsel en de vorm duidelijk herkenbaar waren. Ik werd wakker - de tranen stroomden over mijn gezicht en mijn stem galmde nog na in mijn oren. Ik bleef roerloos liggen.

'Een jurk,' fluisterde ik. 'Het was een jurk.'

De volgende ochtend haastte ik me naar de bibliotheek. De vrouw zat achter de balie, en ik moest mij afwenden om niet te laten merken hoe teleurgesteld en geïrriteerd ik was over het feit dat Jean-Paul er niet was. Ik liep doelloos door de beide ruimten, waarbij ik voelde dat de bibliothecaresse me gadesloeg. Uiteindelijk vroeg ik haar of Jean-Paul die dag nog zou komen. 'O, nee,' antwoordde ze met een bedenkelijk gezicht. 'Hij komt pas over een paar dagen weer. Hij is naar Parijs.'

'Naar Parijs? Maar waarvoor?'

Ik zag aan haar verraste gezicht dat ze mijn vraag niet verwacht had. 'Nou, zijn zus trouwt. Na het weekend is hij er weer.'

'O. Merci: zei ik, en ging weg. Ik vond het moeilijk om me hem voor te stellen als iemand die een zus had, een familie. Verdomme, dacht ik, terwijl ik de trap af- en het plein opliep. Madame van de boulangerie stond bij de fontein te praten met de vrouw die me indertijd de weg naar de bibliotheek had gewezen. Ze hielden alle twee op met praten en keken me lange tijd starend aan, waarna ze ten slotte weer verder gingen met hun gesprek. Verdomme, mens, dacht ik. Ik had me van mijn leven nog niet zo eenzaam en verdacht gevoeld.

Die zondag waren we uitgenodigd voor de lunch bij een collega van Rick. Dat was de eerste keer dat we iets met andere mensen deden, afgezien dan van die paar keer dat we kort iets waren gaan drinken met mensen die Rick door zijn werk had leren kennen. Ik zag op tegen het bezoek, voelde me zenuwachtig en probeerde mijn zorgen te richten op wat ik aan zou moeten trekken. Ik had er geen idee van wat de zondagse lunch in Frankrijk precies inhield, en of het iets was waar je sportief gekleed naartoe kon of dat je je er extra mooi voor moest maken.

'Moet ik een jurk aan?' vroeg ik voor de zoveelste keer aan Rick.

'Trek toch gewoon aan wat je wilt,' antwoordde hij heel behulpzaam. 'Ze zullen het heus niet erg vinden.'

Maar ik wel, dacht ik, als blijkt dat ik de verkeerde kleren aan heb.

Daarbij kwam het extra probleem van mijn armen - het was een warme dag, maar ik kon de heimelijke blikken naar mijn schilferige huid niet verdragen. Ten slotte koos ik voor een steenrode, mouwloze jurk die tot halverwege mijn kuiten kwam, en een witte linnen blazer. Ik nam aan dat ik met die kleren alle kanten op zou kunnen, maar toen het stel de deur voor ons opendeed van hun grote huis in de villarijke buitenwijk en ik Chantals spijkerbroek en witte T-shirt en Oliviers kakishort zag, voelde ik me tegelijkertijd te overdreven gekleed en te tuttig. Ze schonken me een beleefd glimlachje, en glimlachten nog eens in reactie op de bloemen en de wijn die we hadden meegebracht, maar ik zag dat Chantal de bloemen, met papier en al, op het buffet in de eetkamer neerlegde, terwijl ook onze zorgvuldig uitgekozen fles wijn niet op tafel verscheen.

Ze hadden twee kinderen, een jongen en een meisje, die zo goed opgevoed en zo stil waren dat ik nooit te weten kwam hoe ze heetten. Toen we klaar waren met het eten, stonden ze, alsof er een bel had geklonken die alleen zij maar konden horen, op van tafel en verdwenen naar binnen. Ik nam aan dat ze televisie waren gaan kijken, en ik was ze het liefste achternagegaan. Ik vond het gesprek tussen ons, volwassenen, vermoeiend en soms ook ontmoedigend. Rick en Olivier spraken het grootste gedeelte van de tijd over de zaak, en ze spraken in het Engels. Chantal en ik babbelden moeizaam in een mengeling van Frans en Engels. Ik probeerde om uitsluitend Frans met haar te praten, maar ze schakelde steeds weer over op Engels wanneer ze het gevoel had dat ik haar niet verstond. Het zou onbeleefd van mij zijn geweest om in het Frans verder te gaan, dus dan schakelde ik maar weer over op Engels tot er een pauze viel, waarna ik dan in het Frans een nieuw onderwerp aansneed. Het kwam neer op een welopgevoede strijd tussen Chantal en mij - volgens mij schepte ze er heimelijk genoegen in om te kunnen laten zien hoe goed haar Engels was in vergelijking met mijn Frans. En ze was ook niet iemand die over koetjes en kalfjes sprak - binnen de tijd van nog geen tien minuten had ze het gehad over Bosnië, Israël en Noord-Ierland, waarbij ze me verwijtend aankeek telkens wanneer ik niet in staat was om voor elk probleem een pasklare oplossing op tafel te leggen.

Zowel Olivier als Chantal hing aan Ricks lippen, hoewel ik meer mijn best deed dan hij om hen in hun eigen taal aan te spreken. Ik worstelde om met hen te kunnen communiceren, maar ze luisterden amper naar wat ik te zeggen had. Ik kon het niet uitstaan van mijzelf dat ik mijn optreden vergeleek met dat van Rick - dat had ik in Verenigde Staten nooit gedaan.

Laat in de middag namen we met beleefde zoenen afscheid van elkaar en beloofden dat we hen gauw zouden uitnodigen voor een tegenbezoek in Lisle. Dat zou pas gezellig worden, dacht ik, terwijl we wegreden. Toen we uit het zicht waren, trok ik mijn warme blazer uit. Als we in de Verenigde Staten bij vrienden waren geweest, zou de toestand van mijn armen niets hebben uitgemaakt. Maar ja, als we in de Verenigde Staten waren geweest, zou ik ook geen psoriasis hebben gehad.

'Aardige mensen, hè?' opende Rick ons ritueel van ervaringen uitwisselen.

'Ze hebben de wijn niet aangeraakt, en de bloemen ook niet.'

'Ja, maar met zó'n wijnkelder als die van hen is dat ook geen wonder! Prachtig huis.'

'Ik had niet aan hun materiële bezit gedacht.'

Rick keek me van terzijde aan. 'Ik geloof niet dat je het daar echt naar je zin had, schat. Wat is er?'

'Ik weet niet. Ik heb gewoon het gevoel dat - dat ik hier nergens echt thuishoor, dat is alles. Ik lijk hier maar geen contact te kunnen krijgen met mensen zoals ik dat in de Verenigde Staten kan. Tot nu toe is Jean-Paul, afgezien van Madame Sentier, de enige met wie ik nog een enigszins normaal gesprek kan voeren, en zelfs dat is nog geen echt gesprek, maar eerder iets van een knokpartij, van een...'

'Wie is Jean-Paul?'

Ik probeerde nonchalant over te komen. 'Een bibliothecaris in Lisle. Hij helpt me met het nagaan van de geschiedenis van mijn familie. Momenteel is hij een paar dagen weg,' besloot ik volkomen irrelevant.

'En wat hebben jullie twee ontdekt?'

'Niet veel. Een beetje van mijn neef in Zwitserland. Ik had gedacht dat ik me hier meer op mijn gemak zou voelen wanneer ik eenmaal wat meer af wist van mijn Franse achtergrond, maar intussen ben ik daar niet meer zo zeker van. De mensen zullen me altijd als een Amerikaanse blijven zien.'

'Je bént Amerikaanse, Ella.'

'Ja, dat weet ik. Maar zolang ik hier ben, zal ik een beetje moeten veranderen.'

'Hoezo?'

'Hoezo? Omdat - omdat ik anders zo opval. De mensen willen dat ik beantwoord aan hun verwachtingen, dat ik net zo ben als zij. En daarbij kan ik er niets aan doen dat ik gevoelig ben voor het landschap om mij heen, voor de mensen, voor de manier waarop ze denken en de taal. Dat móet me wel veranderen, ook al is het maar een beetje.'

Op Ricks gezicht lag een niet-begrijpende uitdrukking. 'Maar je bént toch al jezelf,' zei hij, waarbij hij zó onverwacht van rijstrook veranderde dat de automobilisten achter ons verontwaardigd toeterden. 'Je hoeft niet voor andere mensen te veranderen.'

'Zo bedoel ik het ook niet. Het is meer iets van aanpassen. Het is meer iets in de trant van... De cafés hier hebben geen cafeïnevrije koffie, dus ik moet eraan wennen om minder of helemaal geen echte koffie te drinken.'

'Op kantoor laat ik mijn secretaresse cafeïnevrije koffie zetten.'

'Rick...' Ik hield mijn mond en telde tot tien. Het leek wel alsof hij mijn metaforen opzettelijk niet wilde begrijpen door overal die positieve draai aan te geven.

'Volgens mij zou je een stuk gelukkiger zijn als je je niet zo'n zorgen maakte over of je nu wel opvalt of niet. De mensen mogen je zoals je bent.'

'Misschien.' Ik keek strak naar buiten. Rick kon dat gewoon, zichzelf blijven en toch aardig gevonden worden. Het was net als met zijn staartje: hij droeg dat staartje met zo'n vanzelfsprekendheid dat niemand hem aangaapte of hem vreemd vond. Maar ik, die zo mijn best deed om mij aan te passen, viel overal verschrikkelijk uit de toon.

Rick moest even langs kantoor, waar hij ongeveer een uurtje werk te doen had. Ik was van plan geweest ergens te gaan zitten en wat te lezen of met een computer te spelen, maar ik was in zó'n pestbui dat ik in plaats daarvan een eindje ging lopen. Zijn kantoor bevond zich in het centrum van Toulouse, in een buurt van smalle straatjes en kleine winkeltjes. De winkels waren dicht, maar er waren veel mensen op straat die etalages keken. Ik ging op weg. Ik keek in de etalages vol smaakvolle kleren, gouden juwelen en prachtige lingerie. Ik stond altijd weer te kijken van de cultus van Franse lingerie - zelfs in kleine stadjes zoals Lisle-sur-Tarn, was er altijd wel een lingeriespeciaalzaak te vinden. Ik kon mijzelf maar moeilijk voorstellen in het ondergoed dat in de etalages was uitgestald, het ondergoed met de ingewikkelde bandjes en kant dat zó ontworpen was dat de erogene zones van het lichaam benadrukt werden. Het was zo volkomen on-Amerikaans, dit gestileerde sexy ondergoed.

Het was zelfs zo dat de Franse vrouwen in de stad zó totaal anders waren dan ik, dat ik me in hun nabijheid vaak onzichtbaar voelde, een slonzige geest die opzijging om hen erlangs te laten. De vrouwen die je in Toulouse op straat zag, droegen dure blazers met spijkerbroeken en juwelen in hun oren en om hun hals. Hun schoenen hadden altijd hakken. Hun kapsels waren keurig en duur, hun wenkbrauwen waren altijd precies in model geëpileerd en ze hadden nooit puistjes. Het was niet moeilijk om je hen voor te stellen in hun gecompliceerde beha's of teddy's, in hun zijden slipjes die bij de dijen hoog opgesneden waren, hun nylonkousen en jarretelles. Ze namen hun uiterlijk zeer serieus. Ik kon hen discreet naar me voelen kijken, voelde hoe ze hun blik lieten gaan over mijn schouder- lange haren, die ik eigenlijk al een maand geleden had moeten laten knippen, en hoe ze onopvallend keken naar mijn onopgemaakte gezicht, het gekreukte linnen van mijn jurk en mijn platte sandalen die in San Francisco zo modieus hadden geleken. Ik wist zeker dat ik medelijden op hun gezichten zag.

Weten ze dat ik Amerikaanse ben, vroeg ik me af. Is het dan zó duidelijk?

Ja, dat was het; zelf kon ik het middelbare Amerikaanse echtpaar verderop in de straat al vanaf een kilometer afstand herkennen op grond van wat ze droegen en de manier waarop ze stonden. Toen ik aan hen voorbijliep, stonden ze te kijken naar de bonbons in de etalage van een banketbakker en overlegden ze of ze de volgende dag wel of niet terug moesten komen om er wat van te kopen om mee terug naar huis te nemen.

'Denk je niet dat ze in het vliegtuig zullen smelten?' vroeg de vrouw. Ze had brede heupen en droeg een wijde, pastelkleurige blouse en broek, en joggingschoenen. Ze stond met gespreide benen en gestrekte knieën.

'Nee, schat, het is kóud op een hoogte van vijfendertigduizend voet. Smelten zullen ze niet, ze worden hooguit geplet. Misschien is er in deze stad nog iets anders te vinden dat we mee kunnen nemen.' Hij had een niet geringe buik, die nog eens benadrukt werd door de broekriem die hem in twee bulten deelde. Hij droeg geen honkbalpet, maar voor hetzelfde geld had hij dat wel gedaan. Hij had hem waarschijnlijk in het hotel laten liggen.

Ze keken op en glimlachten van oor tot oor, waarbij er een dromerige, hoopvolle uitdrukking op hun gezichten lag. Ik vond hun openheid pijnlijk, en sloeg haastig een zijstraatje in. Achter me hoorde ik de man zeggen: 'Eh, pardon, mevrouw, sea-view-play.' Ik draaide me niet om. Ik voelde me net een kind dat door haar ouders tegenover hun vrienden voor gek is gezet.

Het straatje kwam uit op de hoek van het Musée des Augustins, een oud, uit baksteen opgetrokken gebouw waarin schilderijen en beeldhouwwerken tentoon worden gesteld. Ik keek achterom: het stel was me niet gevolgd. Ik schoot naar binnen.

Ik betaalde en ging de kloostergang in, een vredige, zonnige plek met beeldhouwwerken in de zuilengang en een keurig verzorgde bloemen- en moestuin in het midden. In een van de gangen stond een rij stenen honden met omhoog wijzende snuiten. Ik ging de kloostergang rond en liep vervolgens door de tuin, waar ik de aardbeienplanten, de rechte rijen met slakroppen, de dragon, de salie, de drie soorten pepermunt en de grote rozemarijnstruik bewonderde. Ik ging een poosje zitten, trok mijn jasje uit en liet de zon op mijn psoriasis schijnen. Ik sloot mijn ogen en dacht aan niets.

Na een poosje stond ik op en liep verder naar de aangrenzende kerk.

Het was een grote kerk, zo groot dat het wel een kathedraal had kunnen zijn, maar alle banken en het altaar waren verwijderd en aan de muren hingen schilderijen. Ik had nog nooit een kerk gezien die op zo'n duidelijke wijze als museum werd gebruikt. Ik stond op de drempel om het effect dat de grote, lege ruimte had te bewonderen. Het leek ze heel nietig te maken.

Links van mij zag ik vanuit mijn ooghoeken iets bewegen, en ik draaide me ernaar toe. Het was een schilderij aan de zijmuur waar opeens een zonnestraal op was gevallen, en het enige dat ik ervan zag, was een blauw vlak. Mijn maag balde zich samen en ik begon er met mijn ogen knipperend naartoe te lopen.

Het was een schilderij van de Kruisafname. Christus lag, met Zijn hoofd op de schoot van een oude man, op een laken op de grond. Hij werd gadegeslagen door een jongere man, een jonge vrouw in een gele jurk, en in het midden de Maagd Maria, die een gewaad droeg van hetzelfde blauw als het blauw uit mijn droom, en dat om haar met stomheid geslagen gezicht was gedrapeerd. Het schilderij zelf was statisch, een uiterst gebalanceerd tableau waarop elk personage zorgvuldig was neergezet en elk gebaar van hand en hoofd berekend was op het effect. Alleen het gezicht van de Maagd, precies in het midden van de schildering, bewoog en veranderde. Uitdrukkingen van verdriet en een vreemd soort vrede leken elkaar af te wisselen op haar gezicht, dat neerkeek op haar dode zoon. Het werd omlijst door een kleur die een weerspiegeling vormde van haar intense innerlijke pijn.

Terwijl ik ervoor stond, ging mijn rechterhand als vanzelf naar mijn hoofd en sloeg een kruisteken. Ik had van mijn leven nog geen kruisteken geslagen.

Ik keek naar het bordje dat naast het schilderij hing en las de titel en de naam van de schilder van het werk. Ik bleef lange tijd roerloos staan terwijl het leek alsof de ruimte om mij heen de adem in hield. Toen sloeg ik opnieuw een kruisteken, zei 'Heilige moeder Gods, help mij,' en schoot in de lach.

Het zou nooit bij me zijn opgekomen dat er in mijn familie een schilder was geweest.

De vlucht

Isabelle zat kaarsrecht overeind en keek naar het bed van de kinderen. Jacob was al wakker - hij zat met zijn armen om zijn benen geslagen en zijn kin lag op zijn knieën. Hij had de beste oren van allemaal.

'Eén paard,' zei hij zacht.

Isabelle porde Etienne.

'Een paard,' fluisterde ze.

Haar man sprong op. Hij sliep nog half en zijn haar was donker van het zweet. Hij schoot zijn broek aan en boog zich opzij om Bertrand wakker te schudden. Samen haastten ze zich de ladder af terwijl er iemand op de deur begon te bonken. Isabelle keek over de rand van de zolder en zag hoe de mannen, met bijlen en messen in de hand, dicht op elkaar stonden. Hannah kwam met een kaars uit de achterkamer. Nadat ze door de kier in de deur gefluisterd hadden, zette Jean de bijl neer en schoof de grendel terug.

De rentmeester van de Duc de 1'Aigle was geen vreemde. Hij kwam van tijd tot tijd langs om met Jean Tournier te spreken, en gebruikte het huis om van de omliggende boerderijen tienden te incasseren en alles zorgvuldig in een in kalfsleer ingebonden boek te schrijven. Hij was klein, dik en helemaal kaal, maar had een luide, galmende stem, die Jean nu vergeefs tot fluistersterkte probeerde te manen. Met zo'n stem waren geheimen ondenkbaar.

'De Duc is in Parijs vermoord!'

Hannah slaakte een gesmoorde kreet en liet de kaars vallen. Isabelle sloeg automatisch een kruis, waarop ze haar nek vastgreep en om zich heen keek. Alle vier de kinderen zaten nu in een rij rechtop, terwijl Susanne met haar enorme buik naast hen op de rand van het bed was gaan zitten en haar best deed om haar evenwicht te bewaren. De bevalling zal niet lang meer op zich laten wachten, schoot het door Isabelle heen. Hoewel ze allang niet meer bij geboortes assisteerde, was ze de kennis niet vergeten.

Petit Jean was begonnen het mes te slijpen dat hij altijd bij zich droeg, zelfs wanneer hij sliep. Jacob zei niets - zijn ogen waren groot en bruin, net als die van zijn moeder. Marie en Deborah zaten tegen elkaar aan geleund - Deborahs gezichtje was slaperig, Maries ogen waren groot en helder.

'Maman, wat is dat, vermoord?' riep ze met een stem die klonk als een koperen pan waarop geslagen werd.

'Stil,' fluisterde Isabelle. Ze ging bij het voeteneinde van het bed zitten om te kunnen horen wat de rentmeester zei. Susanne kwam naast haar zitten, en samen leunden ze naar voren, met hun armen op de leuning.

'...tien dagen geleden, tijdens de bruiloft van Hendrik van Navarra. De poorten waren gesloten en duizenden volgelingen van het Ware Geloof zijn afgeslacht. Niet alleen onze Duc, maar ook Coligny. En nu is het ook op het platteland begonnen. Overal worden oprechte mensen vermoord.'

'Maar we zijn ver van Parijs, en we zijn hier allemaal volgelingen van het Ware Geloof. We hebben hier niets van de katholieken te vrezen.'

'Ze zeggen dat er vanuit Mende een garnizoen onderweg is,' zei de rentmeester met zijn galmende stem. 'Om te profiteren van de dood van de Duc. En ze zullen zeker hierheen komen, voor jou, een syndic van de Duc. De Duchesse vlucht naar Alès en ze komt hier over enkele uren langs. Je moet met ons meekomen, om je familie te redden. Ze heeft gezegd dat ze verder niemand anders mee wil nemen. Alleen de Tourniers.'

'Nee.'

Het was Hannah die antwoord gaf. Ze had de kaars opnieuw aangestoken en stond vierkant midden in de kamer. Ze had een lichte bochel en haar lange, zilveren vlecht viel over haar rug.

'We hoeven dit huis niet te verlaten,' vervolgde ze. 'We zijn hier vei- lig-'

'En er moet geoogst worden,' voegde Jean eraan toe.

'Mochten jullie nog van gedachten veranderen, dan kunnen jullie altijd nog met de Duchesse mee.'

Isabelle meende dat ze de rentmeester snel even een blik zag wisselen met Bertrand. Susanne had het ook gezien en ze ging zenuwachtig verzitten. Isabelle pakte haar hand: hij was ijskoud. Ze keek naar de kinderen. De meisjes, die te jong waren om het te kunnen begrijpen, waren weer in slaap gevallen; Jacob zat nog steeds met zijn kin op zijn knieën; Petit Jean had zich aangekleed en stond tegen de leuning geleund naar de mannen te kijken.

De rentmeester ging weg om andere gezinnen te waarschuwen. Jean vergrendelde de deur en zette de bijl ernaast, terwijl Etienne en Bertrand naar de schuur gingen om die van binnenuit te vergrendelen. Hannah liep naar de haard, zette de kaars op de schoorsteenmantel en knielde naast het voor de nacht opgebankte vuur. Isabelle dacht dat ze het weer wilde oppoken, maar de oude vrouw raakte het vuur niet aan.

Ze drukte Susannes hand en knikte in de richting van het vuur.

'Wat doet ze daar?'

Susanne keek naar haar moeder en veegde een traan weg die over haar wang was gerold.

'De magische kracht zit in de haard,' fluisterde ze ten slotte. 'De magische kracht die dit huis beschermt. Maman is ervoor aan het bidden.'

De magische kracht. Er was in de loop der jaren meerdere malen zijdelings aan gerefereerd, maar Etienne en Susanne hadden het nooit willen uitleggen, en ze had er Jean en Hannah nooit naar durven vragen.

Ze probeerde het nog een keer.

'Maar wat is het dan? Wat zit er dan in de haard?'

Susanne schudde het hoofd.

'Dat weet ik niet. Hoe dan ook, als je erover spreekt, dan is dat een aantasting van de kracht. Ik heb al te veel gezegd.'

'Maar waarom bidt ze dan? Monsieur Marcel heeft gezegd dat bidden nergens goed voor is.'

'Dit is ouder dan het bidden, ouder dan Monsieur Marcel en zijn leringen.'

'Maar niet ouder dan God.' Niet ouder dan - de Maagd, voegde ze er in gedachten aan toe.

Daar kon Susanne niets op zeggen.

'Als we gaan,' zei ze in plaats daarvan, 'als we met de Duchesse meegaan, dan zijn we niet langer beschermd.'

'Ja, maar dan hebben we de bescherming van de soldaten van de Duchesse, van hun zwaarden,' zei Isabelle.

'Ga jij?'

Isabelle gaf geen antwoord. Wat zou ervoor nodig zijn om te zorgen dat Etienne hier wegging? De rentmeester had hem niet aangekeken toen hij hen had aangemoedigd om te gaan. Hij wist dat Etienne toch niet zou gaan.

Etienne en Bertrand kwamen terug van de schuur. Etienne ging bij zijn ouders aan tafel zitten. Jean keek omhoog naar Isabelle en Susanne.

'Ga slapen,' zei hij. 'Wij houden de wacht.'

Maar ze keken naar Bertrand, die onzeker midden in de kamer stond. Hij keek op naar Susanne, alsof hij een teken van haar verwachtte. Isabelle boog zich naar haar toe.

'God zal jullie beschermen,' fluisterde ze in Susannes oor. 'God en de mannen van de Duchesse.'

Ze leunde naar achteren, zag Hannah strak naar zich kijken en wendde haar blik niet af. Al die jaren heb je mij het leven moeilijk gemaakt vanwege mijn haren, dacht ze, maar ondertussen bidt je wel tot je eigen magische krachten. Zij en Hannah keken elkaar strak aan. Hannah wendde haar blik als eerste af.

Isabelle had Susannes knikje gemist, maar niet het resultaat. Bertrand wendde zich vastberaden tot Jean.

'Susanne, Deborah en ik, we gaan met de Duchesse de 1'Aigle mee naar Alès,' verklaarde hij.

Jean keek Bertrand doordringend aan.

'Je begrijpt dat je, als je dat doet, alles zult verliezen,' zei hij zacht.

'We verliezen alles als we blijven. Susanne moet weldra bevallen en ze kan niet ver lopen. Ze kan niet rennen. Als de katholieken komen heeft ze geen schijn van kans.'

'Geloof je dan niet in dit huis? Dit huis, waarin nog nooit een baby is gestorven? Waar de Tourniers al sinds honderd jaar in welvaren leven?'

'Ik geloof in het Ware Geloof,' antwoordde hij. 'Daar geloof ik in.' Het leek wel alsof hij met elk woord dat hij sprak groter werd. Zijn uitdagende optreden maakte hem langer en breder. Voor het eerst zag Isabelle dat hij zowaar groter was dan zijn schoonvader.

'Toen we trouwden, heb je ons geen bruidsschat gegeven omdat we hier bij jullie woonden. Het enige dat ik nu van je vraag, is een paard. Een paard is voldoende.'

Jean keek hem stomverbaasd aan.

'Je wilt dat ik je een paard geef opdat je mijn dochter en kleinkinderen mee kunt nemen?'

'Ik wil je dochter en kleinkinderen rédden.'

'Ik ben het hoofd van deze familie. Jullie moeten mij gehoorzamen.'

'De enige die ik moet gehoorzamen, is God. Het is mijn opdracht om God te volgen, en niet die magische kracht waar je zo vurig in gelooft.'

Isabelle had nooit verwacht dat Bertrand zo opstandig kon zijn. Nadat Jean en Hannah hem voor Susanne hadden uitgekozen, had hij keihard gewerkt en had hij altijd alles gedaan wat Jean van hem wilde. Hij had gezorgd voor een vrolijke stemming in huis - hij meette zijn krachten met die van Etienne, leerde Petit Jean hoe je messen moest slijpen en maakte ze allemaal aan het lachen wanneer hij 's avonds bij de haard verhalen vertelde over de vos en de wolf. Hij behandelde Susanne met een tederheid die Isabelle benijdde. Eén of twee keer had ze hem zijn trots zien inslikken; het leek wel alsof het in zijn buik gegroeid was, in afwachting van een moment als dit.

Toen zei Jean iets wat niemand van hem verwacht had.

'Ga dan maar,' kwam het schor over zijn lippen. 'Maar neem de ezel, en niet het paard.' Hij liep met grote stappen naar de deur van de schuur, rukte hem open en verdween naar binnen.

Etienne keek op naar Isabelle, maar liet zijn blik vrijwel meteen weer zakken. Op dat moment wist ze zeker dat ze Bertrand niet zouden volgen. Etienne had zijn ouders al eens uitgedaagd, en dat was geweest toen hij met haar trouwde. Hij had geen wilskracht over om het een tweede keer tegen hen op te nemen.

Isabelle wendde zich tot haar schoonzus.

'Als je op de ezel rijdt,' fluisterde ze, 'dan moet je zijwaarts zitten om de baby met je benen te ondersteunen. Als je dat doet, dan zal hij niet voortijdig geboren worden. Je moet zijwaarts rijden,' herhaalde ze, want Susanne zat, alsof ze in shocktoestand verkeerde, met nietsziende ogen voor zich uit te staren. Toen draaide ze zich naar Isabelle toe.

'Je bedoelt zoals de Maagd, toen Ze op weg was naar Egypte?'

'Ja. Zoals de Maagd.'

Ze hadden al zo lang niet meer over Haar gesproken.

Deborah en Marie lagen met het laken om zich heen gedraaid te slapen toen Susanne en Isabelle kort voor zonsopgang naar Deborah gingen om haar te wekken. Ze probeerde de anderen niet te storen, maar Marie werd wakker en vroeg met luide stem: 'Waarom gaat Deborah weg? Waarom gaat ze weg?' Jacob deed zijn ogen open en zette een beteuterd gezicht. En toen werd ook Petit Jean, die nog aangekleed was, wakker en hij ging zitten.

'Maman, waar gaan ze naartoe?' fluisterde hij met hese stem. 'Zullen ze de soldaten zien? En paarden en vlaggen? En oom Jacques?'

'Oom Jacques is geen katholieke soldaat; hij vecht in het noorden met het leger van Coligny.'

'Maar de rentmeester zei dat Coligny dood is.'

'Ja.'

'Dus dan komt oom Jacques misschien wel terug.'

Isabelle gaf geen antwoord. Jacques Tournier was tien jaar geleden naar het leger gegaan, tegelijk met andere jonge mannen uit Mont Lozère. Hij was één keer terug geweest. Hij had onder de littekens gezeten, had bijna geen stem meer gehad en was vol verhalen. Zo had hij ook over Isabelles broers verteld, die samen aan dezelfde spies waren geregen.

'Zoals het tweelingen betaamt,' had hij er wreed aan toegevoegd, waarbij hij gelachen had toen Isabelle zich had afgewend. Petit Jean aanbad zijn oom. Isabelle haatte hem, de man die haar altijd overal met zijn blik had gevolgd maar nooit naar haar gezicht had gekeken. Hij stak Etienne aan met die luidruchtigheid van hem, die Isabelle helemaal niet aanstond. Maar Jacques was niet lang gebleven: de roep van bloed en opwinding was te sterk geweest, sterker dan de eisen van zijn familie.

De kinderen volgden de vrouwen de ladder af en de binnenplaats op, waar de mannen de ezel hadden beladen met enkele bezittingen en voedsel: geitenkaas en harde, donkere broden van kastanjemeel, die Isabelle in de korte uren voor zonsopkomst snel nog gebakken had.

'Kom, Susanne,' gebaarde Bertrand.

Susanne wilde afscheid nemen van haar moeder, maar Hannah was binnengebleven. Ze wendde zich tot Isabelle, gaf haar drie zoenen en omarmde haar.

'Zijwaarts rijden,' fluisterde Isabelle haar in het oor. 'En als de weeën beginnen, laat ze dan stoppen. En moge de Maagd en de Heilige Margaretha jullie behoeden tot jullie veilig in Alès zijn.'

Ze tilden Susanne op de ezel, waar ze, met haar benen naar één kant, tussen de tassen en pakken zat.

'Adieu, papa, petits,' zei ze, naar Jean en de kinderen knikkend. Deborah klom op Bertrands rug. Hij pakte het touw dat aan de halter van de ezel zat, klakte met zijn tong en begon met haastige pas het bergpad af te lopen. Etienne en Petit Jean volgden. Ze zouden hen tot aan de weg naar Alès begeleiden, waar ze de Duchesse zouden ontmoeten. Susanne keek achterom naar Isabelle - haar gezichtje was klein en bleek - tot ze uit het zicht verdwenen was.

'Grootvader, waarom gaan ze weg? Waarom gaat Deborah weg?' vroeg Marie. De nichtjes, die maar een week in leeftijd scheelden, waren altijd onafscheidelijk geweest. Jean wendde zich af. Marie volgde Isabelle naar binnen en ging bij Hannah staan, die bezig was met het vuur.

'Waarom, Mémé, waarom gaat Deborah weg?' bleef ze net zolang vragen tot Hannah haar een draai om de oren gaf.

Soldaten of niet, de oogst moest van het veld. De mannen gingen zoals altijd het land op, maar Jean besloot een veld te maaien dat dicht bij huis lag. In tegenstelling tot anders volgde Isabelle hen niet met de hark - zij en Marie bleven thuis bij Hannah en hielpen met het inmaken. Petit Jean en Jacob werkten achter hun vader en grootvader. Ze harkten de rogge in schoven - Jacob was amper groot genoeg om de hark te kunnen hanteren.

Isabelle en Hannah spraken nauwelijks met elkaar. Ze waren zich scherp bewust van de leegte die Susanne had achtergelaten. Isabelle hield twee keer op met roeren en staarde in het niets voor zich uit, waarna ze vloekte toen de hete pruimenbrij opspatte tegen haar armen. Uiteindelijk duwde Hannah haar opzij.

'Honing is te kostbaar om door luie handen verspild te worden,' mompelde ze.

Isabelle, die zich toen maar bezighield met het uitkoken van het aardewerk, ging van tijd tot tijd naar buiten, op zoek naar een verkoelend briesje en om naar de stilte van het dal te luisteren. Marie kwam op een van die keren naast haar staan. Haar handjes waren paars van het uitzoeken van de pruimen op onrijpe of rotte exemplaren.

'Maman,' zei ze zacht, want ze wist hoe ze moest fluisteren. 'Maman, waarom zijn ze weggegaan?'

'Ze zijn weggegaan omdat ze bang waren,' antwoordde Isabelle na enkele ogenblikken, terwijl ze het zweet van haar voorhoofd veegde.

'Waar waren ze dan bang voor?'

'Voor slechte mannen die hen pijn willen doen.'

'En komen die slechte mannen dan hier?'

Isabelle verborg haar handen onder haar schort opdat Marie niet zou zien dat ze beefden.

'Nee, chérie, dat denk ik niet. Maar ze maakten zich zorgen om Susanne en haar dikke buik.'

'Komt Deborah gauw weer terug?'

'Ja.'

Marie had de bleekblauwe ogen van haar vader, en tot Isabelles grote opluchting had ze ook zijn blonde haar. Als het rood was geweest, zou Isabelle het geverfd hebben met het sap van zwarte walnoten. Marie keek met angstige, onzekere ogen naar haar op. Isabelle had nog nooit tegen haar kunnen liegen.

Pierre La Forêt kwam tegen het middaguur, net toen Isabelle de mannen hun eten bracht, naar het veld. Hij vertelde hun wie er gevlucht waren. Er waren niet veel mensen weggegaan, alleen die met veel geld dat gestolen kon worden, die dochters hadden die verkracht konden worden of degenen die connecties hadden gehad met de Duc.

Hij bewaarde het meest opzienbarende nieuws voor het laatst.

'Monsieur Marcel is weg,' kondigde hij met slechtverhuld leedvermaak aan. 'Hij is naar het noorden getrokken, over Mont Lozère.'

Er viel een stilte. Jean pakte zijn zeis.

'Hij komt terug,' zei hij kortaf, waarna hij verder ging met het maaien van de rogge. Pierre La Forêt observeerde zijn ritmische bewegingen en keek toen angstig om zich heen, alsof hij zich opeens herinnerd had dat de soldaten er elk moment konden zijn. Hij floot zijn hond en ging haastig weg.

Ze waren die ochtend nauwelijks opgeschoten met maaien. Afgezien van het feit dat Bertrand en Susanne er niet meer waren, waren de knechten die Jean voor het oogsten had aangenomen, uit angst voor de connecties die Jean met de Duc had gehad, nooit verschenen. De jongens konden het tempo van de mannen niet bijhouden, zodat Jean of Etienne van tijd tot tijd met het maaien had moeten ophouden om de jongens met het bijeenharken te helpen.

'Laat mij maar harken,' stelde Isabelle voor. Ze snakte ernaar om aan de verstikkende sfeer in huis te ontsnappen. 'Je moeder - Maman kan het inmaken alleen wel af.' Toe. Ze noemde Hannah zelden Maman, alleen maar wanneer ze iets gedaan wilde krijgen.

Tot haar opluchting stemden de mannen toe en stuurden ze Jacob terug naar huis. Zij en Petit Jean werkten achter de zeisen aan. Ze harkten zo snel als ze konden, bonden de rogge in schoven en zetten de schoven tegen elkaar aan om te drogen. Ze werkten snel en hun kleren werden nat ·van het zweet. Alleen zo nu en dan bleef Isabelle staan om rond te kijken en te luisteren. De hemel was weids en leeg, en zag geel van de nevel. Het leek wel alsof de wereld zelf stil was blijven staan en samen met haar wachtte op wat er ging gebeuren.

Het was Jacob die hen hoorde. Laat in de middag kwam hij, zo hard als hij kon, het veld op gerend. Ze bleven allemaal staan en keken naar hem, terwijl Isabelle's hart als een wilde begon te slaan. Toen hij bij hen was gekomen, boog hij zich diep voorover, steunde zijn handen op zijn dijen en hapte naar adem.

'Ecoute, papa,' was het enige dat hij zei toen hij weer in staat was om te spreken. Hij wees in de richting van de vallei. Ze luisterden. In het begin hoorde Isabelle niets anders dan de vogels en haar eigen ademhaling. Maar toen hoorde ze een dof gerommel in de verte.

'Tien. Tien paarden,' kondigde Jacob aan. Isabelle liet haar hark vallen, pakte Jacobs hand en begon te rennen.

Petit Jean was de snelste; hij was nog maar negen, maar zelfs na een dag hard werken kon hij het nog met gemak van zijn vader winnen. Hij kwam bij de schuur en haastte zich om de grendels voor de deuren te schuiven. Etienne en Jean haalden water uit de beek dichtbij, terwijl Isabelle en Jacob de luiken begonnen te sluiten.

Marie stond midden in de kamer en drukte een dikke bos lavendel tegen haar borst. Hannah werkte verder bij het fornuis en deed alsof ze niets merkte van de drukte om zich heen. Toen ze allemaal aan tafel zaten, draaide de oude vrouw zich om en zei alleen maar: 'We zijn veilig.'

Dat waren de laatste woorden die Isabelle haar ooit hoorde spreken.

Het duurde nog een hele tijd voor ze kwamen.

De familie zat, ieder op zijn vaste plekje, aan tafel, maar er stond geen eten. Het was donker binnen: het vuur brandde laag, er waren geen kaarsen aangestoken en het enige licht in de kamer was dat wat door de kieren in de luiken naar binnen viel. Isabelle zat op het puntje van een bank. Marie zat dicht tegen haar aangedrukt en hield de lavendel op haar schoot. Jean zat met een kaarsrechte rug aan het hoofdeinde van de tafel. Etienne keek omlaag naar zijn gevouwen handen. Zijn kaakspieren werkten, maar verder zat hij even roerloos als zijn vader. Hannah wreef over haar gezicht, sloot haar ogen en kneep met haar duim en wijsvinger in de brug van haar neus. Petit Jean had zijn mes gepakt en het voor zich op tafel gelegd. Hij pakte het voortdurend op, stootte ermee door de lucht, testte de veerkracht van het lemmet en legde het dan weer neer. Jacob hing onderuitgezakt op de bank waar Susanne, Bertrand en Deborah altijd hadden gezeten en hield een ronde steen in zijn hand. De andere stenen zaten in zijn zak. Hij had altijd gehouden van de fel gekleurde stenen uit de Tarn, waarbij zijn voorkeur uitging naar warme rode en gele tinten. Hij bewaarde ze, ook nadat ze waren opgedroogd en grijs waren geworden. Wanneer hij de behoefte had om hun ware kleuren te zien, likte hij eraan.

Isabelle had het gevoel alsof de lege plekken rond de tafel gevuld waren met de doden uit haar familie - haar moeder, haar zus en haar broers. Ze schudde het hoofd en sloot haar ogen, terwijl ze zich probeerde voor te stellen waar Susanne nu was, veilig, bij de Duchesse. Toen haar niets te binnen wilde schieten, dacht ze aan het blauw van de Maagd, een kleur die ze al jaren niet meer had gezien, maar die ze zich nog steeds zo helder voor de geest kon halen alsof de muren van het huis ermee beschilderd waren. Ze haalde diep adem en haar hartslag vertraagde. Ze opende haar ogen. Op de lege plaatsen aan tafel schemerde een blauwachtig licht.

De paarden stopten bij het huis. Er werd geschreeuwd en gefloten, en toen werd er zó luid op de deur gebonkt dat iedereen ervan schrok.

'Laten we zingen,' zei Jean met luide stem, en hij zette met zijn diepe, zelfverzekerde bas een lied in. 'J'ai mis en toi ma espérance: Garde-moi donc, Seigneur, D 'éternel déshonneur: Octroye-moi ma délivrance, Par ta Grande bonté haute, Qui jamais nefitfaute.' Iedereen zong mee, behalve Hannah, die altijd gezegd had dat zingen frivool was en die er de voorkeur aan gaf om de tekst mee te mompelen. De kinderen zongen met hun hoge stemmetjes, en Marie hikte van de angst.

Ze besloten de psalm onder begeleiding van het ritmisch bonken en slaan op de deuren en de luiken. Ze hadden net een volgende psalm ingezet toen het bonken ophield. Even later hoorden ze een schrapend geluid tegen de onderkant van de deur, en toen knetteren en roken ze rook. Etienne en Jean stonden op en liepen naar de deur. Etienne pakte een emmer met water op en knikte. Jean schoof de grendel zachtjes terug en opende de deur op een kier. Etienne gooide het water naar buiten, en op hetzelfde moment werd de deur hard opengetrapt en sprong er een golf vlammen naar binnen. Twee handen grepen Jean bij zijn keel en hemd en trokken hem met geweld naar buiten. De deur sloeg hard achter hem dicht.

Etienne haastte zich naar de deur, zwaaide hem weer open en werd opgeslokt door een zee van rook en vlammen.

'Papa!' riep hij, en verdween de binnenplaats op.

Binnen hing een vreemde, ijzige stilte. Toen stond Isabelle langzaam op. Het blauwe licht omhulde en beschermde haar. Ze tilde Marie in haar armen.

'Hou me goed vast,' fluisterde ze. Marie sloeg haar armen om haar moeders hals en haar benen om haar middel, en de lavendel zat tussen hen in geklemd. Isabelle pakte Jacobs hand en gebaarde Petit Jean dat hij zijn andere hand moest nemen. Als in een droom liep ze met de kinderen door de kamer, schoof de grendel terug en ging de schuur in. Ze liepen met een grote boog om het paard heen, dat door de geur van de rook en het geluid van de andere paarden op de binnenplaats zenuwachtig heen en weer liep en hinnikte. Aan de andere kant van de schuur maakte Isabelle een kleine deur open die uitkwam op de moestuin. Met de kinderen zocht ze zich een weg tussen de kolen, de tomaten, de worteltjes, de uien en de kruiden door. Isabelles rok streek langs een saliestruik, waardoor de vertrouwde, prikkelende geur vrijkwam.

Ze kwamen bij de paddestoelvormige steen aan de grens van de tuin en bleven staan. Jacob drukte zijn handen even tegen de steen. Erachter lag een braakakker die de geiten kaal hadden gevreten. De zomerse zon had hem verder doen verdorren en uitdrogen. Ze zetten het alle vier op een lopen - de jongens voorop, en Isabelle, met Marie nog steeds op haar arm, achter hen aan.

Halverwege het veld realiseerde ze zich dat Hannah niet met hen was meegekomen. Ze vloekte hardop.

Ze kwamen veilig bij het bosje kastanjebomen. Isabelle zette Marie neer en wendde zich tot Petit Jean.

'Ik moet terug, om Mémé te halen. Jij bent goed in het verstoppen. Wacht hier tot ik terugkom. Maar verstop je niet in de cleda. Als ze het bosje in brand steken, zitten jullie in de val. En als ze komen en jullie moeten vluchten, gaan jullie naar het huis van mijn vader. Neem niet het pad, maar ga over het veld. D'accord?'

Jean knikte. Hij haalde het mes uit zijn zak en zijn blauwe ogen fonkelden.

Isabelle draaide zich om en keek achterom. De boerderij stond in lichterlaaie. De varkens krijsten, de honden jankten en alle andere honden in het dal jankten met ze mee. In het dorp weten ze wat er gebeurt, dacht ze. Zouden ze komen om te helpen? Zullen ze zich verstoppen? Ze keek naar de kinderen. Marie en Jacob zaten stil en keken met grote ogen naar haar op, en Petit Jean liet zijn blik over het bos gaan.

'AllezJ zei ze. Zonder iets te zeggen, trok Petit Jean de andere twee mee in het struikgewas.

Isabelle liet het bos achter zich en liep langs de rand van het veld. In de verte zag ze de akker waar ze eerder die dag gewerkt hadden: alle schoven die zij, Petit Jean en Jacob bijeen hadden geharkt, stonden te smeulen. In de verte hoorde ze schreeuwen en lachen, een geluid dat de haren op haar armen overeind deed komen. Toen ze dichterbij kwam, rook ze de zowel vertrouwde als vreemde geur van verbrand vlees. De varkens, dacht ze. De varkens en - ze realiseerde zich wat de soldaten hadden gedaan.

'Sainte Vierge, aide-nous,' fluisterde ze voor zich heen, en ze sloeg een kruisje.

Er hing zó veel rook in de moestuin dat het wel nacht leek. Ze kroop langs de groenten en vond Hannah, op haar knieën, halverwege de tomaten. Ze hield een kool tegen haar borst gedrukt, en de tranen trokken zwarte strepen over haar wangen.

'Wiens, Mémé: fluisterde Isabelle. Ze sloeg haar armen om haar schouders en trok haar overeind. ' Viens.'

De oude vrouw huilde geruisloos verder en liet zich gewillig meetrekken, de moestuin uit en door het veld. Achter hen hoorden ze de soldaten door de moestuin galopperen, maar door de dikke muur van rook konden de mannen hen niet zien. Ze liepen langs de rand van het veld, langs het lage, granieten muurtje dat Jean vele jaren geleden had gebouwd. Hannah bleef om de zoveel meter staan om achterom te kijken, en dan moest Isabelle een arm om haar heen slaan en haar meetrekken.

De soldaat verscheen zo plotseling en zo onverwacht dat het wel leek alsof God hem uit de hemel had laten vallen. Ze hadden hem eerder achter zich verwacht, maar in plaats daarvan kwam hij uit het bos waarnaar ze op weg waren. Hij reed in gestrekte galop en met hoog opgeheven zwaard door het veld, en toen hij dichterbij kwam, zag Isabelle dat hij glimlachte. Ze kreunde en begon, Hannah met zich meetrekkend, achteruit te deinzen.

Toen de ruiter zo dichtbij was dat ze zijn zweet kon ruiken, maakte er zich een grijze massa los van de grond en ging staan, waarbij hij achteloos een achterpoot losschudde. Het paard hinnikte luid en steigerde. De soldaat vloog uit het zadel en sloeg met een zware klap tegen de grond. Zijn paard draaide zich om en vluchtte in wilde vaart terug naar het kas- tanjebos.

Hannah keek van de wolf naar Isabelle en terug naar de wolf. Het dier stond doodbedaard en met wakkere gele ogen naar hen te kijken. Het keurde de soldaat, die roerloos op de grond lag, geen blik waardig.

'Merci,' zei Isabelle zacht, waarbij ze de wolf toeknikte. 'Merci, Maman:

Hannah zette grote ogen.

Ze wachtten tot de wolf zich had omgedraaid, over het muurtje was gesprongen en het veld ernaast was ingelopen. Hannah begon verder te lopen. Isabelle volgde haar een paar stappen, maar bleef toen staan. Ze keek achterom naar de soldaat en rilde. Even later draaide ze zich helemaal om en liep aarzelend naar hem toe. Ze keek nauwelijks naar de man zelf, maar knielde naast zijn zwaard en bestudeerde het aandachtig. Hannah bleef met over elkaar geslagen armen en gebogen hoofd op haar staan wachten.

Isabelle kwam met een ruk overeind.

'Geen bloed,' zei ze.

Toen ze bij het bos waren aangekomen, begon Isabelle zachtjes de kinderen te roepen. In de verte kon ze het paard zonder ruiter tussen de bomen door horen galopperen. Kennelijk was het bij de rand van het bos gekomen, want opeens was het weer stil.

De kinderen kwamen niet te voorschijn.

'Ze zullen wel zijn doorgelopen,' dacht Isabelle hardop. 'Er zat geen bloed aan het zwaard. Laat ze alsjeblieft zijn doorgelopen. Ze zijn doorgelopen,' herhaalde ze luider, opdat Hannah haar zou kunnen horen.

Toen er geen antwoord kwam, vroeg ze: 'Eh, Mémé? Denk je ook niet dat ze vast vooruit zijn gegaan?'

Hannah haalde alleen haar schouders maar op.

Ze begonnen aan de tocht, dwars door de velden, naar de boerderij van Isabelles vader. Ze luisterden aandachtig naar geluiden van de soldaten, de kinderen, het paard, of wat dan ook. Ze kwamen niets en niemand tegen.

Het was donker tegen de tijd dat ze het erf opstrompelden. Het huis was donker en de deuren en vensters waren vergrendeld, maar toen Isabelle zachtjes op de deur klopte en fluisterde: 'Papa, c'est moi,' werden ze binnengelaten. De kinderen zaten met hun grootvader in de donkere kamer. Marie sprong op, vloog naar haar moeder toe en drukte haar gezichtje tegen Isabelles zij.

Henri du Moulin knikte kort naar Hannah, die haar blik afwendde. Toen wendde hij zich tot Isabelle.

'Waar zijn ze?'

Isabelle schudde het hoofd.

'Ik weet niet. Ik denk...' Ze keek naar de kinderen en zweeg.

'We zullen wachten,' zei haar vader grimmig.'

'Ja.'

Ze wachtten en wachtten. Uren verstreken. De kinderen vielen, de een na de ander, in slaap, de volwassenen zaten in het donker rond de tafel. Hannah sloot haar ogen maar bleef, met haar handen voor zich op tafel ineen geslagen, met een kaarsrechte rug zitten. Bij elk geluidje schoten haar ogen open en keek ze met een ruk in de richting van de deur.

Isabelle en haar vader spraken niet met elkaar. Ze keek verdrietig om zich heen. Zelfs in het donker was duidelijk te zien dat het huis verkommerde. Toen Henri du Moulin gehoord had dat zijn zoons gesneuveld waren, had hij zijn interesse voor de boerderij verloren: de velden lagen braak, het dak lekte, de geiten liepen weg en muizen nestelden in het graan. Binnen was het vuil en muf, en ondanks dat het buiten warm en droog was, was het binnen vochtig.

Isabelle luisterde naar het ritselen van de muizen in het donker.

'Je hebt een kat nodig,' fluisterde ze.

'Ik heb er een gehad,' zei haar vader. 'Hij is weggelopen. Niets blijft hier.'

Vlak voor zonsopkomst hoorden ze een geluid op het erf - het gedempte geluid van een paard. Jacob ging meteen rechtop zitten.

'Dat is ons paard,' zei hij.

In eerste instantie herkenden ze Etienne niet. De gestalte die wankelend op de drempel stond, had, op enkele plukjes verschroeide zwarte stoppels op zijn schedel na, geen haren meer. Zijn blonde wenkbrauwen en wimpers waren verdwenen, waardoor het leek alsof zijn ogen zonder vaste plek in zijn gezicht dreven. Zijn kleren waren verbrand en hij zat van kop tot teen onder een laag roet.

Iedereen bleef stokstijf staan, behalve Petit Jean, die de hand van de gestalte in zijn beide kinderhanden nam.

'Kom, papa,' zei hij, en hij trok Etienne mee naar de tafel.

Etienne gebaarde achter zich.

'Het paard,' fluisterde hij, terwijl hij ging zitten. Het paard stond geduldig op de binnenplaats - zijn hoeven waren in stof gebonden om het geluid van zijn stappen te dempen. Zijn manen en staart waren verbrand en verdwenen, maar verder leek hij ongedeerd.

Toen Etienne, enkele maanden later en vele kilometers verder, weer haar kreeg, was het grijs. Zijn wenkbrauwen en wimpers groeiden nooit meer aan.

Etienne en zijn moeder zaten als verdwaasd aan Henri du Moulins tafel - ze waren niet in staat om te denken of iets te doen. Isabelle en haar vader probeerden de hele dag zonder succes met hen te praten. Hannah zei helemaal niets, en Etienne zei alleen maar dat hij dorst had of moe was, en dan sloot hij zijn ogen.

Uiteindelijk hield Isabelle het niet langer uit. 'We moeten hier zo snel mogelijk weg,' riep ze wanhopig uit. 'De soldaten zijn vast nog steeds naar ons op zoek, en uiteindelijk zal iemand hun zeggen dat ze ons hier moeten zoeken.'

Ze kende de dorpelingen: ze waren loyaal, maar als iemand hun maar voldoende bood of hen voldoende onder druk zette, zouden ze een geheim verraden, zelfs aan een katholiek.

'Waar moeten we heen?' vroeg Etienne.

'Jullie zouden je in het bos kunnen verstoppen tot het weer veilig is en jullie terug kunnen gaan,' stelde Henri du Moulin voor.

'We kunnen daar niet terug,' zei Isabelle. 'De oogst is vernietigd en het huis is afgebrand. Zonder de Duc is er niemand die ons tegen de katholieken beschermt. Ze zullen naar ons blijven zoeken. En,' - ze aarzelde, en probeerde hen met hun eigen woorden te overtuigen - 'zonder het huis is het niet langer veilig.'

En ik wil niet terug naar dat ellendige huis, voegde ze er in gedachten aan toe.

Etienne en zijn moeder keken elkaar aan.

'We zouden naar Alès kunnen gaan,' vervolgde Isabelle. 'Naar Susanne en Bertrand.'

'Nee,' zei Etienne met klem. 'Zij hebben hun keus gemaakt. Ze hebben deze familie de rug toegekeerd.'

'Maar ze...' Isabelle zweeg, bang om het beetje invloed dat ze op dit moment had met ruzie te bederven. In een flits zag ze een beeld van Susanne, van wie de dikke buik werd opengesneden door de soldaten, en ze wist dat ze de juiste beslissing hadden genomen.

'De weg naar Alès is gevaarlijk,' zei haar vader. 'Wat hier is gebeurd, zou daar ook kunnen gebeuren.'

De kinderen hadden het gesprek stilzwijgend gevolgd. Nu nam Marie het woord.

'Maman, waar is het dan veilig?' vroeg ze. 'Zeg tegen God dat we veilig willen zijn.'

Isabelle knikte.

'Calvijn,' zei ze. 'We zouden naar Calvijn kunnen gaan. Naar Genève, waar het veilig is. Waar het Ware Geloof vrij is.'

Rusteloos en verhit wachtten ze tot het donker was. Isabelle liet de kinderen het huis schoonmaken, terwijl ze zelf zo veel brood bakte als in de kleine oven boven de haard maar mogelijk was. Zij en haar zus en haar moeder hadden die oven dagelijks gebruikt, nu moest ze hem eerst zorgvuldig ontdoen van de muizenkeutels en spinnenwebben. Het fornuis maakte een ongebruikte indruk, en ze vroeg zich af wat haar vader at.

Henri du Moulin weigerde met hen mee te gaan, hoewel het feit dat zijn dochter met een Tournier was getrouwd hem tot potentieel slachtoffer maakte.

'Dit is mijn boerderij,' zei hij met hese stem. 'Ik laat me niet door katholieken van mijn erf verdrijven.'

Hij stond erop dat ze zijn wagen meenamen, het enige waardevolle bezit dat hij, afgezien van zijn ploeg, nog overhad. Hij borstelde hem schoon, repareerde een van de wielen en zette de plank op de bok, opdat ze behoorlijk konden zitten. Toen het donker was geworden, zette hij hem op de binnenplaats en legde er een bijl, drie dekens en twee zakken in.

'Kastanjes en aardappels,' zei hij tegen Isabelle,

'Aardappelen?'

'Voor het paard en voor jullie.'

Hannah hoorde hem en ze verstijfde. Petit Jean, die met het paard uit de stal kwam, lachte.

'Mensen eten toch geen aardappels, grootvader! Alleen arme bedelaars doen dat.'

Isabelles vader balde zijn handen tot vuisten.

'Je zult nog dankbaar zijn dat je iets te eten hebt, mon petit. Alle mensen zijn arm in de ogen van God.'

Toen alles klaar was voor vertrek, nam Isabelle haar vader aandachtig op, waarbij ze elk detail van zijn gezicht in haar geheugen prentte.

'Wees voorzichtig, papa,' fluisterde ze. 'De soldaten kunnen komen.'

'Ik zal voor het Ware Geloof strijden,' zei hij. 'Ik ben niet bang.' Hij keek haar aan, hief zijn hoofd even iets hoger op en zei toen: 'Courage, Isabelle.'

Ze perste haar mondhoeken in een glimlachje om haar tranen te onderdrukken, legde haar handen op zijn schouders, ging op haar tenen staan en gaf hem drie zoenen.

'Bah,' mopperde hij, 'je kust intussen al net zo als de Tourniers.'

'Stil, papa. Ik ben nu een Tournier.'

'Maar je heet nog steeds du Moulin. Vergeet dat niet.'

'Nee.' Ze zweeg. 'Blijf aan me denken.'

Marie, die nooit huilde, huilde een uur lang nadat ze hem op het pad hadden achtergelaten.

Het paard kon hen niet allemaal trekken. Hannah en Marie zaten in de wagen, terwijl de rest er achteraan liep, waarbij Etienne of Petit Jean het paard bij de leidsels voerde. Af en toe klom een van hen even op de wagen om uit te rusten, maar dan begon het paard onmiddellijk langzamer te lopen.

Ze namen de weg via Mont Lozère, met een heldere maan, die hen hun weg verlichtte, maar er ook voor zorgde dat ze nogal opvielen. Zodra ze een vreemd geluid hoorden gingen ze de weg af. Ze bereikten de top van de Col de Finiels en verborgen de kar, terwijl Etienne het paard uitspande en op zoek ging naar de herders. Die zouden ongetwijfeld weten welke kant ze op moesten om Genève te bereiken.

Isabelle bleef bij de wagen staan wachten, terwijl de anderen sliepen. Ze wist dat vlak in de buurt de rivier de Tarn zijn oorsprong moest hebben, en vervolgens aan zijn lange tocht bergafwaarts begon. Ze zou de rivier nooit meer zien, nooit meer voelen. Ze begon stilletjes te huilen, voor het eerst sinds de rentmeester van de Duc haar 's nachts gewekt had.

Toen voelde ze hoe er iemand haar kant uit keek, hoewel die iemand onmogelijk een vreemdeling kon zijn. Een bekend gevoel, het gevoel van de rivier tegen haar huid. Ze wierp een snelle blik om zich heen en zag hem toen op nog geen steenworp afstand tegen een rots geleund staan. Toen ze naar hem keek bleef hij onbeweeglijk staan.

Isabelle veegde haar natte gelaat af en liep naar de herder toe. Ze bleven elkaar aankijken. Isabelle bracht haar hand omhoog en raakte heel voorzichig het litteken op zijn wang aan.

'Hoe ben je aan dit litteken gekomen?'

'Door het leven.'

'Hoe heet je?'

'Paul.'

'We gaan weg. Naar Zwitserland.'

Hij knikte, en zijn donkere ogen hadden een kalmerende uitwerking op haar.

'Beloof me dat je me nooit zult vergeten.'

Hij knikte opnieuw.

'Kom, Isabelle,' hoorde ze Etienne achter zich fluisteren. 'Wat doe je daar?'

'Isabelle,' herhaalde Paul zachtjes. Hij glimlachte, en zijn tanden lichtten wit op in het maanlicht. Toen was hij verdwenen.

'Het huis. De stal. Ons bed. Het grote varken en haar vier jonkies. De emmer in de put. Mémés bruine sjaal. Mijn pop, die Bertrand voor me heeft gemaakt. De bijbel.'

Marie gaf een opsomming van alles dat ze verloren hadden. In het begin verstond Isabelle haar niet, omdat ze overstemd werd door het lawaai van de wielen. Toen hoorde ze wat ze zei.

'Stil!' riep ze uit.

Marie hield haar mond. Of liever, ze hield op met alles hardop op te sommen - Isabelle zag haar lippen bewegen.

Ze zei niets over Jean.

Isabelles maag balde zich samen bij de gedachte aan de bijbel.

'Denk je dat hij er nog steeds is?' vroeg ze zachtjes aan Etienne. Ze waren bij de rivier de Lot, aan de voet aan de andere kant van Mont Lozère gekomen; Isabelle hielp Etienne het paard naar de overkant brengen.

'Verstopt in die nis in de schoorsteen,' voegde ze eraan toe, 'is hij misschien wel voor de vlammen gespaard gebleven. Ze hebben hem vast niet gevonden.'

Hij keek haar bijna vijandig aan.

'We hebben niets meer, en papa is dood,' zei hij. 'Aan de bijbel hebben we nu niets meer. Die heeft nu geen enkele waarde meer voor ons.'

Maar de woorden die erin staan zijn het meest waardevolle van alles, dacht ze. Is dat niet de reden waarom we nu op de vlucht zijn, om die woorden?

Soms, wanneer Isabelle achterstevoren in de wagen zat om uit te rusten en ze uitkeek over het land dat ze achter zich hadden gelaten, meende ze dat ze haar vader zag die achter hen aan het pad af kwam gerend. Dan kneep ze haar ogen stijf dicht, en wanneer ze die dan weer opendeed, was hij verdwenen. Van tijd tot tijd zag ze in plaats van hem een écht mens - een vrouw die langs de kant van de weg stond, een man die in de velden aan het werk was, een man op een ezel. Allen hielden stil en keken hen na tot ze voorbij waren.

Soms werden ze met stenen bekogeld door jongetjes van Jacobs leeftijd, en dan moest Etienne Petit Jean vasthouden om te voorkomen dat hij terug zou vechten. Marie stond dan tegen de rand van de kar aan en keek de onbekende jongens strak aan. Ze werd geen enkele keer geraakt. Hannah werd wel een keer geraakt: pas toen Etienne, lang nadat de jongens verdwenen waren, zich naar haar omdraaide om iets tegen haar te zeggen, zag hij het bloed uit de wond op haar hoofd over haar gezicht lopen. Ze bleef strak voor zich uit zitten staren terwijl Isabelle zich over haar heen boog om het bloeden met een vochtige doek te stelpen.

Marie begon met het opnoemen van alles dat ze zag.

'Daar is een stal. En daar is een kraai. En daar is een ploeg. En daar is een hond. En daar is een kerktoren. En daar is een hooiberg die in brand staat. En daar is een hek. En daar ligt een omgevallen boom. En daar ligt een bijl. En daar is een boom. En er hangt een man aan de boom.'

Isabelle keek op toen Marie opeens stil was.

De man hing aan de tak van een kleine olijfboom die amper groot genoeg was om zijn gewicht te kunnen dragen. Ze hielden stil en keken naar het naakte lichaam. Het enige kledingstuk dat de man droeg, was een zwarte muts die laag over zijn voorhoofd was getrokken. Zijn penis was even stijf als een tak. Toen zag Isabelle de rode handen, en keek ze nog eens wat beter naar het gezicht. Haar adem stokte.

'Het is Monsieur Marcel!' riep ze uit, voordat ze de woorden had kunnen inslikken.

Etienne klakte met zijn tong en begon te rennen, waarbij hij het paard met zich meetrok. Ze haastten zich snel verder, maar de jongens keken nog een paar keer achterom totdat het lichaam niet meer te zien was.

Vanaf dat moment was Marie een paar uur stil. Toen ze opnieuw begon alles op te noemen, noemde ze alleen die dingen op die niet door mensenhand gemaakt waren. Ze kwamen bij een dorp en ze zei: 'En daar is de grond. En daar is de grond,' en dat bleef ze net zolang zeggen tot ze het dorp uit waren.

Ze hadden stilgehouden bij een beek om het paard te laten drinken toen er aan de overkant opeens een man verscheen.

'Je moet hier niet stoppen,' zei hij ongevraagd. 'Je moet doorrijden en niet stoppen tot je in Vienne bent. Het is heel erg hier. En rij met een grote boog om St. Etienne en Lyon heen.' Daarna dook hij het bos weer in en was verdwenen.

Die nacht reden ze door. Het paard ploeterde afgemat voort terwijl Hannah en de kinderen in de wagen sliepen en Etienne en Isabelle het paard om beurten bij de teugel voerden. Overdag verstopten ze zich in een dennenbos. Toen het donker was, spande Etienne het paard weer voor de wagen en ging de tocht weer verder. Even later kwamen er van weerszijden van de weg mannen achter de bomen vandaan die om hen heen kwamen staan.

Etienne liet het paard stoppen. Een van de mannen stak een fakkel aan; Isabelle zag dat ze bijlen en hooivorken bij zich hadden. Etienne gaf het touw van het paard aan Isabelle, waarna hij de bijl uit de wagen haalde. Hij zette hem voorzichtig op de grond en greep de steel stevig beet.

Iedereen stond roerloos. Alleen Hannahs lippen bewogen in stil gebed.

De mannen wisten niet goed hoe ze moesten beginnen. Isabelle keek strak naar de man met de fakkel, en ze zag hoe zijn adamsappel op en neer ging. Toen voelde ze iets kietelen in haar oor - Marie was naar de kant van de wagen gekropen en fluisterde haar iets toe.

'Wat zeg je?' vroeg Isabelle. Ze bleef naar de man kijken en probeerde om haar lippen niet te laten bewegen.

'Die man met het vuur. Vertel hem van God. Zeg hem wat God wil dat hij doet.'

'Wat wil God dan dat hij doet?'

'Hij moet goed zijn en niet zondigen,' antwoordde ze met luide stem. 'En zeg hem ook dat we hier niet blijven.'

Isabelle bevochtigde haar lippen. Ze had een droge mond.

'Monsieur,' begon ze, zich tot de man met de fakkel richtend. Toen Etienne en Hannah haar stem hoorden, draaiden ze zich met een ruk naar haar toe.

'Monsieur, we zijn op weg naar Genève. We blijven hier niet. Laat u ons alstublieft door.'

De mannen stampten op de grond. Een paar van het stel grinnikte. De man met de fakkel hield op met slikken.

'Waarom zouden we jullie erdoor laten?' vroeg hij.

'Omdat God niet wil dat u zondigt. Omdat doden een zonde is.'

Ze beefde over haar hele lichaam en was niet in staat verder nog iets te zeggen. De man met de fakkel deed een stap naar voren en Isabelle zag het lange jagersmes in zijn gordel.

Toen nam Marie het woord. Haar heldere stemmetje galmde door het bos.

'Notre Père qui es aux cieux, ton nom soit sanctifié,' zei ze luid.

De man bleef staan.

'Ton règne vienne, ta volonté soitfaite sur la terre comme au ciel.'

Een stilte, en toen vervolgden twee stemmen:

'Donne-nous aujourd'hui notre pain quotidien,' ratelde Jacobs stemmetje snel. 'Pardonne-nous nos péchés, comme aussi nous pardonnons ceux qui nous ont offensés:

Isabelle haalde diep adem en voegde zich bij het tweetal.

'Et ne nous induis point dans la tentation, mais délivre-nous du malin; car a toi appartient le règne, la puissance et la gloire a jamais. Amen.'

De man met de fakkel stond tussen hen en de andere mannen in. Hij keek strak naar Marie en de stilte was te snijden.

'Als jullie ons iets aandoen, zal God jullie straffen. Dan zal Hij jullie heel erg straffen.'

'En wat zal hij dan met ons doen, ma petiteT vroeg de man lachend.

'Stil, Marie!' siste Isabelle.

'Dan gooit hij jullie in het vuur! En jullie zullen niet meteen sterven. Jullie zullen in het vuur liggen, en dan barsten jullie buiken open en beginnen jullie langzaam te koken. En dan worden jullie ogen steeds groter, tot ze barsten! Tot ze exploderen!'

Dit was niet iets dat ze van Monsieur Marcel had gehoord. Isabelle herkende de details: Petit Jean had ooit eens een kikker in het vuur gegooid en de kinderen waren eromheen gaan staan om te zien hoe het dier aan zijn einde kwam.

De man deed iets wat Isabelle nooit verwacht zou hebben van een dergelijke man op een dergelijke plek - hij lachte.

'Je bent heel moedig, ma petite,' zei hij tegen Marie. 'Maar je bent ook een beetje dom. Ik zou je best als mijn dochter willen hebben.'

Isabelle greep Maries handje stevig beet, en de man lachte opnieuw.

'Maar wat zou ik met een meisje moeten doen?' Hij grinnikte. 'Wat hebben meisjes voor nut?'

Hij keek om naar de anderen en doofde zijn fakkel. Het volgende moment liepen ze allemaal het bos weer in en waren verdwenen.

Ze bleven lange tijd wachten, maar er kwam niemand terug. Ten slotte klakte Etienne met zijn tong en het paard liep verder - langzamer dan eerst.

De volgende ochtend zag Isabelle de eerste rode streng in Maries haren. Ze trok hem eruit en verbrandde hem.

Op zoek

Ik rende, met mijn briefkaart van het schilderij van Tournier tegen mijn borst gedrukt, terug naar kantoor. Rick zat op een kruk achter zijn tekenbord - een tensorlamp scheen op de strakke lijnen van zijn jukbeenderen en spitse kin. Hoewel zijn blik op de schets vóór hem was gericht, was het duidelijk dat hij met zijn gedachten ergens anders was. Zo kon hij vaak uren achtereen zitten, terwijl hij dat wat hij even tevoren ontworpen had tot in het allerkleinste detail voor zich zag: het sanitair, de leidingen, het afvoersysteem, de vensters, de ontluchting. Hij stelde zich alles voor en hield het beeld vast in zijn hoofd, waarna hij door het gebouw liep, erin zat en erin woonde, en ondertussen naging waar iets verbeterd kon worden.

Ik keek naar hem, waarna ik de kaart in mijn tas stopte, ging zitten en voelde hoe mijn opgetogen gevoel langzaam wegebde. Opeens had ik geen behoefte meer om mijn ontdekking met hem te delen.

Maar toch moet ik het hem vertellen, schoot het door mij heen. Hij móet het weten.

Rick keek op van zijn tekenbord en glimlachte. 'Hé, hallo,' zei hij.

'Hé, hallo,' sprak ik hem na. 'Alles in orde? Staat het gebouw stevig op zijn poten?'

'Tot dusver wel. En ik heb goed nieuws.' Hij wuifde met een fax. 'Een Duits kantoor wil dat ik hun over een week of twee wat ontwerpen laat zien. Als het goed gaat, houden we er een gigantisch contract aan over en zal dit kantoor de eerstkomende jaren tot over zijn oren in het werk zitten.'

'Echt? Wat ben je toch een kei!' Ik glimlachte en liet hem er nog een paar minuten over doorvertellen.

'Moet je luisteren, Rick,' begon ik, toen hij was uitgesproken. 'Je raadt nooit wat ik in een museum hier vlakbij heb gevonden. Kijk.' Ik haalde de kaart uit mijn tas en gaf hem die. Hij hield hem onder de lamp.

'Dat is het blauw waar je me over vertelde, niet?'

'Ja.' Ik ging achter hem staan en sloeg mijn armen om zijn hals. Hij verstijfde even. Ik keek snel of mijn psoriasisplekken zijn huid niet raakten.

'En wie denk je dat de schilder is?' Ik steunde met mijn kin op zijn schouder.

Hij wilde de kaart omdraaien, maar ik hield hem tegen. 'Drie keer raden.'

Rick grinnikte. 'Vooruit, schat, je weet toch dat ik niets van schilderkunst af weet.' Hij bekeek de kaart aandachtig. 'Het zal wel een van de Italiaanse schilders uit de Renaissance zijn.'

'Nee. Het is een Franse schilder.'

'O, nou, dan is het zeker een van je voorouders.'

'Rick!' Ik gaf hem een stomp tegen zijn arm. 'Je hebt gekeken!'

'Nee, dat heb ik niet. Ik maakte alleen maar een grapje.' Hij keek achterop de kaart. 'Is dit echt familie van je?'

'Ja. Op de een of andere manier heb ik het gevoel van wel.'

'Te gek!'

'Ja, hè?' Ik keek hem grinnikend aan. Rick sloeg een arm om mijn middel en kuste me, terwijl hij aanstalten maakte om de rits van mijn jurk open te trekken. Pas toen de rits al halfopen was, drong het tot mij door dat hij het meende. 'Hé, wacht eens eventjes!' riep ik uit. 'Laten we daar liever mee wachten tot we thuis zijn.'

Hij lachte en pakte een niettang. 'Wat, bevalt mijn niettang je niet? En mijn richtlineaal dan?' Hij draaide de tensorspot totdat het licht tegen het plafond weerkaatste. 'Vind je mijn vrolijke bui niet opwindend?'

Ik kuste hem en ritste mijn jurk weer dicht. 'Nee, dat is het niet. Ik vind alleen dat we - misschien is dit wel niet het goede moment om het erover te hebben, maar ik heb nagedacht en ben, geloof ik, niet meer zo zeker van dit hele zwangerschapsidee. Misschien is het beter om er nog een poosje mee te wachten.'

Hij keek verbaasd. 'Maar we hadden het toch besloten?' Rick hield ervan om zich aan zijn beslissingen te houden.

'Ja, maar het is toch traumatischer dan ik verwacht had.'

'Traumatisch?'

'Misschien is dat wel een te zwaar woord.' Wacht eens eventjes, Ella, schoot het door mij heen, het was wel dégelijk traumatisch. Waarom probeer je de waarheid voor hem te verbergen?

Rick wachtte tot ik verder zou gaan. Toen ik niets meer zei, zuchtte hij. 'Goed dan, Ella, als je er zó over denkt.' Hij begon zijn tekenpennen bij elkaar te pakken. 'Ik wil niet dat je het doorzet als je er niet helemaal zeker van bent.'

We reden in een vreemde stemming naar huis. Beiden waren we om verschillende redenen opgewonden, en beiden waren we ontnuchterd door mijn verkeerde timing. We waren net voorbij het plein in Lisle toen Rick opeens stopte. 'Wacht even,' zei hij. Hij sprong uit de auto en verdween om de hoek. Een minuut later was hij weer terug en gooide hij iets in mijn schoot. Ik schoot in de lach. 'Dat meen je niet,' zei ik.

'Jawel.' Hij glimlachte ondeugend. We hadden vaak grapjes gemaakt over de eenzame condoomautomaat in een van de winkelstraten en de soort van onverwachte noodsituaties die iemand ertoe zou brengen om er gebruik van te maken.

Die avond bedreven we de liefde en sliepen als een roos.

De dag waarop Jean-Paul terugkwam van zijn verblijf in Parijs was ik zó afwezig tijdens mijn Franse les dat Madame Sentier me ermee plaagde.

' Vous étes dans la lune,' leerde ze me. Ik, op mijn beurt, leerde haar: 'Het licht is aan, maar er is niemand thuis.' Ik moest het uitleggen, maar uiteindelijk moest ze lachen om mijn dröle Amerikaanse gevoel voor humor.

'Ik weet nooit watje zult gaan zeggen,' zei ze, 'maar je accent gaat in ieder geval vooruit.'

Eindelijk was de les afgelopen en liet ze me gaan, maar wel met extra huiswerk om de verloren les in te halen.

Ik haastte me om de trein terug naar Lisle te halen. Maar toen ik over het plein liep en naar het hotel de ville keek, zag ik er opeens tegenop om hem te zien. Het was hetzelfde gevoel dat je wel eens hebt als je een groot feest geeft en je er, een uur voordat de gasten moeten arriveren, opeens geen zin meer in hebt. Ik dwong mijzelf om het plein over te steken, het gebouw binnen te gaan, de trap op te lopen en de deur open te duwen.

Meerdere mensen stonden te wachten op de assistentie van de twee bibliothecarissen. Ze keken alle twee op, en Jean-Paul knikte beleefd. Ik voelde me van mijn stuk gebracht en ging aan een tafel zitten. Ik had er niet op gerekend dat ik zou moeten wachten, en dat ik het hem zou moeten vertellen waar andere mensen bij waren. Zonder veel overtuiging begon ik aan het huiswerk dat ik van Madame Sentier had opgekregen.

Een kwartier later werd het wat stiller in de bibliotheek en Jean-Paul kwam naar me toe. 'Kan ik u ergens mee helpen, Madame?' vroeg hij zachtjes in het Engels. Hij boog zich naar voren en steunde met één hand op mijn tafel. Ik was nog nooit zo dicht bij hem geweest, en toen ik opkeek, zijn specifieke geur opsnoof, het zonlicht op zijn huid zag weerkaatsen en naar de stoppels op zijn kin keek, dacht ik: O, nee. Niet dit.

Daar ben ik niet voor gekomen. Mijn maag balde zich samen van paniek.

Ik riep mijzelf tot de orde en fluisterde: 'Ja, Jean-Paul, ik heb...' Een geringe beweging van zijn hoofd deed me zwijgen. 'Ja, Monsieur,' corrigeerde ik mijzelf. 'Ik wil u graag iets laten zien.' Ik gaf hem de kaart. Hij bekeek hem, keek achterop en knikte. 'Ach, het Musée des Augustins. Hebt u de Romaanse beelden gezien?'

'Nee, nee, kijk dan naar de naam! Naar de naam van de schilder!'

Hij las met zachte stem: 'Nicolas Tournier, 1590-1639.' Toen keek hij me aan en glimlachte.

'Heb je dat blauw gezien?' fluisterde ik, terwijl ik de kaart even aanraakte. 'Dat is het blauw dat ik bedoel. En weet je nog die droom waarover ik je heb verteld? Nog voordat ik dit schilderij had ontdekt, wist ik al dat ik van een jurk heb gedroomd. Van een blauwe jurk. Dit blauw.'

'Ach, het blauw van de Renaissance. Weet je dat er lapis lazuli in zit? Het was zó duur dat ze het alleen maar voor heel belangrijke onderwerpen konden gebruiken, zoals het gewaad van de Maagd.'

Hij wilde me altijd iets bijbrengen.

'Snap je het dan nog steeds niet? Hij is een van mijn voorvaderen!'

Jean-Paul keek om zich heen, verplaatste zijn gewicht op de tafel en keek weer naar de kaart.

'Waarom denk je dat?'

'Vanwege de naam, dat is duidelijk, en vanwege de jaartallen, maar vooral vanwege het blauw. Het is precies dezelfde kleur als de kleur uit mijn droom. En niet alleen de kleur, maar de hele sfeer ervan is hetzelfde. De uitdrukking op haar gezicht.'

'En je hebt dit schilderij niet eerder gezien dan je die droom hebt gekregen?'

'Nee.'

'Maar in die tijd leefden je voorouders in Zwitserland. Deze Tournier is Frans.'

'Ja, maar hij is in Montbéliard geboren. Ik heb het opgezocht. En weet je waar dat ligt? Zestig kilometer van Moutier! Net over de Franse grens. Zijn ouders kunnen gemakkelijk van Moutier naar Montbéliard zijn verhuisd.'

'Heb je niets kunnen vinden over zijn familie?'

'Nee. Er was niet veel over hem in het museum, alleen maar dat hij in 1590 in Montbéliard was geboren, een tijd in Rome heeft doorgebracht, naar Toulouse is gekomen en in 1639 is gestorven. Meer weten ze daar niet van hem.'

Jean-Paul tikte met de kaart tegen zijn knokkels. 'Als bekend is wanneer hij is geboren, dan is waarschijnlijk ook bekend wie zijn ouders waren. In geboorte- en doopboeken staan altijd de namen van de ouders vermeld.'

Ik pakte de tafel met beide handen vast. Ongelooflijk, zoals zijn reactie verschilde van die van Rick, schoot het door me heen.

'Ik zal wel kijken of ik iets over hem voor je kan vinden.' Hij ging rechtop staan en gaf me de kaart terug.

'Nee, ik wil niet dat je dat doet,' zei ik luid. Een paar mensen keken op en de bibliothecaresse wierp ons een bedenkelijke blik toe.

Jean-Paul trok zijn wenkbrauwen op.

'Ik doe het zelf wel. Ik wil zelf kijken wat ik over hem kan vinden.'

'Zoals je wilt.' Hij maakte een lichte buiging en liep weg. Ik had het gevoel van een anticlimax en voelde mijn handen trillen. 'Verdomme,' mompelde ik, terwijl ik naar de Maagd keek. 'Verdomde man.'

Jean-Pauls sceptische houding had me dieper getroffen dan ik wel toe wilde geven. Toen ik de schilder ontdekt had, was ik geen moment op het idee gekomen om verdere gegevens over hem op te zoeken. Ik wist wie hij was - mijn intuïtie was voldoende voor mij. Namen en plaatsen en jaartallen zouden niets veranderen aan die zekerheid van mij. Dat dacht ik tenminste.

Uiteindelijk is één enkele opmerking vaak voldoende om iemand aan het twijfelen te maken. Twee dagen lang lukte het mij Jean-Pauls opmerkingen te negeren, maar bij mijn volgende bezoek aan Toulouse nam ik de briefkaart mee en ging ik, na mijn Franse les, naar de universiteitsbibliotheek. Ik was daar al eerder geweest op de afdeling medische boeken, maar de afdeling kunst was ik nog niet binnengegaan. Ze was vol met studenten die druk voor hun tentamens zaten te studeren of scripties schreven, en ze zaten zelfs op de trappen, waar ze druk en luidruchtig met elkaar converseerden.

Het bleek moeilijker te zijn om iets over Nicolas Tournier aan de weet te komen dan ik verwacht had. Hij behoorde tot een groep schilders die de Caravagesques werden genoemd, Franse kunstenaars die aan het begin van de zeventiende eeuw in Rome hadden gestudeerd en het opvallende clair-obscur van Caravaggio hadden gekopieerd. Het gebeurde vaak dat deze schilders hun doeken niet signeerden, en er werd breedvoerig gediscussieerd over wie wat had geschilderd. Tournier werd hier en daar kort vermeld. Hij was niet beroemd, hoewel er twee van zijn werken in het Louvre hingen. Het kleine beetje informatie dat ik over hem vond, verschilde van dat wat ik in het museum over hem had gelezen: in de vroegste bron werd hij vermeld als Robert Tournier, geboren in Toulouse in 1604 en gestorven rond 1670. Ik wist zeker dat het om dezelfde schilder ging, want ik herkende zijn werken. Andere bronnen gaven weer andere jaartallen en noemden hem Nicolas.

Ten slotte koos ik drie boeken uit die het meest recent verschenen waren, maar toen ik ze van de planken wilde halen, bleken ze er niet te zijn. Ik sprak met een gestresste student achter de informatiebalie die waarschijnlijk zelf voor zijn tentamens moest studeren; hij zocht de boeken op in de computer en vertelde me dat ze alle drie waren uitgeleend.

'Zoals u kunt zien, is het op het moment erg druk,' zei hij. 'Misschien heeft iemand ze wel geleend voor het schrijven van een scriptie.'

'Kunt u voor mij nagaan wie ze heeft?'

Hij keek naar het scherm. 'Ze zijn opgevraagd door een andere bibliotheek.'

'Die van Lisle-sur-Tarn?'

'Ja.' Hij keek me verbaasd aan, en keek nog verbaasder toen hij me hoorde mompelen: 'Rotzak! O, nee, ik bedoel niet jou. Dank je wel.'

Ik had kunnen weten dat Jean-Paul niet werkeloos zou afwachten tot ik zelf iets gevonden had. Hij was zó opdringerig dat hij het niet kon laten zich ermee te bemoeien, al was het maar om zijn eigen theorieën te kunnen bewijzen. De vraag was of ik wel of niet bereid was om hem achterna te gaan teneinde meer aan de weet te komen.

Uiteindelijk bleek ik die beslissing niet te hoeven nemen. In Lisle, in de straat die van het station naar het plein liep, liep ik hem tegen het lijf. Hij was van zijn werk op weg naar huis. Hij knikte en zei 'Bonsoir', en voordat ik had kunnen nadenken, riep ik: 'Jij hebt de boeken waar ik de hele middag naar heb lopen zoeken. Waarom heb je dat gedaan? Ik heb je gevraagd om niet voor mij naar hem op zoek te gaan, maar je doet het toch!'

De uitdrukking op zijn gezicht was bijna verveeld. 'Wie zegt dat ik bezig ben met research voor jou, Ella Tournier? Ik was nieuwsgierig naar de man, en dus ben ik zelf naar hem op zoek gegaan. Als je die boeken wilt zien, kun je morgen naar de bibliotheek komen.'

Ik leunde tegen de muur en sloeg mijn armen over elkaar. 'Goed, goed. Je hebt gewonnen. Vertel me maar liever wat je te weten bent gekomen. Schiet op, dan hebben we het tenminste achter de rug.'

'Weet je zeker dat je zelf niet in die boeken wilt kijken?'

'Vertel het me nu maar.'

Hij stak een sigaret op, inhaleerde en blies de rook uit naar zijn voeten. 'Goed. Misschien ben je er vandaag achter gekomen dat er lange tijd niet veel van Nicolas Tournier bekend was. Maar in 1951 is er een doopboek gevonden waar zijn naam in voorkomt. Hij is in juli 1590 gedoopt in een protestantse kerk in Montbéliard. Zijn vader was André Tournier, een schilder uit Besanijon - dat is niet ver van Montbéliard. Zijn grootvader heette Claude Tournier. De vader, André Tournier, is in verband met religieuze onrust in 1572 naar Montbéliard gegaan - mogelijk vanwege de problemen rond de moorden tijdens de Bartholomeusnacht. Jouw schilder, Nicolas, was één van zijn kinderen. Hij wordt genoemd tussen 1619 en 1626 in Rome. Dan wordt hij in 1627 in Carcassonne gesignaleerd, en in 1632 in Toulouse. Men heeft lange tijd aangenomen dat hij later, in de zeventiende eeuw gestorven is, na 1657. Maar in 1974 is zijn testament ontdekt dat op 30 december 1638 is gedateerd. Hij is waarschijnlijk kort daarna gestorven.'

Ik bestudeerde de grond en het duurde zó lang voor ik iets zei dat Jean- Paul onrustig werd en zijn sigaret op straat gooide.

Ten slotte zei ik iets. 'Was het in die tijd gebruikelijk dat iemand kort na zijn geboorte werd gedoopt?'

'Ja, dat was meestal wel het geval. Maar niet altijd.'

'Dat betekent dat het om de een of andere reden uitgesteld zou kunnen zijn, toch? De datum van de doop hoeft niet noodzakelijkerwijs overeen te stemmen met de geboortedatum. Voor hetzelfde geld was Nicolas Tournier toen hij gedoopt werd een maand, of twee jaar of zelfs tien jaar oud. Misschien was hij zelfs wel volwassen!'

'Dat is niet waarschijnlijk.'

'Nee, maar het is mógelijk. Wat ik bedoel, is dat de bron dat niet nauwkeurig vermeldt. En zijn testament heeft de datum die je hebt genoemd, maar ook dat betekent nog niet dat we precies weten wanneer hij is gestorven. Dat kunnen we nooit met zekerheid zeggen, wel? Misschien heeft hij na het opmaken van zijn testament nog wel tien jaar geleefd.'

'Ella, hij was ziek, hij heeft zijn testament opgemaakt en is gestorven. Dat is de gebruikelijke gang van zaken.'

'Ja, maar we weten het niet zéker! We weten niet precies wanneer hij is geboren en wanneer hij is gestorven. Deze gegevens vormen geen doorslaggevend bewijs. Alle belangrijke gegevens van hem staan altijd nog ter discussie.' Ik zweeg, omdat ik bang was dat ik anders echt hysterisch zou gaan krijsen.

Hij leunde tegen de muur en sloeg zijn armen over elkaar. 'Je wilt gewoon niet weten dat de vader van deze schilder André heette en geen familie van je is. Dat hij niet Etienne, of Jean of Jacob heette. Maar hij komt niet uit de Cévennes en ook niet uit Moutier. Hij is géén familie van je.'

'Je kunt het ook anders bekijken,' vervolgde ik kalmer. 'Tot voor kort - tot 1950 - wisten ze helemaal niets van hem af. Ze hadden al zijn gegevens fout, behalve dan zijn achternaam en de stad waar hij is gestorven. Van alle andere gegevens bleek niets te kloppen; zijn voornaam klopte niet, zijn geboortedatum en zijn sterfdatum klopten niet, zijn geboorteplaats klopte niet en sommige van de aan hem toegeschreven werken bleken van andere schilders te zijn. En al deze foutieve informatie is gepublicéérd; ik heb het in de bibliotheek met eigen ogen gelezen. Als ik er niet achter was gekomen dat er recentere gegevens over hem waren, zouden we alleen maar foutieve informatie over hem hebben gehad. Dan zou ik hem zelfs bij de verkeerde naam hebben genoemd! Er wordt nog steeds over gediscussieerd welke werken van hem zijn. Als ze die basisinformatie niet eens op een rijtje kunnen krijgen - als alles gebaseerd moet zijn op vermoedens, waarbij de datum van iemands doop dezelfde is als iemands geboortedatum, en de datum van iemands testament dezelfde is als zijn overlijdensdatum - nou, dan weten we uiteindelijk nóg niets. Het klopt niet, dus waarom zou ik het moeten geloven? Het enige dat volgens mij klopt, is dat hij en ik dezelfde achternaam hebben, dat hij op slechts zestig kilometer van waar ik woon gewerkt heeft en dat hij hetzelfde blauw heeft geschilderd waar ik maar steeds van droom. Dat zijn voor mij bewijzen.'

'Nee, dat is toeval. Je laatje verleiden door louter toevalligheden.'

'En jij door vermoedens.'

'Dat jij nu in Toulouse woont en dat hij in Toulouse heeft gewoond, wil nog niet zeggen dat jullie familie van elkaar zijn. En zo ongebruikelijk is de naam Tournier nu ook weer niet. En dat je van zijn blauw droomt - nou, het is een blauw dat je je gemakkelijk van een droom kunt herinneren omdat het zo levendig is. Het zou veel moeilijker zijn om je donkerblauw te herinneren, niet?'

'Waarom doe je eigenlijk zozeer je best om te bewijzen dat hij géén familie van mij is?'

'Omdat jij al je bewijzen op toevalligheden en je intuïtie baseert, en niet op harde bewijzen. Je bent getroffen door een bepaald schilderij, door een bepaald blauw, en op grond daarvan, plus het feit dat de schilder dezelfde achternaam heeft als jij, concludeer je dat hij familie van je is. Nee. Nee, ik zou je er helemaal niet van moeten overtuigen dat Nicolas Tournier geen familie van je is. Jij zou mij er juist van moeten overtuigen dat hij dat wél is.'

Ik moet hem hiermee laten ophouden, dacht ik. Nog even, en hij heeft al mijn hoop de grond in geboord.

Misschien stonden mijn gedachten wel op mijn gezicht te lezen, want toen Jean-Paul verder sprak, was hij ineens een heel stuk vriendelijker. 'Misschien zet deze Nicolas Tournier je wel helemaal op een vals spoor en kun je hem verder maar beter vergeten.'

'Dat is mogelijk.' Ik zweeg. 'Maar hij obsedeert me. Ik kan me niet eens meer herinneren hoe ik naar mijn voorouders wilde zoeken voordat hij opeens in mijn leven verscheen.'

'Je was van plan om in de Cévennes naar je voorouders op zoek te gaan.'

'Ja, misschien doe ik dat nog wel.' Ik moest lachen om zijn gezicht. 'Goed. Ja, dat doe ik. Weetje, door al dat gezeur van jou wil ik eigenlijk niets liever dan je laten zien dat je het mis hebt. Ik wil keiharde bewijzen zien te vinden waar zelfs jij niet aan kunt tornen, dat de voorouders die ik vind ook inderdaad mijn voorouders zijn. Al was het alleen maar om je te laten zien dat intuïtie niet altijd verkeerd hoeft te zijn.'

Ik zweeg, en hij ook. Ik ging op mijn andere been staan, en Jean-Paul keek met samengeknepen ogen in de avondzon. Ik was me opeens scherp bewust van zijn nabijheid, in deze smalle, Franse straat. Er is maar een halve meter lucht tussen ons in, dacht ik. Ik zou hem zo...

'En je droom?' vroeg hij. 'Heb je die droom nog gehad?'

'Eh, nee. De laatste tijd niet meer.'

'Dus wil je dan dat ik de archieven in Mende bel om hun te zeggen dat ze je kunnen verwachten?'

'Nee!' Mijn uitroep deed de forensen opkijken. 'Dat is nu precies wat ik niet wil dat je doet,' beet ik hem toe. 'Bemoei je er niet mee, tenzij ik je om hulp vraag, goed? Als ik hulp nodig heb, zal ik je daarom vragen.'

Jean-Paul hief zijn handen op alsof ik een revolver op hem gericht hield. 'Best, Ella Tournier. Hier trekken we een lijn, en ik blijf aan mijn kant, goed?' Hij deed een stapje terug van de denkbeeldige lijn, en de afstand tussen ons werd groter.

De volgende avond, toen we op de patio zaten te eten, vertelde ik Rick dat ik naar de Cévennes wilde om naar gegevens over mijn voorouders te zoeken.

'Weet je nog dat ik naar Jacob Tournier in Zwitserland heb geschreven?' vroeg ik. 'Hij heeft teruggeschreven en zegt dat de Tourniers oorspronkelijk uit de Cévennes komen. Waarschijnlijk.' Ik glimlachte in mezelf. Ik begon me aan te wennen mijn uitspraken wat meer te nuanceren. 'Ik wil kijken of ik iets kan vinden.'

'Maar ik dacht dat je alles al wist over je familie, met inbegrip van een schilder en al?'

'Nou, het is nog helemaal niet zo zeker dat hij écht familie van mij is. Nóg niet,' haastte ik mij eraan toe te voegen. 'Misschien vind ik daar wel iets op grond waarvan het bewezen kan worden.'

Tot mijn verbazing fronste hij zijn voorhoofd. 'En dat alles heeft die Jean-Pierre zeker verzonnen.'

'Jean-Paul. Nee, helemaal niet. Eerder het tegendeel. Hij denkt dat ik niets zal vinden.'

'Wil je dat ik met je meega?'

'Ik moet doordeweeks gaan, wanneer de archieven open zijn.'

'Ik zou een paar dagen vrij kunnen nemen, om met je mee te gaan.'

'Ik had de komende week willen gaan.'

'Nee, dan kan ik niet weg. Het is een gekkenhuis op kantoor, nu, met dat Duitse contract. Misschien later in de zomer, wanneer het wat stiller is. In augustus.'

'Ik kan toch niet tot augustus wachten!'

'Ella, waarom ben je ineens zó geïnteresseerd in je voorouders? Dat had je vroeger nooit.'

'Toen woonde ik ook nog niet in Frankrijk.'

'Ja, maar je schijnt er een heleboel tijd aan te besteden. Wat denk je ermee te zullen opschieten?'

Ik had iets willen zeggen in de trant van dat ik hoopte door de Fransen geaccepteerd te zullen worden, dat het me een gevoel zou geven dat ik hier thuishoorde. 'Dat de blauwe nachtmerrie ophoudt,' hoorde ik mijzelf in plaats daarvan zeggen.

'Denk je echt dat je die droom kwijt zult raken als je meer van je voorouders weet?'

'Ja.' Ik leunde naar achteren en keek op naar de wijnranken. Ik zag de eerste groene trosjes van wat later de druiven zouden worden. Ik wist wel dat het nergens op sloeg, dat er geen verband was tussen mijn droom en mijn voorouders. Maar mijn brein had dat verband gelegd, en koppig als ik was, besloot ik me eraan te houden.

'Ga je met Jean-Pierre?'

'Nee! Hé, waarom ben je eigenlijk zo negatief? Zo ben je anders helemaal niet. Dit is iets dat me interesséért. Sinds we hier zijn, is dit het eerste dat ik echt wil doen. Je zou me toch op z'n minst een beetje kunnen aanmoedigen.'

'Ik dacht dat je graag een kind wilde hebben. Je kunt niet zeggen dat ik je daarin niet heb aangemoedigd.'

'Ja, maar...' Alleen aanmoedigen is in dat opzicht niet voldoende, dacht ik. Je zou er ook naar verlangd moeten hebben.

Het gebeurde me de laatste tijd wel erg vaak dat ik dingen dacht die ik niet hardop uit wilde spreken.

Rick keek me onderzoekend aan, fronste zijn voorhoofd en deed toen een bewuste poging om zich te ontspannen. 'Je hebt gelijk. Natuurlijk ga je, als je dat wilt. Als je dat gelukkig maakt, dan moet je dat natuurlijk doen.'

'O, Rick, doe niet meteen zo...' Ik zweeg. Het was zinloos om kritiek te hebben. Hij probeerde me te steunen zonder dat hij me begreep. Hij deed in ieder geval zijn best.

'Ik ga alleen maar een paar dagen weg. Als ik iets vind, geweldig, maar als ik niets vind, dan is er ook niets aan de hand. Goed?'

'Ella, als je niets vindt, neem ik je mee naar het beste restaurant in Toulouse.'

'Gossie, nou, dank je. Ik voel me meteen een heel stuk beter.'

Mijn moeder zei altijd dat sarcasme de goedkoopste vorm van humor was. Mijn reactie werd er door de gekwetste blik in zijn ogen nog goedkoper op gemaakt.

De ochtend van mijn vertrek was fris en helder; het had de afgelopen nacht geonweerd en de atmosfeer was gezuiverd. Ik gaf Rick een afscheidszoen toen hij op weg ging naar het station, stapte in de auto en reed de andere kant op. Het was een opluchting om weg te kunnen. Ik vierde het met de volumeknop van de radio ver open te draaien en de beide raampjes en het dak open te doen, zodat ik de wind aan alle kanten kon voelen.

De weg volgde de Tarn tot aan Albi, een stadje met een mooie kathedraal, waar het wemelde van de voorjaarstoeristen. Daar nam ik afscheid van de rivier en reed verder in noordelijke richting. In de Cévennes zou ik de Tarn opnieuw ontmoeten, dicht bij de plek waar hij zijn oorsprong vond. Voorbij Albi begon het landschap te veranderen. In het begin, toen ik aan mijn klim begon, leek de horizon steeds verder van mij af te gaan om, toen de heuvels mij langzaam maar zeker begonnen in te sluiten, steeds dichterbij te komen. De hemel die eerst blauw was geweest, werd steeds grijzer. De klaprozen en de wortelplanten langs de kant van de weg kregen gezelschap van andere bloemen, aronskelken, margrieten en vooral brem met zijn doordringende, muffige geur. De bomen werden donkerder. De akkers werden niet langer bebouwd, maar deden dienst als weilanden waarop bruine geiten en koeien graasden. De rivieren werden smaller, sneller en lawaaiiger. Van het ene op het andere moment veranderden ook de huizen: lichte kalksteen maakte plaats voor grijsbruin graniet, de daken werden hoekiger en de aardewerk pannen maakten plaats voor leisteenplaten. Alles werd kleiner, donkerder en ernstiger.

Ik deed de raampjes en het dak dicht en zette de muziek uit. Mijn stemming leek verband te houden met het landschap. Het beviel me hier niet, dacht ik, terwijl ik keek naar de prachtige, trieste omgeving. Het deed me denken aan het blauw.

Mende vormde een bekroning van zowel het landschap als mijn stemming. De smalle straatjes waren omgeven door een drukke ringweg, die de indruk wekte alsof de stad lag ingeklemd. Midden in het centrum stond de kathedraal die er, met zijn twee verschillende klokkentorens, een beetje knullig uitzag, net alsof er geen duidelijk plan voor zijn bouw was geweest. Binnen in de kathedraal was het donker en grimmig. Ik vluchtte snel weer naar buiten, waar ik op het bordes bleef staan en naar de grijze, stenen gebouwen om mij heen keek. Zijn dit de Cévennes, dacht ik. Toen glimlachte ik. Het was immers alleen maar logisch dat ik me had voorgesteld dat het land van de Tourniers prachtig zou zijn.

Het was een lange rit geweest vanaf Lisle. Zelfs de grotere wegen waren kronkelende, klimmende serpentines, waarvoor meer concentratie vereist was dan voor de rechte Amerikaanse highways. Ik was moe en voelde me kribbig, en de donkere, smalle hotelkamer en het eenzame avondmaal in de pizzeria, waar verder alleen maar stellen en oude mannen zaten, maakte mijn stemming er niet beter op. Ik overwoog om Rick te bellen, maar wist dat hij me, in plaats van op te vrolijken, alleen maar nog treuriger zou stemmen door me te herinneren aan de kloof die er langzaam maar zeker tussen ons ontstond.

De archieven van het departement bevonden zich in een gloednieuw gebouw dat was opgetrokken uit zalmkleurige en witte steen, en uit blauw, groen en rood gespoten metaal. De leeszaal was groot en luchtig, en driekwart van de tafels was bezet met mensen die bezig waren om alle mogelijke documenten door te nemen. Iedereen zag eruit alsof hij precies wist waar hij mee bezig was. Ik voelde me zoals ik me in Lisle regelmatig voelde: als buitenlander hoorde ik er niet echt bij - mijn plaats was aan de kant, waar ik de autochtonen kon bekijken en bewonderen, zonder er zelf ooit echt deel van uit te kunnen maken.

De lange vrouw achter de hoofdbalie keek mijn kant uit en glimlachte. Ze was ongeveer van mijn leeftijd, had kort, blond haar en droeg een gele bril. Ik dacht: o, gelukkig, niet alwéér een Madame. Ik liep naar de balie en zette mijn tas neer. 'Ik weet niet wat ik hier doe,' zei ik. 'Zou je me alsjeblieft kunnen helpen?'

Haar lach was een onwaarschijnlijke luide kreet voor zo'n stille, ingetogen plek.

'Alors, waar ben je naar op zoek?' vroeg ze. Ze lachte nog steeds, en haar ogen leken groter door de sterke glazen van haar bril. Het was de eerste keer dat ik iemand zag die een bril met zulke dikke glazen zo stijlvol wist te dragen.

'Een van mijn voorouders heet Etienne Tournier, en het is denkbaar dat hij in de zestiende eeuw hier, in de Cévennes, heeft geleefd. Ik zou graag meer van hem aan de weet willen komen.'

'Weet je wanneer hij geboren is, of wanneer hij gestorven is?'

'Nee. Ik weet dat de familie op een gegeven moment naar Zwitserland is gegaan, maar ik weet ook niet precies wanneer. Het is waarschijnlijk vóór 1576 geweest.'

'Dus dan weet je geen geboorte- en geen sterfdata. Weet je iets van de kinderen? Of van de kleinkinderen?'

'Nou, hij had een zoon, Jean, die in 1590 een kind heeft gekregen.'

Ze knikte. 'Dus dan moet de zoon Jean, laten we zeggen, tussen 1550 en 1575 geboren zijn, en de vader, Etienne, twintig tot veertig jaar daarvoor, laten we zeggen, vanaf 1510. Dus dan ben je op zoek naar de periode van 1510 tot 1575, zoiets, ja?'

Haar Frans was zó snel dat ik haar niet meteen antwoord kon geven: in gedachten liep ik haar berekeningen na. 'Ja, zoiets,' antwoordde ik ten slotte, terwijl ik me afvroeg of ik de schilder Tournier, evenals Nicolas en André en Claude ook moest noemen.

Ze gaf me geen kans. 'Dan zul je de doopboeken, de trouwboeken en de overlijdensakten moeten nakijken,' zei ze. 'En misschien ook de com- poix, de belastingboeken. In welk dorp hebben ze geleefd?'

'Dat weet ik niet.'

'O, dat is een probleem. De Cévennes zijn groot, weet je. Natuurlijk zijn er niet veel boeken uit die tijd. In die tijd werden ze in de kerk bewaard, maar een groot deel ervan is tijdens de geloofsoorlogen verbrand of verloren geraakt. Dus misschien is er wel helemaal niet zo veel materiaal om door te kijken. Als je het dorp had geweten, had ik je meteen kunnen zeggen wat we erover hebben, maar het doet er niet toe, we kijken wel wat we kunnen vinden.'

Ze liep de inventaris na van de documenten die hier en in de andere archieven van het département bewaard werden. Ze had gelijk: van de hele streek waren er maar een paar documenten uit de zestiende eeuw. De paar bewaard gebleven boeken moesten de oorlogen per toeval hebben doorstaan. Het was duidelijk dat de kans dat ik in die paar boeken iets over de Tourniers zou kunnen vinden wel héél klein was.

Ik vroeg de documenten uit die periode op die hier beschikbaar waren en had er geen idee van wat ik te zien zou krijgen. Ik had de term 'document' voor mijzelf in de ruimste zin van de betekenis gebruikt, en verwachtte eigenlijk iets dat een zestiende-eeuwse variant was op mijn eigen, zo zorgvuldig uitgetypte geboortebewijs of trouwboekje. Vijf minuten later bracht de vrouw me een paar dozen microfiches, een boek dat in beschermend bruin papier was gepakt, en een grote doos. Ze schonk me een bemoedigend glimlachje en liet me aan mijn lot over. Ik keek haar na terwijl ze terugliep naar de balie, en grinnikte voor mij heen om haar schoenen met plateauzolen en haar leren minirokje.

Ik begon met het boek. Het was gebonden in vettig, vuilwit kalfsleer, en de omslag was beschilderd met oude muzieknoten en een tekst in het Latijn. De eerste letter van elke regel was vergroot afgebeeld en rood en blauw gekleurd. Ik sloeg de eerste bladzijde op en liet mijn handen er overheen gaan alsof ik hem gladstreek - het was opwindend om iets aan te raken dat zo oud was. Het handschrift was in bruine inkt, en hoewel het heel netjes was, leek het wel alsof het eerder geschreven was om bewonderd, dan om gelezen te worden - ik kon er geen woord van lezen. Een paar letters waren zowaar identiek aan elkaar, en toen ik het ten slotte voor elkaar kreeg om hier en daar een paar woorden te ontcijferen, begreep ik dat ik er nog niets aan had - dat alles in een andere taal was.

En toen begon ik te niezen.

Twintig minuten later kwam de vrouw bij mij kijken om te zien of ik al iets gevonden had.

Ik keek haar aan. 'Is dit Frans?'

'Oudfrans.'

'O.' Daar had ik niet aan gedacht.

Ze keek naar de bladzijde die voor me lag en liet haar roze nagel langs een paar regels gaan. 'Een zwangere vrouw is in mei 1574 in de rivier de Lot verdronken. Un inconnu, la pauvre,' zei ze zachtjes. 'Aan deze doden heb je niet zo veel, hè?'

'Ik denk het niet,' zei ik, en nieste op het boek.

Ik verontschuldigde me, en de vrouw lachte. 'Iedereen niest. Kijk maar om je heen, overal liggen zakdoeken!' We hoorden een oude man aan de andere kant van de zaal zachtjes niezen, en giechelden.

'Kom, laat het stof even het stof,' zei ze, 'en kom mee een kop koffie met me drinken. Ik heet Mathilde.' Ze stak haar hand uit en keek me grinnikend aan. 'Dat doen jullie Amerikanen toch, als je met iemand kennismaakt, geven jullie elkaar toch een hand?'

We zaten in een café om de hoek en babbelden er weldra als oude vriendinnen op los. Ondanks het feit dat ze razendsnel sprak, was het gemakkelijk om met haar te praten. Ik had me helemaal niet gerealiseerd in welke mate ik vrouwelijk gezelschap gemist had. Ze vroeg me de oren van het hoofd over de Verenigde Staten, en in het bijzonder over Californië.

'Waarom ben je hier?' vroeg ze ten slotte met een zucht. 'Ik zou zó naar Californië gaan.'

Ik verstijfde en probeerde een antwoord te verzinnen waaruit duidelijk zou blijken dat ik niet alleen maar met Rick mee was gekomen, zoals Jean-Paul geïmpliceerd had. Maar voordat ik iets had kunnen zeggen, babbelde Mathilde alweer verder en begreep ik dat ze niet echt een antwoord van mij verwacht had.

Ze vond het helemaal niet vreemd dat ik probeerde iets over mijn voorouders te weten te komen. 'Er zijn zo veel mensen die onderzoek doen naar hun familie,' zei ze.

'Ik voel me een beetje mal,' bekende ik. 'De kans dat ik iets zal vinden, is zo klein.'

'Dat is waar,' gaf ze toe. 'En eerlijk gezegd, zijn er maar weinig mensen die iets vinden wanneer ze in die tijd geïnteresseerd zijn. Maar laatje niet ontmoedigen. Het is in ieder geval interessant om met zulke oude documenten bezig te zijn, vind je ook niet?'

'Ja, maar het kost me zoveel tijd om te begrijpen wat er staat! Het enige dat ik eigenlijk kan vinden, zijn data, en soms een naam.'

Mathilde glimlachte. 'Als je dat boek moeilijk vindt, zul je uit de microfiche wel helemaal geen wijs kunnen worden!' Ze lachte om mijn gezicht. 'Ik heb het vandaag niet zo heel druk,' vervolgde ze. 'Lees jij maar verder in dat boek, dan kijk ik de microfiche wel voor je na. Ik ben dat oude handschrift gewend.'

Ik was haar dankbaar voor haar aanbod. Terwijl zij achter het microfi- cheleesapparaat zat, keek ik in de doos. Mathilde had verteld dat het een boek van compoix was, gegevens over de belasting die over de oogsten geïnd was. Het was allemaal in hetzelfde handschrift en voor het grootste gedeelte onbegrijpelijk. Ik had de rest van de dag nodig om alles door te werken. Na afloop was ik doodmoe, maar Mathilde leek teleurgesteld dat er verder niets was waarin we nog zouden kunnen kijken.

'Is dat echt alles?' vroeg ze, terwijl ze de inventaris nog eens naliep. 'Attends, hier is een boek met compoix uit 1570 in de mairie van Le Pont de Montvert. Natuurlijk, Monsieur Jourdain! Ik heb hem jaren geleden geholpen met het maken van een inventaris van al die oude boeken daar.'

'Wie is Monsieur Jourdain?'

'De secretaris van de mairie.'

'Denk je dat het de moeite waard is?'

'Bien sur. En al vind je niets, Le Pont de Montvert is een prachtig plaatsje. Het is een dorpje aan de voet van Mont Lozère.' Ze keek op haar horloge. 'Het is al laat - ik moet Sylvie halen!' Ze pakte haar tas , duwde me naar buiten en lachte terwijl ze de deur achter me op slot deed. 'Je zult je amuseren met Monsieur Jourdain, vooropgesteld natuurlijk dat hij je niet levend verslindt!'

De volgende ochtend ging ik vroeg op weg en nam de schilderachtige weg naar Le Pont de Montvert. Terwijl ik de weg naar Mont Lozère opreed, werd het landschap weidser en lichter, maar werd alles ook kaler. Ik kwam door kleine, stoffige dorpjes waar de huizen helemaal - met inbegrip van de dakpannen - uit graniet waren opgetrokken en nauwelijks een likje verf hadden om ze van het omliggende landschap te onderscheiden. Veel huizen waren onbewoond - de daken en de schoorstenen waren ingestort en de luiken hingen scheef. Ik zag maar weinig mensen, en op een gegeven moment kwam ik ook geen auto's meer tegen. Uiteindelijk waren er alleen nog maar granieten rotsen, brem en hei, en van tijd tot tijd een groepje pijnbomen.

Dit begint er meer op te lijken, dacht ik.

Ik zette de auto aan de kant op een punt dat Col de Finiels heette en ging op de motorkap zitten. Na een paar minuten sloeg de automatische ventilator af en was het heerlijk stil. Ik luisterde en hoorde een paar vogels en het zachte ruisen van de wind. Volgens mijn kaart moest, in oostelijke richting en achter een pijnbos en een helling, de bron van de Tarn liggen. De verleiding om ernaar op zoek te gaan, was groot.

In plaats daarvan reed ik de berg aan de andere kant weer naar beneden en kwam ik, na het nemen van talloze haarspeldbochten, bij Le Pont de Montvert. Ik kwam langs een hotel, een school, een restaurant, een paar winkels en bars, allemaal langs één kant van de weg. Het dorp was tegen de helling op gebouwd, en boven de daken uit zag ik de klokkentoren van de kerk waarin een klok hing.

Aan de andere kant van de weg ving ik een glimp op van water. Achter een laag, stenen muurtje liep de Tarn aan het dorp voorbij. Ik parkeerde bij een oude, stenen brug, ging erop staan en keek omlaag naar de rivier.

De Tarn was volkomen veranderd. In plaats van breed en traag, was hij hier hooguit zes meter breed en stroomde verschrikkelijk snel. Ik bekeek de rode en gele kiezels op de bodem. Het was alsof ik mijn blik er nauwelijks nog van los kon maken.

En dit water stroomt helemaal naar Lisle, dacht ik. Helemaal naar mij toe.

Het was woensdag, tien uur 's ochtends. Misschien zat Jean-Paul wel in het café en keek hij ook naar het water.

Hou op, Ella, riep ik mijzelf tot de orde. Denk aan Rick, of denk helemaal niet.

Van buiten was de mairie - een grijs gebouw met bruine luiken en een Franse driekleur die slap boven een van de ramen hing - nog redelijk presentabel. Maar binnen zag het eruit als een uitdragerij en de zon scheen door een dichte nevel van stof. Monsieur Jourdain zat achter een bureau in de hoek de krant te lezen. Hij was klein en dik, met uitpuilende ogen, een olijfkleurige huid en zo'n onverzorgd baardje dat halverwege de keel ophoudt en de kaaklijn half verdoezelt. Hij nam me achterdochtig op terwijl ik me een weg baande door het versleten, oude meubilair en de stapels papier.

'Bonjour, Monsieur Jourdain: zei ik op zakelijke toon.

Hij maakte een grommend geluid en keek naar zijn krant.

'Mijn naam is Ella Turner - Tournier,' vervolgde ik zorgvuldig in het Frans. 'Ik zou graag een paar documenten inzien die u hier op de mairie bewaart. U hebt hier een compoix uit 1570. Zou ik die mogen zien?'

Hij keek me vluchtig even aan en ging toen weer verder met het lezen van de krant.

'Monsieur? U bent toch Monsieur Jourdain, niet? Ze hebben me in Mende gezegd dat u de man bent die ik moest hebben.'

Monsieur Jourdain liet zijn tong over zijn tanden gaan. Ik keek naar zijn krant en zag dat hij de totouitslagen op de sportpagina zat te lezen.

Hij zei iets dat ik niet kon verstaan. 'PardonT vroeg ik. Opnieuw zei hij iets onverstaanbaars, en ik vroeg me af of hij dronken was. Toen ik hem nog eens verzocht om het te herhalen, wapperde hij met zijn handen en begon zó wild te spreken dat het speeksel alle kanten op vloog. Ik deed snel een stapje achteruit.

'Jezus, wat een stereotype!' mompelde ik in het Engels.

Hij vernauwde zijn ogen en blafte me iets toe, waarop ik me omdraaide en wegging. Ik ging naar een café en dronk een kop koffie om wat tot rust te komen, waarna ik het nummer van de archieven in Mende opzocht, naar de telefooncel ging en Mathilde belde.

Ze schaterde het uit toen ik haar verteld had wat er gebeurd was. 'Laat het maar aan mij over,' adviseerde ze. 'Geef me een half uurtje, en dan kun je teruggaan.'

Ik weet niet wat Mathilde tegen Monsieur Jourdain gezegd had, maar het werkte. Hij keek me weliswaar nog steeds nijdig aan, maar nam me toch mee, een gang door en naar een kamertje waarin een bureau stond dat vol lag met papieren.'Attendez,' mompelde hij, en liet me alleen. Toen hij weg was, keek ik om me heen. Ik bleek in een soort van opslagruimte te zijn. Overal stonden dozen vol boeken, waarvan sommige heel oud waren. Op de vloer lagen stapels officieel uitziende stukken en op het bureau lag een stapel ongeopende enveloppen, die allemaal geadresseerd waren aan Abraham Jourdain.

Tien minuten later kwam hij weer binnen met een grote doos die hij op het bureau neerzette, waarna hij, zonder iets te zeggen of mij een blik waardig te keuren, weer wegging.

In de doos zat een boek dat leek op de compoix in Mende, maar dit exemplaar was nog groter en verkeerde in een nog slechtere staat. De kalfsleren band was zodanig vergaan dat het de pagina's niet meer bijeenhield. Ik behandelde het boek zo voorzichtig als ik maar kon, maar kon toch niet voorkomen dat er stukjes van de hoeken afbrokkelden. Ik stopte de losse stukjes in mijn zak, omdat ik bang was dat Monsieur Jourdain ze zou zien en tegen me tekeer zou gaan.

Toen het twaalf uur was, gooide hij me eruit. Ik had nog maar net een uur zitten werken toen hij in de deuropening verscheen, geïrriteerd op me neerkeek en iets onverstaanbaars gromde. Ik begreep alleen maar wat hij bedoelde omdat hij op zijn horloge tikte. Hij liep met nijdige stappen de gang af, deed de voordeur voor me open en deed hem vervolgens met een luide klap weer achter me dicht, waarna ik hoorde hoe hij de grendel ervoor schoof. Ik knipperde met mijn ogen, die nog gewend waren aan het donkere, stoffige kamertje, tegen het felle licht.

Het volgende moment werd ik omringd door kinderen die uit school, het gebouw naast de mairie, kwamen.

Ik haalde diep adem. Gelukkig, dacht ik.

De winkels waren al aan het sluiten en ik kocht nog snel iets in voor de lunch: kaas en perziken, en een donkerrood brood dat volgens de winkelier een plaatselijke specialiteit was waarin kastanjes waren verwerkt. Ik nam een pad, tussen de granieten huizen door, naar boven, naar de kerk.

Het was een eenvoudig, uit steen opgetrokken gebouw dat bijna even breed was als hoog. Een deur die volgens mij de hoofdingang was, zat op slot, maar een zijdeur, waarboven het jaartal 1828 stond, was open en ik ging naar binnen. De houten kerkbanken waren leeg. De twee lange muren hadden een galerij. Ik zag een houten orgel, een lessenaar en een tafel waarop een grote bijbel lag. Dat was alles. Geen opsmuk, geen beelden of kruisen en geen glas-in-loodvensters. Ik had nog nooit zo'n kale kerk gezien. Er was niet eens een altaar om de plaats van de dominee van die van de mensen te scheiden.

Ik liep naar de bijbel, het enige voorwerp in de hele kerk dat meer was dan alleen maar functioneel. Het was een oude bijbel, maar hij leek niet zo oud als de compoix waarin ik had zitten lezen. Ik begon erin te bladeren. Het duurde een poosje - ik ben niet op de hoogte van de volgorde van de boeken in de bijbel - maar eindelijk vond ik wat ik zocht. Ik begon psalm 31 te lezen: J'ai mis en toi mon espérance: Garde-moi donc, Seigneur. Tegen de tijd dat ik bij de eerste regel van het derde vers was gekomen, Tu es ma tour et forteresse, stonden mijn ogen vol tranen. Ik hield abrupt op en vluchtte naar buiten.

Aansteller, schold ik mijzelf uit, nadat ik op het muurtje rond de kerk was gaan zitten en mijn tranen wegveegde. Ik dwong mijzelf om te eten en knipperde tegen de felle zon. Het kastanjebrood was zoet en droog en bleef in mijn keel steken. Daar bleef het de rest van de dag zitten.

Toen ik terugkwam, zat Monsieur Jourdain, met zijn handen gevouwen voor zich, achter het bureau. Hij was niet bezig om de krant te lezen, sterker nog, hij zag eruit alsof hij op me had zitten wachten. Ik zei aarzelend: 'Bonjour, Monsieur. Zou ik de compoix alstublieft mogen hebben?'

Hij trok een archiefkast naast zijn bureau open, haalde de doos eruit en gaf hem aan mij. Toen bekeek hij me wat aandachtiger.

'Hoe heet u?' vroeg hij op verbaasde toon.

'Tournier. Ella Tournier.'

'Tournier,' herhaalde hij, waarbij hij me onderzoekend bleef aankijken. Hij vertrok zijn mond naar één kant en begon op de binnenzijde van zijn wang te kauwen. Hij keek naar mijn haar. 'La Rousse,' mompelde hij.

'Wat?' blafte ik luid, terwijl ik op slag kippenvel kreeg.

Monsieur Jourdain zette grote ogen op, waarop hij zijn hand uitstak en zijn hand even op mijn haren legde. 'C'est rouge. Alors, La Rousse.'

'Maar mijn haren zijn bruin, Monsieur.'

'Rouge,' herhaalde hij met klem.

'Natuurlijk niet. Ze zijn...' Ik trok een pluk haar naar voren om de kleur ervan te kunnen zien, en mijn adem stokte. Hij had gelijk: het haar lichtte inderdaad rood op. Maar toen ik die ochtend in de spiegel had gekeken, was het bruin geweest. De zon had mijn haren wel vaker doen bleken, maar nog nooit zo sterk als nu.

'Wat is La Rousse?' vroeg ik op verwijtende toon.

'Zo noemen ze in de Cévennes een meisje met rood haar. Het is geen belediging,' haastte hij zich eraan toe te voegen. 'Vroeger noemden ze de Maagd La Rousse omdat men dacht dat ze rood haar had.'

'O.' Ik voelde me op hetzelfde moment duizelig en misselijk en dorstig.

'Madame,' hij haalde zijn tong over zijn tanden, 'als u liever aan dat bureau daar zit...' Hij wees op een leeg bureau tegenover het zijne.

'Nee, dank u,' zei ik met onvaste stem. 'Dat kamertje van vanmorgen is uitstekend.'

Monsieur Jourdain knikte en leek opgelucht te zijn dat hij dit vertrek niet met me hoefde te delen.

Ik ging verder waar ik die ochtend was opgehouden, maar hield steeds even op om naar mijn haren te kijken. Uiteindelijk riep ik mijzelf tot de orde. Daar kun je op dit moment toch niets aan veranderen, Ella, dacht ik. Ga nu maar liever verder met je werk.

In het besef dat Monsieur Jourdains tolerantie beperkt was, werkte ik zo snel als ik kon. Ik besloot me er niet in te verdiepen waar de belasting voor betaald was, maar me alleen te concentreren op de namen en de jaartallen. Naarmate ik de laatste bladzijde naderde, werd ik steeds moedelozer, en ik sloot kleine weddenschapjes met mijzelf af om het niet helemaal op te geven: in de eerstvolgende twintig hoofdstukjes zit een Tournier; binnen de eerstkomende vijf minuten heb ik een Tournier gevonden.

Ik staarde naar de laatste bladzijde: het waren gegevens die betrekking hadden op een zekere Jean Marcel, en hij had maar voor één product betaald, voor chataignes, een woord dat ik regelmatig in de compoix had zien staan. Kastanjes. De nieuwe kleur van mijn haren.

Ik deed het boek weer in de doos en liep langzaam terug, de gang af naar het kantoor van Monsieur Jourdain. Hij zat nog steeds achter zijn bureau en typte in hoog tempo met twee vingers op een oude schrijfmachine. Toen hij zich naar voren boog, viel er een zilveren ketting uit de V van zijn overhemd; het hangertje eraan sloeg tegen de toetsen. Hij keek op en zag me er met grote ogen naar kijken, bracht zijn hand naar het hangertje en wreef erover met zijn duim.

'Het hugenotenkruis,' zei hij. 'Kent u het?

Ik schudde mijn hoofd. Hij hield het op om het me te tonen. Het was een vierkant kruis met aan de onderste arm een duif met gespreide vleugels.

Ik zette de doos op het lege bureau tegenover het zijne. ' Vo/Za,' zei ik. 'Dank u wel dat u het mij ter inzage hebt gegeven.'

'Hebt u iets gevonden?'

'Nee.' Ik stak mijn hand uit. 'Merci beaucoup, Monsieur.'

Hij gaf me aarzelend een hand.

'Au revoir, La Rousse: riep hij me na, toen ik de deur uitging.

Het was te laat om terug te gaan naar Lisle, dus bracht ik de nacht door in een van de beide hotelletjes die het plaatsje rijk was. Na het eten belde ik Rick, maar er werd niet opgenomen. Toen belde ik Mathilde, die me haar nummer had gegeven en me had laten beloven dat ik zou bellen om verslag uit te brengen. Het speet haar dat ik niets had gevonden, hoewel ze van begin af aan geweten had dat ik maar een heel klein kansje had.

Ik vroeg haar hoe ze het voor elkaar had gekregen dat Monsieur Jourdain opeens zo aardig tegen me was geweest.

'O, ik heb op zijn schuldgevoel gespeeld. Ik heb hem erop gewezen dat je op zoek bent naar hugenoten. Hij komt zelf uit een hugenotenfamilie, en is een afstammeling van een van de Camisard-rebellenleiders. Van René Laporte, geloof ik.'

'Is hij een hugenoot?'

'Ja. Wat had je dan gedacht? Je moet niet te hard over hem oordelen, Ella. Hij heeft een zware tijd achter de rug. Zijn dochter is er drie jaar geleden vandoor gegaan met een Amerikaan. Een toerist. En niet alleen dat, maar hij was bovendien katholiek! Ik weet niet wat hij erger vond, dat de man een Amerikaan was of het feit dat hij katholiek was. Je ziet hoe hij eronder lijdt. Voorheen was hij iemand die van aanpakken hield, en hij was een intelligent mens. Ze hebben me vorig jaar naar hem toe gestuurd om hem te helpen de archieven uit te zoeken en te sorteren.'

Ik dacht aan het kamertje waarin ik had gezeten, dat vol lag met stapels boeken en papieren, en lachte.

'Waarom lach je?'

'Heb je die kamer achter ooit wel eens gezien?'

'Nee. Hij zei dat hij de sleutel ervan kwijt was, maar dat er toch niets in stond.'

Ik gaf haar een beschrijving van het kamertje.

'Merde! Ik wist wel dat hij iets voor me verzweeg! Ik had me niet zo gemakkelijk moeten laten afschepen.'

'Hoe dan ook, bedankt voor je hulp.'

'Ach, dat heeft toch niets te betekenen?' Ze zweeg. 'En wie is Jean- Paul?'

Ik werd knalrood. 'Een bibliothecaris in Lisle, waar ik woon. Ken je hem?'

'Hij heeft me vanmiddag gebeld.'

'Hij heeft jóu gebeld?'

'Ja. Hij wilde weten of je gevonden had wat je zocht.'

'Meen je dat?'

'Kijkje daarvan op?'

4 Ja. Nee. Ik weet niet. Wat heb je tegen hem gezegd?'

'Dat hij dat aan jou moest vragen. Maar wat een flirt!'

Ik kromp ineen.

Ik nam de toeristische route terug naar Lisle en volgde de Tarn door de kronkelende stroomengten. Het was een bewolkte dag en ik was met mijn gedachten niet bij de rit. Ik begon misselijk te worden van de bochten. Toen ik Lisle binnenreed, vroeg ik me af waarom ik eigenlijk al die moeite had gedaan.

Rick was er niet toen ik thuiskwam, en op kantoor nam niemand de telefoon op. Het huis maakte een doodse indruk. Ik liep van kamer naar kamer en was te onrustig om te kunnen lezen of televisie te kunnen kijken. Ik stond lange tijd voor de spiegel in de badkamer naar mijn haren te kijken. Mijn kapper in San Francisco had me altijd zover proberen te krijgen dat ik mijn haar kastanjebruin spoelde, omdat hij meende dat die kleur zo goed bij mijn bruine ogen zou passen. Ik had het idee altijd afgewezen, maar nu had hij zijn zin: mijn haar werd steeds roder en roder.

Toen het middernacht sloeg, begon ik me echt zorgen te maken. Rick had de laatste trein uit Toulouse gemist en ik had geen privé-nummers van zijn collega's, de enige mensen van wie ik me kon voorstellen dat hij met hen zou gaan eten of stappen. Er was verder niemand anders in de buurt die ik zou kunnen bellen, geen vriendin die naar me zou willen luisteren of me gerust kon stellen. Even overwoog ik om Mathilde te bellen, maar het was laat en ik kende haar niet goed genoeg om haar midden in de nacht lastig te vallen met mijn problemen.

Toen belde ik mijn moeder in Boston maar. 'Weetje heel zeker dat hij je niet verteld heeft waar hij is?' vroeg ze steeds maar. 'Waar was jij ook alweer? Ella, geef je hem wel genoeg aandacht?' Mijn onderzoek naar de Tourniers interesseerde haar niet. Het was niet langer haar familie; de Cévennes en Franse schilders zeiden haar niets.

Ik veranderde van onderwerp. 'Mam,' zei ik, 'mijn haar is rood geworden.'

'Wat? Heb je er henna in gedaan? Staat het je goed?'

'Nee, ik heb er...' Ik kon haar niet vertellen dat het vanzelf van kleur was veranderd. Het sloeg ook nergens op. 'Ja, het staat goed,' zei ik toen maar. 'Ja, het staat echt goed. Heel natuurlijk.'

Ik ging naar bed, maar bleef in het donker voor me uit liggen staren, in afwachting van het moment waarop ik Ricks sleutel in de deur zou horen. Ik vroeg me af of ik me zorgen moest maken of niet en hield me voor dat hij oud genoeg was om te weten wat hij deed, maar ook dat hij me altijd vertelde waar hij was.

De volgende ochtend stond ik vroeg op en dronk tot halfacht koffie, tot de receptioniste van Ricks kantoor de telefoon opnam. Ze wist niet waar hij was, maar beloofde dat ze zijn secretaresse zou laten bellen zodra ze op kantoor was. Ze belde om half negen, en ondertussen was ik over mijn toeren van de koffie en ook een beetje duizelig.

'Bonjour, Madame Middleton,' zong ze. 'Hoe maakt u het?'

Ik nam niet langer de moeite om haar uit te leggen dat ik mijn meisjesnaam had aangehouden.

'Weet u waar Rick is?' vroeg ik.

'In Parijs, natuurlijk, voor zaken,' zei ze. 'Hij moest eergisteren plotseling weg. Vanavond komt hij weer terug. Heeft hij u dat niet verteld?'

'Nee. Nee, dat heeft hij me niet verteld.'

'Als u hem daar wilt bellen, kan ik u het nummer van zijn hotel daar geven.'

Toen ik het hotel aan de lijn had gekregen, bleek Rick al weg te zijn. Om de een of andere reden maakte me dat bozer dan al het andere.

Tegen de tijd dat hij die avond thuiskwam, was ik amper nog in staat iets tegen hem te zeggen. Hij keek verbaasd toen hij me zag, maar was ook blij.

Ik begroette hem niet eens. 'Waarom heb je me niet gezegd waar je was?' vroeg ik bits.

'Ik wist toch niet waar jij was.'

Ik fronste mijn voorhoofd. 'Ik heb je gezegd dat ik naar de archieven in Mende was om daar oude documenten door te kijken. Je had me daar toch kunnen bereiken?'

'Ella, als ik heel eerlijk ben, moet ik je zeggen dat ik er geen idee van heb watje de afgelopen paar dagen hebt gedaan...'

'Wat bedoel je?'

'Waar je geweest bent, waar je naartoe was. Je hebt me niet één keer gebeld. Je hebt niet gezegd waar je precies naartoe ging en hoelang je weg zou blijven. Ik wist niet dat je vandaag terug zou zijn. Voor hetzelfde geld had je wel weken weg kunnen blijven.'

'Toe zeg, overdrijf niet zo.'

'Ik overdrijf niet. Wees eerlijk, Ella. Je kunt toch moeilijk van me verwachten dat ik je zeg waar ik ben als ik niet weet waar jij bent.'

Ik keek naar de grond. Hij was zo redelijk en had zo volkomen gelijk dat ik hem het liefst een mep had gegeven. Ik zuchtte en zei: 'Je hebt gelijk. Het spijt me. Ik heb alleen niets gevonden, en ben daarom maar teruggekomen, en toen was jij er niet, en o, ik heb vandaag veel te veel koffie gedronken. Ik ben er helemaal draaierig van.'

Rick lachte en nam me in zijn armen. 'Vertel me over hetgeen je niet hebt gevonden.'

Ik drukte mijn gezicht tegen zijn schouder. 'Het enige dat ik heb gevonden, zijn een aardige vrouw en een kribbige oude man.'

Ik voelde hoe Rick zijn wang op mijn hoofd verschoof. Ik maakte me van hem los en keek hem aan. Er lagen rimpels op zijn voorhoofd.

'Heb je je haar geverfd?'

De volgende dag slenterden Rick en ik over de zaterdagmarkt. Hij had zijn arm om mijn schouders geslagen. Ik had me in de afgelopen twee maanden niet meer zo ontspannen gevoeld. Om dat gevoel, plus het feit dat mijn psoriasis minder leek te worden, te vieren, had ik mijn lievelingsjurk aangetrokken, een lichtgeel, mouwloos hemdjurkje.

In de afgelopen weken was de markt, met het oog op de naderende zomer, steeds uitgebreider geworden. Nu was hij drukker dan ooit en besloeg het hele plein. Boeren waren naar het dorp gekomen met wagens vol groenten, fruit, kaas, honing, spek, brood, paté, kippen, konijnen en geiten. Als ik wilde, kon ik los snoepgoed kopen, een huisschort zoals dat van Madame, en zelfs een tractor.

Iedereen was er: onze buren, de vrouw van de bibliotheek, Madame met haar vriendinnen op een bankje aan de andere kant van het plein, vrouwen van het yogaclubje waar ik aan meedeed, de vrouw met de baby die bijna was gestikt, en iedereen van wie ik ooit iets had gekocht.

En ondanks al die mensen zag ik hem meteen. Hij leek druk te ruziën met een man die tomaten verkocht, maar toen grinnikten ze en sloegen ze elkaar op de rug. Jean-Paul pakte zijn zak met tomaten op, draaide zich om en botste bijna tegen me op. Ik sprong naar achteren om te voorkomen dat mijn jurk onder de tomaten zou komen en struikelde. Rick en Jean- Paul grepen elk een elleboog van me vast, en nadat ik mijn evenwicht weer had hervonden, bleven ze me alle twee even vasthouden voordat Jean-Paul zijn hand liet zakken.

'Bonjour, Ella Tournier,' zei hij, terwijl hij me toeknikte en zijn wenkbrauwen optrok. Hij droeg een lichtblauw hemd; ik was me bewust van een plotseling verlangen om het aan te raken.

'Hallo, Jean-Paul,' antwoordde ik rustig. Ik herinnerde me dat ik ooit eens ergens had gelezen dat de mens die je het eerst aanspreekt en aan de ander voorstelt de belangrijkste is. Ik wendde me met opzet tot Rick en zei: 'Rick, dit is Jean-Paul. Jean-Paul, dit is Rick, mijn man.'

Beiden gaven elkaar een hand. Rick zei Bonjour en Jean-Paul zei Hallo. Ik moest bijna lachen, ze waren zo totaal verschillend: Rick was lang, breed, goudblond, zongebruind en open, Jean-Paul was klein, pezig, donker en berekenend. De leeuw en de wolf, schoot het door me heen. En wat wantrouwden ze elkaar.

Er viel een pijnlijke stilte. Jean-Paul wendde zich tot mij en zei in het Engels: 'Hoe is het met je in Mende gegaan? Heb je iets gevonden?'

Ik haalde achteloos mijn schouders op. 'Niet echt. Niets bruikbaars. Eigenlijk helemaal niets.' Ik voelde me echter helemaal niet achteloos. Met een mengeling van schuldgevoel en pret dacht ik aan het feit dat Jean-Paul naar Mathilde had gebeld en dat ik hem niet had teruggebeld; dat Jean-Pauls gebrekkige Engels het enige was waaruit bleek dat hij zich niet helemaal op zijn gemak voelde; dat hij en Rick zo totaal verschillend waren en dat beiden me aandachtig observeerden.

'Ben je nog naar andere plaatsen gegaan om verder te zoeken?'

Ik probeerde niet naar Rick te kijken. 'Ik ben ook naar Le Pont de Montvert gegaan, maar daar was ook niets. Er is niet veel bewaard gebleven uit die tijd. Hoe dan ook, zo belangrijk is het niet. Het is niet echt belangrijk.'

Jean-Pauls ironische glimlachje zei drie dingen: je liegt, je dacht dat het eenvoudig zou zijn, en ik had het je toch gezegd.

Hij zei evenwel niets van die drie dingen. In plaats daarvan keek hij naar mijn haar. 'Je haar wordt rood,' verklaarde hij.

'Ja.' Ik schonk hem een glimlach. Hij had het precies op de juiste manier gezegd: geen vraag, geen verwijt. Even waren Rick en de markt verdwenen.

Rick liet zijn hand over mijn rug omhooggaan, tot hij op mijn schouder lag. Ik lachte zenuwachtig en zei: 'Hoe dan ook, we moeten verder. Leuk je even gezien te hebben.'

'Au revoir, Ella Tournier,' zei Jean-Paul.

Rick en ik zwegen enkele minuten. Ik deed alsof ik volledig opging in de aankoop van een pot honing, en Rick woog een paar aubergines op zijn hand. Ten slotte zei hij: 'Dat is hem dus, hè?'

Ik keek hem snel even aan. 'Dat is de bibliothecaris, Rick. Dat is alles.'

'Weet je dat heel zeker?'

'Ja.' Ik had al in tijden niet meer tegen hem gelogen.

Op een dag, toen ik van yoga kwam, was ik nog niet eens bij de voordeur toen ik de telefoon binnen hoorde overgaan. Ik rende om nog op tijd te zijn en kreeg met moeite een hijgerig 'Hallo?' over mijn lippen, waarop ik aan de andere kant een hoge, opgewonden stem zó snel hoorde spreken dat ik ervoor moest gaan zitten in afwachting van het moment waarop de ander was uitgesproken. Ten slotte onderbrak ik de opbeller in het Frans: 'Met wie spreek ik?'

'Mathilde, Je spreekt met Mathilde. Het is echt geweldig, je moet het zien!'

'Mathilde, niet zo snel! Ik versta niets van watje allemaal zegt. Wat is er zo geweldig?'

Mathilde haalde diep adem. 'We hebben iets over je familie gevonden. Over de Tourniers.'

'Wacht even. Wie zijn "we"?'

'Monsieur Jourdain en ik. Ik heb je toch verteld dat ik eerder met hem heb samengewerkt, in Le Pont de Montvert?'

'Ja.'

'Nou, ik had vandaag vrij, dus ik dacht, vooruit, ik zoek hem op en dan bekijk ik meteen dat kamertje waar je me over hebt verteld. Wat een vuilnisbelt! En toen zijn hij en ik begonnen om de boel uit te zoeken. En in een van die dozen met boeken heeft hij toen jouw familie gevonden!'

'Hoe bedoel je? Heeft hij een boek over mijn familie gevonden?'

'Nee, nee, jullie staan in het boek. Het is een bijbel. Op de voorpagina van een bijbel. Dat is de bladzijde waarop de families schreven wie er bij hen werd geboren, wie er stierf en wie er trouwde, voorin hun bijbel, als ze die hadden.'

'Maar wat doet die bijbel daar?'

'Dat is een goede vraag. Hij is echt een ramp, die Monsieur Jourdain. Stel je voor, dat hij zulk soort waardevolle dingen gewoon maar laat rondslingeren! Kennelijk heeft iemand hem een grote doos met oude boeken gebracht. Er zit van alles bij; oude parochieboeken, oude koopakten, maar de bijbel is het meest waardevolle dat erbij was. Nou ja, echt waardevol is hij ook niet, want hij is er niet al te best aan toe.'

'Wat is er dan mee?'

'Hij is verbrand. De meeste pagina's zijn zwartgeblakerd. Maar er staan een heleboel Tourniers in. En het zijn jouw Tourniers, daar is Monsieur Jourdain van overtuigd.'

Ik zweeg en had even de tijd nodig om het te verwerken.

'Kun je komen om hem te bekijken?'

'Natuurlijk. Waar ben je?'

'Nog steeds in Le Pont de Montvert. Maar ik zou je ook ergens halverwege kunnen ontmoeten. Laten we afspreken in Rodez over, eens kijken, drie uur.' Ze dacht even na. 'Ja, ik weet het al. We spreken af in Crazy Joe's Bar. Dat is om de hoek van de kathedraal, in de oude wijk. Het is een Amerikaanse bar, dus je kunt er een martini drinken!' Ze schaterde het uit van de lach en hing op.

Op weg Lisle uit, kwam ik langs het hotel de ville. Doorrijden, Ella, dacht ik. Hij heeft er niets mee te maken.

Ik stopte, sprong uit de auto, vloog het gebouw in en rende de trap op. Ik duwde de deur van de bibliotheek open en keek om het hoekje. Jean- Paul zat alleen achter de balie een boek te lezen. Hij keek op, zag me maar verroerde zich niet.

Ik bleef in de deuropening staan. 'Heb je het druk?' vroeg ik.

Hij haalde zijn schouders op. Na de scène op de markt, een paar dagen eerder, was zijn houding niet echt verwonderlijk.

'Ik heb iets gevonden,' zei ik snel. 'Of liever, iemand anders heeft iets voor me gevonden. Harde bewijzen. Iets dat je zeker zal bevallen.'

'Heb je het over je schilder?'

'Ik geloof van niet. Kom mee, dan kun je het zien.'

'Waarnaar toe?'

'Ze hebben het gevonden in Le Pont de Montvert, maar ik heb met ze afgesproken in Rodez.' Ik keek naar de vloer. 'Ik zou het fijn vinden als je meeging.'

Jean-Paul keek me even aan, en toen knikte hij. 'Goed, dan ga ik hier wat vroeger dicht. Spreken we af over een kwartier bij de Fina-pomp aan de weg naar Albi?'

'De benzinepomp? Hoezo? En hoe kom je daar?'

'Met de auto. We zien elkaar daar, en dan gaan we met één auto verder.'

'Waarom kun je niet nu meteen met me mee? Ik wacht buiten wel op je'

Jean-Paul zuchtte. 'Zeg eens, Ella, heb je, voor je hier bent komen wonen, ooit eerder in een klein plaatsje gewoond?'

'Nee, maar...'

'Dan vertel ik het je straks wel, als we in de auto zitten.'

Jean-Paul kwam aangereden in een gedeukte, witte Eend. Ik moet altijd lachen wanneer ik het typische, onmiskenbare geluid van een Eend hoor. Ik had verwacht dat Jean-Paul in een sportwagen zou rijden, maar deze Eend paste eigenlijk veel beter bij hem.

Hij deed zó vreemd en onopvallend toen hij van zijn auto overstapte in de mijne dat ik moest lachen. 'Denk je dan dat er over ons geroddeld zal worden?' vroeg ik, toen ik wegreed van de pomp.

'Het is een klein stadje. Veel oude vrouwen hebben niets anders te doen dan te kijken en te praten over alles wat ze zien.'

'Ja, dat zal wel, maar dat heeft toch niets te betekenen?'

'Ella, laat me je een dag uit het leven van zo'n vrouw beschrijven. Ze staat 's ochtends op en ontbijt op haar balkon waar ze iedereen die langs komt kan zien. Dan gaat ze boodschappen doen; ze gaat elke dag naar alle winkels en praat daar met de andere vrouwen en kijkt wat de andere mensen doen. Dan komt ze thuis en staat ze in de voordeur van haar huis en praat met de buren en kijkt, 's Middags, wanneer ze weet dat iedereen slaapt en ze niets zal missen, slaapt ze ook een uurtje. De rest van de middag zit ze op haar balkon of terras en leest de krant, maar in werkelijkheid kijkt ze naar alles en iedereen die langskomt, 's Avonds gaat ze nog een eindje lopen, en praat ze met haar vriendinnen. De hele dag doet ze bijna niets anders als praten en kijken. Dat is wat ze dag in dag uit doet.'

'Maar ik heb helemaal niets gedaan wat zij hebben gezien en waar ze over kunnen praten.'

'Ze praten over wat dan ook, en verdraaien het.'

Ik nam een haarspeldbocht te ruim. 'Ik heb in Lisle niets gedaan dat iemand interessant of schandalig of wat dan ook zou kunnen vinden.'

Jean-Paul was even stil. Toen zei hij: 'Je houdt van uienquiches, hè?'

Ik verstijfde even, en toen lachte ik. 'Ja, ik ben er aan verslaafd. Ik wed dat die oude roddeltantes daar echt geschokt van zijn.'

'Ze dachten dat je... dat je...' Hij zweeg. Ik keek hem aan. Hij keek verlegen. 'Dat je zwanger was,' besloot hij ten slotte.

'Wat?'

'Dat je naar die quiches hunkerde omdat je zwanger bent.'

Ik moest lachen. 'Maar dat is belachelijk! Hoe komen ze daarbij? En wat kan het ze schelen?'

'In zo'n klein stadje weet iedereen alles van iedereen. Ze gaan ervan uit dat het hun recht is om te weten of je zwanger bent. Maar intussen weten ze dat het niet zo is.'

'Mooi zo,' zei ik. Toen keek ik hem strak aan. 'Hoe weten ze dat ik niet zwanger ben?'

Tot mijn verbazing werd Jean-Paul nu echt rood. 'Zomaar, zomaar. Ze hebben alleen maar...' Hij maakte zijn zin niet af en frummelde aan het zakje van zijn overhemd.

'Wat?' Ik begon me misselijk te voelen bij de gedachte aan hetgeen ze zouden kunnen weten. Jean-Paul haalde een pakje sigaretten uit zijn zak. 'Weetje die condoomautomaat in het straatje achter het plein?' vroeg hij ten slotte.

'Aha.' Iemand moest Rick hebben gezien toen hij ze die avond had gekocht. God, dacht ik, waar waren ze verder nog achtergekomen? Vertelt de dokter alles van iedereen die bij hem op het spreekuur is geweest? Worden je vuilniszakken hier nagekeken?

'Wat hebben ze verder nog gezegd?'

'Dat hoefje niet te weten.'

'Wat hebben ze verder nog gezegd?'

Jean-Paul keek naar buiten. 'Ze letten op alles wat je koopt. De postbode vertelt ze over elke brief die hij bij je in de brievenbus stopt. Ze weten wanneer je overdag niet thuis bent, en ze letten erop hoe vaak je weg bent met je man. En, tja, als je je luiken niet dichtdoet, dan kijken ze ook bij je naar binnen.' Hij sprak alsof hij het erger vond dat ik mijn luiken niet dichtdeed dan dat ze bij me naar binnen keken.

Ik huiverde bij de herinnering aan de baby die bijna was gestikt en aan alle schouders die me buiten de kring hadden gehouden.

'Wat hebben ze precies gezegd?'

'Wil je dat echt weten?'

'Ja.'

'Ze hadden het over de quiches en het feit dat je zwanger zou zijn. En dan vinden ze je pretentieus, omdat je een wasmachine hebt gekocht.'

'Waarom?'

'Ze vinden dat je, net als zij, met de hand moet wassen. Dat alleen mensen met kinderen een wasmachine mogen hebben. En ze vinden de kleur van je luiken ordinair en niet in Lisle passen. Ze vinden je tactloos. Je behoort geen mouwloze jurken te dragen, vinden ze. En ze vinden het onbeleefd dat je mensen in het Engels aanspreekt. En ze zeggen dat je een leugenaar bent, want je hebt tegen Madame Rodin van de boulangerie gezegd dat je hier woonde toen dat nog helemaal niet zo was. En je hebt lavendel geplukt van het plein, en dat doet niemand. Dat was trouwens hun eerste indruk van je, en daar valt moeilijk iets aan te veranderen.'

We reden enkele minuten in stilte. Aan de ene kant kon ik wel huilen, maar aan de andere kant moest ik er eigenlijk om lachen. Ik had maar één keer iets in het Engels gezegd, maar dat werd me veel zwaarder aangerekend dan al die keren dat ik Frans had gesproken. Jean-Paul stak een sigaret op en deed het raampje op een kiertje open.

'Vind jij me ook onbeleefd en tactloos?'

'Nee.' Hij glimlachte. 'En ik vind dat je vaker mouwloze jurken zou moeten dragen.'

Ik kreeg een kleur. 'En hebben ze ook wat positiefs over me te zeggen?'

Hij dacht even na. 'Ze vinden dat je een knappe man hebt, en dat ondanks het feit dat hij een...' Hij wees op zijn nek.

'Zijn staartje.'

'Ja, ondanks het feit dat hij een staartje heeft. Maar ze snappen niet waarom hij gaan joggen, en ze vinden zijn short te kort.'

Ik glimlachte voor me heen. Joggen leek niet op z'n plaats in een Frans dorp, maar Rick trok zich niets aan van de starende blikken. Toen betrok mijn gezicht.

'En hoe komt het dat jij al die dingen van mij weet?' vroeg ik. 'Van die quiches en van het feit dat ik zwanger zou zijn, en van mijn luiken en mijn wasmachine? Je doet alsof je boven al dat geroddel staat, maar kennelijk weetje evenveel als alle anderen.'

'Ik roddel niet,' zei Jean-Paul met klem. Hij blies de rook door het kiertje van het raampje. 'Iemand heeft me al die dingen bij wijze van waarschuwing opgesomd.'

'Een waarschuwing voor wat?'

'Ella, telkens wanneer jij en ik elkaar zien of tegenkomen, weet het hele dorp dat. Ik heb me laten vertellen dat er over ons geroddeld wordt. Ik had voorzichtiger moeten zijn. Mij maakt het niet uit, maar jij bent een vrouw, en voor een vrouw is het altijd erger. En nu zul je wel zeggen dat dat niet eerlijk is,' vervolgde hij, toen ik hem in de rede wilde vallen, 'maar of dat nu wel of niet eerlijk is, het is waar. En je bent getrouwd. En je bent een buitenlandse. Al die dingen maken alles er nog veel erger op.'

'Maar ik vind het een belediging dat je je meer stoort aan wat zij zeggen dan aan wat en wie ik ben. Wat is er verkeerd aan dat wij elkaar ontmoeten? Ik doe toch zeker niets wat niet door de beugel zou kunnen, verdorie? Ik mag dan met Rick getrouwd zijn, maar dat betekent toch niet dat ik niet met een andere man zou mogen praten!'

Jean-Paul zei niets.

'Hoe kun je daarmee leven?' vroeg ik ongeduldig. 'Met al dat geroddel om je heen? Weten ze ook alles van jou?'

'Nee. Ik geef toe dat het een schok was, na het leven in de grote stad, maar ik heb geleerd om discreet te zijn.'

'En dit noem je discreet, dat we samen stiekem op stap gaan? Nu lijkt het alsof we écht iets op ons geweten hebben.'

'Nee, dat is niet helemaal waar. Het stoort hen vooral wanneer ze de dingen zien, wanneer het onder hun neus gebeurt.'

'Nou ja, hoe dan ook, hun waarschuwing heeft niets uitgehaald. We zijn samen.'

Dat was het laatste wat er tussen ons werd gezegd tot we in Rodez waren. De omslag was half weggebrand en de bladzijden waren, met uitzondering van het titelblad, verkoold en onleesbaar. In een kriebelig handschrift en bruine inkt stond geschreven:

Jean Tournier n. aoüt 1507 m. Hannah Tournier 18 juin 1535 Jacques n. 28 aoüt 1536 Etienne n. 29 mai 1538 m. Isabelle du Moulin 28 mai 1563 Jean n. 1 janvier 1563 Jacob n. 2 juillet 1565 Marie n. 9 octobre 1567 Susanne n. 12 mars 1540 m. Bertrand Bouleaux 29 novembre 1565 Deborah n. 16 octobre 1567

Vier paar ogen keken me aan: die van Jean-Paul, Mathilde, Monsieur Jourdain - die, tot mijn verbazing, toen we binnen waren gekomen, naast Mathilde had gezeten en een Cola-tic had gedronken - en een klein, blond meisje met een Cola in haar hand van wie de ogen groot waren van opwinding en dat me was voorgesteld als Sylvie, de dochter van Mathilde.

Ik voelde me een beetje misselijk, maar ik drukte de bijbel tegen mijn buik en keek hen glimlachend aan.

'Oui,' was het enige dat ik kon zeggen. 'Oui.'

De geheimen

Het grootste verschil waren de bergen.

Isabelle keek naar de hellingen om zich heen; het kale stuk rots bij de top zag eruit alsof het elk moment omlaag kon komen. De bomen waren ook anders. Ze stonden dicht opeen als mos, maar weken hier en daar uiteen voor een groene open plek.

De bergen van de Cévennes zijn als een vrouwenbuik, dacht ze. Deze bergen van de Jura zijn als haar schouders. Spitser, scherper omlijnd, minder gastvrij. Mijn leven zal er anders uitzien in dit soort bergen. Ze rilde.

Ze stonden bij een rivier aan de rand van Moutier, en maakten deel uit van een groep die vanuit Genève reisde en op zoek was naar een plek om zich te vestigen. Isabelle wilde hen smeken om verder te gaan, om verder te trekken tot ze een vriendelijker omgeving hadden gevonden. Niemand anders deelde haar innerlijke onrust. Etienne en twee andere mannen lieten hen achter bij de rivier en gingen naar het dorp om daar naar werk te vragen.

De rivier die door het dal stroomde, was smal en donker en werd omzoomd door berken. Afgezien van de bomen verschilde de Birse niet eens zo heel veel van de Tarn, maar toch maakte hij een onvriendelijke indruk. Het water stond nu laag, maar in het voorjaar zou de rivier drie keer zo breed worden. Terwijl de volwassenen onderling stonden te overleggen, renden de kinderen naar het water. Petit Jean en Marie staken hun handen erin, terwijl Jacob bij de rand hurkte en naar de steentjes op de bodem keek. Even later stak hij zijn hand aarzelend in het water en haalde er een zwarte steen uit in de vorm van een scheef hart. Hij hield hem tussen twee vingers omhoog en liet hem aan de anderen zien.

'Eh, bravo, mon petit!' riep Gaspard, een joviale man die aan één oog blind was. Hij en zijn dochter, Pascale, hadden in Lyon een herberg gehad en waren gevlucht met een wagen vol voedsel dat ze gedeeld hadden met iedereen die maar honger had. De Tourniers hadden ze ontmoet op de weg van Genëve, toen hun kastanjes op waren en ze nog maar één dagvoor-

raad aardappelen hadden. Gaspard en Pascale gaven hun te eten en wilden niets weten van bedankjes of geld.

'Het is Gods wil,' had Gaspard gezegd, waarna hij gelachen had alsof het een goeie mop was. Pascale glimlachte alleen maar, en ze had Isabelle, met haar lieve gezicht en verlegen manier van doen, doen denken aan Susanne.

De mannen kwamen terug van de herberg. Er lag een verbaasde uitdrukking op Etiennes gezicht - zijn ogen waren groot en wild zonder wimpers of wenkbrauwen.

'Er is hier geen Duc de 1'Aigle,' zei hij hoofdschuddend. 'Er is niemand om land van te pachten of om voor te werken.'

'Voor wie werken de mensen die hier wonen?' vroeg Isabelle.

'Voor zichzelf.' Hij leek onzeker. 'Sommige boeren hebben hulp nodig voor de oogst van jute. We zouden hier een tijdje kunnen blijven.'

'Wat is jute, papa?' vroeg Petit Jean.

Etienne haalde zijn schouders op.

Hij wil niet toegeven dat hij het niet weet, dacht Isabelle.

Ze bleven in Moutier. In de tijd die restte tot aan de eerste sneeuw werden de Tourniers door de ene na de andere boer in dienst genomen. Op de eerste dag werden ze naar een akker met jute gebracht dat ze moesten maaien en moesten laten drogen. Ze keken met grote ogen naar het taaie gewas, dat even lang was als Etienne.

Uiteindelijk verwoordde Marie wat iedereen dacht.

'Maman, hoe moet je deze planten eten?'

De boer lachte.

'Non, non, ma petite fleur: zei hij. 'Deze plant wordt niet gegeten. We spinnen er een draad van, waar stof van wordt geweven en touw van wordt gemaakt. Zie je dit hemd?' Hij wees op het grauwe hemd dat hij droeg. 'Dit is gemaakt van jute. Vooruit, voel maar.'

Isabelle en Marie wreven de stof tussen hun vingers. Hij was dik en ruw.

'Dit hemd draag ik nog als mijn kleinzoon kinderen krijgt!'

Hij vertelde hoe de jute eerst gemaaid en gedroogd moest worden, waarna het gewas geweekt werd om het zacht te maken en de vezels van het houterige gedeelte werd gescheiden. Daarna werden de vezels opnieuw gedroogd en geslagen om ze helemaal los te maken. Ten slotte werden de vezels dan gekaard en gesponnen.

'En dat is het werk dat jullie van de winter zullen doen.' Hij keek naar Isabelle en Hannah.

'Maar wat éét je dan?' hield Marie vol.

'O, te eten is er genoeg! De jute wordt op de markt van Bienne geruild voor graan en geiten, varkens en andere spullen. Wees maar niet bang, fleurette, je zult echt geen honger hebben.'

Etienne en Isabelle zeiden niets. In de Cévennes waren ze slechts hoogst zelden naar de markt gegaan om hun producten te ruilen; ze verkochten hun overschotten aan de Duc de 1'Aigle. Isabelle greep haar nek beet. Het voelde niet juist aan om een gewas te verbouwen dat niet gegeten kon worden.

'We hebben moestuinen,' stelde de boer hen gerust. 'En sommige boeren verbouwen ook wintergraan. Maken jullie je maar geen zorgen, er is hier meer dan voldoende. Kijk maar naar het dorp - zien jullie honger? Zien jullie hier arme mensen? God zorgt voor ons. Wij werken hard en Hij zorgt voor ons.'

Het was waar dat er in Moutier meer welvaart was dan in hun oude dorp. Isabelle pakte een zeis op en liep het veld in. Ze voelde zich net alsof ze op haar rug in de rivier lag en ze erop moest vertrouwen dat ze zou blijven drijven.

Ten oosten van Moutier stroomde de Birse in noordelijke richting, dwars door het bergmassief. Wat de rivier achterliet, was een diepe kloof van geelgrijze steen die op sommige plekken hard, en op andere plekken zo zacht was dat hij langs de kanten afbrokkelde. De eerste keer dat Isabelle het zag, was ze het liefste op haar knieën gevallen - het deed haar denken aan een kerk.

De boerderij waar ze gingen wonen, lag niet aan de Birse, maar aan een smallere rivier meer naar het oosten. Op weg naar en van Moutier kwamen ze langs de kloof. Wanneer Isabelle alleen was, sloeg ze een kruisje.

Hun huis was gebouwd van een steensoort die ze niet kende en lichter en zachter was dan het graniet van de Cévennes. Er waren gaten waar de mortel was afgebrokkeld, en daardoor was het huis tochtig en vochtig. De kozijnen van de deuren en de ramen waren van hout gemaakt, en het plafond ook, en Isabelle was bang dat het huis in brand zou vliegen. De boerderij van de Tourniers was helemaal van steen geweest.

Het vreemdste van alles was nog wel dat er geen schoorsteen was - geen enkel huis in het dal had een schoorsteen. In plaats daarvan was er boven het houten plafond een holle ruimte waarin de rook zich verzamelde nadat het daar door de gaten onder de balken was doorgedrongen. Daar werd ook het vlees opgehangen om te roken, maar dat leek het enige voordeel te zijn. Alles in huis zat onder een laag roet, en wanneer de ramen en deuren dicht waren, was het donker en benauwd in huis.

Soms, gedurende die eerste winter, wanneer Isabelle haar haren in een vettige, grijs linnen lap wikkelde, of wanneer ze eindeloos zat te spinnen en probeerde te voorkomen dat haar bloederige vingers vlekken maakten op de grove, jutedraad, of wanneer ze in de rokerige keuken aan tafel zat te hoesten en te kuchen, en ze wist dat de hemel buiten grauw en laag en zwaar was van de sneeuw en maanden achtereen zo zou blijven, dacht ze wel eens dat ze gek zou worden. Ze miste de zon op de rotsen, de rijp op de brem, de heldere, koude dagen, het grote fornuis van de Tourniers dat zo veel warmte had gegeven en de rook naar buiten had laten ontsnappen. Ze zei niets. Ze mochten allang blij zijn dat ze een huis hadden.

'Ooit bouw ik een schoorsteen,' beloofde Etienne op een donkere winterdag toen de kinderen aan één stuk door zaten te hoesten. Hij keek naar Hannah, en ze knikte.

'Een huis zonder schoorsteen en een echt fornuis is geen compleet huis,' vervolgde hij. 'Maar eerst moeten we het land bewerken. Ik zal de schoorsteen bouwen zodra ik kan, en dan zal het huis af zijn. En veilig.' Hij keek naar een hoek van de kamer, en meed Isabelles ogen.

Ze verliet de kamer en ging naar het devant-huis, een open gedeelte tussen het huis, de stal en de schuur, dat door hetzelfde dak overdekt werd. Daar kon ze staan en naar buiten kijken zonder omvergewaaid te worden door de wind of onder de sneeuw te komen. Ze snoof de schone lucht diep in zich op en zuchtte. De deur keek uit op het zuiden, maar er was niets te bespeuren van een stralende, verwarmende zon. Ze keek naar de besneeuwde hellingen tegenover het huis en zag een grijze gestalte ineengedoken in de sneeuw zitten. Ze deed een stapje terug in de donkere schaduwen van het devant-huis en zag de wolf het bos in lopen.

'Ik voel me nu al veilig,' zei ze zachtjes voor zich heen tegen Etienne en Hannah. 'En dat heeft niets met jullie magische krachten te maken.'

Om de paar dagen liep Isabelle over het bevroren pad langs de gele kloof naar de gemeenschappelijke oven van Moutier. Thuis had ze altijd brood gebakken in de oven van de Tourniers, of bij haar vader, maar hier werd het op één centrale plaats gebakken. Ze wachtte tot de deur van de oven openging, tot de golf van hitte haar bereikt had, en schoof haar broden erin. Om haar heen stonden de vrouwen, met ronde, wollen mutsen op, zachtjes met elkaar te praten. Eén van hen keek haar glimlachend aan.

'Hoe gaat het met Petit Jean en Jacob en Marie?' vroeg ze.

Isabelle glimlachte terug.

'Ze zijn zo graag buiten. Ze houden er niet van om binnen te zitten.

Thuis, waar we vandaan komen, is het niet zo koud. Nu maken ze meer ruzie.'

'Dit is nu jullie thuis,' corrigeerde de vrouw haar vriendelijk. 'God zal hier voor jullie zorgen. Hij heeft jullie deze winter een milde winter gegeven.'

'Dat is zo,' zei Isabelle.

'Moge de Heer u behoeden, Madame,' zei de vrouw, waarna ze wegging met haar broden onder haar arm geklemd.

'En u.'

Hier noemen ze me Madame, dacht ze. Niemand ziet mijn rode haren. Niemand weet er iets van af. Hier is een dorp van driehonderd mensen die me nooit La Rousse noemen. Het enige dat ze van de Tourniers weten, is dat we aanhangers zijn van het Ware Geloof. Als ik zo weer naar huis ga, zullen ze niet achter mijn rug over mij roddelen.

Daar was ze blij om. Alleen al daarom was ze bereid om tevreden te zijn met de steile bergen, de vreemde gewassen en de strenge winters. En misschien dat ze zelfs zou kunnen wennen aan een leven zonder schoorsteen.

Isabelle kwam Pascale vaak tegen bij de centrale oven en bij de kerk. In het begin zei Pascale weinig, maar met de tijd werd ze wat spraakzamer, totdat ze uiteindelijk zover was dat ze in staat bleek Isabelle tot in de details over haar verleden te vertellen.

'In Lyon werkte ik zo vaak mogelijk in de keuken,' zei ze, toen ze op een zondag in de menigte voor de kerk stonden. 'Maar toen Maman aan de pest was overleden, moest ik ook bedienen. Ik ben niet graag zo dicht in de buurt van zo veel vreemde mannen die me altijd overal willen aanraken.' Ze rilde. 'En dat ik zo veel wijn moest schenken, terwijl we geacht worden geen wijn te drinken, stond me ook niet aan. Het voelde helemaal niet goed aan. Wanneer ik maar kon, hield ik me schuil op de achtergrond.' Ze was even stil.

'Maar papa vindt het heerlijk,' vervolgde ze. 'Je weet dat hij hoopt dat hij de Cheval-Blanc kan overnemen als de eigenaars vertrekken. Hij blijft goede maatjes met hen, voor het geval dat. Onze herberg in Lyon heette ook de Cheval-Blanc. Hij beschouwt het als een teken.'

'Mis je je vroegere leven dan helemaal niet?'

Pascale schudde het hoofd.

'Het bevalt mij hier. Ik voel me hier veiliger dan in Lyon. Het was daar zo vol en er waren zo veel mensen die niet te vertrouwen zijn.'

'Veilig, ja, dat is het hier. Maar ik mis de blauwe hemel,' zei Isabelle. 'Die hemel die zo wijd is dat je helemaal tot aan het einde van de wereld kunt kijken. Hier zijn overal om ons heen bergen, en die reiken tot aan de hemel. Thuis was het landschap helemaal open.'

'Ik mis de kastanjes,' zei Marie. Ze stond tegen haar moeder aan geleund.

Isabelle knikte.

'Toen we ze altijd hadden, vond ik er nooit veel aan. Net als water. Je staat niet stil bij water tot je dorst hebt en er niets te drinken is.'

'Maar bij jullie thuis dreigde er toch zeker ook gevaar, hè?'

'Ja.' Ze slikte bij de herinnering aan de geur van verbrand vlees. Ze hield de herinnering voor zich.

'Ik vind hun ronde mutsen zo grappig, jij ook?' zei ze in plaats daarvan, en ze wees op een groepje vrouwen. 'Kun jij je voorstellen dat je er eentje over je hoofddoek heen zou dragen?'

Ze lachten.

'Misschien dat wij ze op een dag ook zullen dragen, en dat de mensen die net uit Frankrijk zijn gekomen dan om óns zullen lachen,' merkte Isabelle op.

Gaspards stem schalde over de menigte: 'Soldaten! Nou, ik kan jullie nog wel een paar dingen over de katholieke soldaten vertellen waar je nekharen van overeind zullen komen!'

Pascales gezicht betrok. Ze liet haar blik zakken, stond kaarsrecht en balde haar handen tot vuisten. Ze sprak nooit over hun vlucht, maar Isabelle had Gaspard er al een aantal keren over horen vertellen, zoals hij dat nu ook weer deed aan een nieuwe vriend.

'Toen de katholieken van de massamoorden in Parijs hoorden, raakten ze door het dolle heen en kwamen ze naar de herberg om ons aan stukken te rijten,' vertelde Gaspard. 'De soldaten vielen binnen, en ik dacht, de enige manier om hier levend van af te komen, is wijn schenken. Ik bood ze onmiddellijk gratis wijn aan. Aux frais de la maison! riep ik steeds maar. Nou, dat werkte. Je weet toch hoe graag katholieken drinken! We hebben ook altijd goed aan ze verdiend. Het duurde niet lang tot ze zó dronken waren dat ze waren vergeten waar ze vandaan kwamen, en terwijl Pascale ze bezig hield, heb ik zo snel mogelijk alles ingepakt wat we hadden. Pal voor hun neus!'

Pascale draaide zich opeens om en verdween achter de kerk. Hoe is het mogelijk dat Gaspard niet ziet dat er iets aan de hand is met zijn dochter, vroeg Isabelle zich af, toen Gaspard vrolijk verder vertelde.

Even later ging ze naar haar op zoek. Pascale had overgegeven en stond tegen de muur geleund. Met onvaste hand veegde ze haar mond af. Isabelle zag hoe bleek ze was en ze zag haar opgezette ogen, en ze knikte bij zichzelf. Drie maanden, schoot het door haar heen. En ze was niet getrouwd.

'Isabelle, jij bent toch vroedvrouw, hè?' vroeg Pascale ten slotte.

Isabelle schudde het hoofd.

'Mijn moeder heeft het me geleerd, maar Etienne - toen we trouwden, wilde zijn familie niet dat ik dat werk nog langer deed.

'Maar je weet toch alles van... van baby's en van...'

'Ja.'

'En als de baby verdwijnt, weet je daar ook iets van af?'

'Je bedoelt als God niet wil dat het kind geboren wordt?'

'Ik... ja, dat bedoel ik. Als God het niet wil.'

'Ja, daar weet ik iets van af.'

'Is er iets dat je kunt doen... een speciaal gebed, misschien?'

Isabelle dacht even na.

'Kom over twee dagen naar de kloof, dan zullen we samen bidden.'

Pascale aarzelde.

'Het is in Lyon gebeurd,' gooide ze er opeens uit. 'Toen we weg wilden. Ze hadden zo veel gedronken. Papa weet er niets van af...'

'En hij komt het ook niet te weten.'

Isabelle ging ver het bos in om jeneverbessen en wijnruit te zoeken. Toen Pascale twee dagen later tussen de rotsen van de kloof naar haar toe kwam, gaf Isabelle haar een papje te eten, waarna ze met haar op de grond knielde en tot de heilige Margaretha bad tot de grond rood was van het bloed.

Dat was het eerste geheim van haar nieuwe leven.

Tijdens het eerste kerstfeest in Moutier ontdekte Isabelle dat de Maagd op haar gewacht had.

Er waren twee kerken. De volgelingen van Calvijn hadden de katholieke kerk van de heilige Petrus overgenomen, de heiligenbeelden verbrand en het altaar omgedraaid. De kanunniken waren gevlucht, en ze hadden de abdij, die daar al vele honderden jaren geweest was en van vele wonderen getuige was geweest, gesloten. De aan de abdij verbonden kapel, de 1'Eglise de Chalières, werd nu gebruikt door de parochie van Perrefitte, een gehucht niet ver van Moutier. Vier keer per jaar, op de kerkelijke feestdagen, woonden de inwoners van Moutier 's ochtends de dienst bij in de kerk van de heilige Petrus, en 's middags die in de 1'Eglise de Chalières.

Die eerste Kerstmis gingen de Tourniers, in de zwarte kleren die ze van Pascale en Gaspard hadden geleend, de kapel binnen. Het was er zó druk dat Isabelle op haar tenen moest staan om de dominee te kunnen zien. Na een poosje gaf ze het op, en ze keek naar de muurschilderingen boven zijn hoofd. De muren waren beschilderd, op het gewelfde plafond was een afbeelding van Christus die het Boek van het Leven vasthield, en op de panelen daaronder stonden de twaalf apostelen afgebeeld. Sinds het gekleurde venster en het beeld van de Maagd met Kind in haar jeugd, had Isabelle geen versieringen meer in een kerk gezien.

Ze ging weer op haar tenen staan en keek naar de figuren die op ooghoogte waren geschilderd. Rechts van de dominee was een half verschoten afbeelding van de Maagd, die verdrietig in de verte tuurde. Hoewel Isabelle tranen in de ogen kreeg, bleef ze haar gezicht in de plooi houden. Ze keek naar de dominee, maar van tijd tot tijd liet ze haar blik even afdwalen naar de schildering op de muur.

De Maagd keek haar heel even aan en ze glimlachte, maar het volgende moment was ze weer verdrietig. Isabelle was de enige die het had gezien.

Dat was het tweede geheim.

Vanaf die dag zorgde ze er op feestdagen altijd voor dat ze vroeg in de kerk was, want ze wilde zo dicht mogelijk in de buurt van de Maagd zijn.

De voorjaarszon bracht het derde geheim. Van de ene dag op de andere was de sneeuw gesmolten. Overal liep het smeltwater in watervalletjes van de omringende bergen, en de rivier trad buiten zijn oevers. De zon kwam weer terug, de hemel was weer blauw en het gras begon te groeien. Ze konden de deur en de vensters openlaten, de kinderen en de rook ontsnapten naar buiten, Etienne rekte zich behaaglijk uit in het zonnetje en hij schonk Isabelle een vluchtig glimlachje. Hij zag er oud uit met zijn grijze haar.

Isabelle was blij dat de zon weer terug was, maar ze bleef op haar hoede. Elke dag nam ze Marie mee het bos in om haar haren te controleren, en ze trok elke rode haar eruit die ze zag. Marie bleef geduldig staan en gaf geen kik. Ze vroeg haar moeder of ze haar haren mocht houden, en ze verborgen de steeds groter wordende bal in een holle boom vlakbij.

Op een dag kwam Marie naar Isabelle toe gerend en ze verborg haar hoofd in haar schoof.

'Mijn haar is weg,' fluisterde ze door haar tranen heen, want ze had toen al begrepen dat ze hier niet met de anderen over moest praten. Isabelle keek naar Hannah, Etienne en de jongens. Hannah keek zoals gewoonlijk zuur, maar er lag geen achterdochtige uitdrukking op hun gezichten.

Ze was samen met Marie in de holle boom aan het zoeken, toen ze opkeek en het vogelnestje in de zon zag glanzen.

'Daar!' Ze wees. Marie lachte en begon in haar handjes te klappen.

'Jullie mogen het hebben!' riep ze naar de vogels, terwijl ze haar haren bij de punten ophield en het langzaam, als een waterval, terug liet vallen. 'Hier, kom maar halen, jullie mogen het hebben! Van nu af aan weet ik tenminste waar het is!'

Ze draaide in het rond en liet zich lachend op de grond vallen.

Het hoge, schrille fluiten klonk harder en zachter en eindigde met een triller. Het was in het hele dal te horen. Na een tijdje was ook het geratel en gekraak en geknars van een wagen te horen. Het geluid weergalmde tegen de rotswand boven hun hoofden en bereikte hen in het veld, waar ze bezig waren met het planten van de jute. Etienne stuurde Jacob weg om te kijken wat eraan kwam. Toen hij terugkwam, pakte hij Isabelle bij de hand en trok haar, gevolgd door de rest van de familie, het pad mee af naar de rand van het dorp. Daar was de wagen blijven staan, en de dorpelingen hadden zich eromheen geschaard.

De marskramer was klein van stuk en donker. Hij had een baard en een lange snor, die in meerdere gecompliceerde krullen was gedraaid, en droeg een rood-geel gestreepte muts, die hij als een omgekeerde emmer tot ver over zijn oren had getrokken. Hij balanceerde hoog boven hen op een wagen die was volgeladen met van alles en nog wat en klom en klauterde eroverheen met de zelfverzekerdheid van een man die precies weet waar hij kan staan en waaraan hij zich kan vasthouden. Onder het klimmen en klauteren sprak hij onophoudelijk over zijn schouder. Hij had een vreemd, zangerig accent, waar Isabelle om moest glimlachen. Etienne kon er niet om lachen - hij staarde de man alleen maar met grote ogen aan.

'Sinaasappelen! Sinaasappelen! Hier heb ik sinaasappelen, olijven en citroenen uit Sevilla! Hier is je prachtige koperen pan. En daar je tas van leer. En hier heb ik je gespen. Wil je gespen voor op je schoenen, schone dame? Ja, je wilt ze graag hebben! En ik heb knopen die erbij passen! En hier is het garen, en daar het kant, ja, ja, het allerfijnste kant. Kom, kom! Kom kijken, kom voelen, wees niet bang. Ah, Jacques La Barbe, bonjour encore! Je broer zegt dat hij weldra uit Genève komt, maar hij zegt dat je zus bij Lyon woont. Waarom komt ze niet hier bij jullie wonen, in dit mooie dorp? Ach, het is niet belangrijk. En Abraham Rougemont, er staat een paard voor je klaar in Bienne. Een goede koop, ik heb het met mijn eigen ogen gezien. Maak een rit door het dorp met die mooie dochter van je. En Monsieur le régent, ik heb uw zoon gesproken...'

Hij ratelde aan één stuk door en gaf berichten door terwijl hij ondertussen zijn waar aan de man bracht. De mensen lachten en ze plaagden hem; ze kenden hem en waren blij om hem weer te zien. Hij kwam elk jaar wanneer de ergste kou en sneeuw voorbij waren, en dan kwam hij nog een keer tijdens het oogstfeest.

Midden in de drukte boog hij zich opeens naar Isabelle.

lQue bella, jou heb ik nog niet eerder gezien,' riep hij uit. 'Ben je gekomen om naar mijn waar te kijken?' Hij legde zijn hand op een paar balen stof die naast hem lagen. 'Kom maar kijken!'

Isabelle glimlachte verlegen en ze liet haar hoofd zakken; Etienne fronste zijn voorhoofd. Ze hadden niets om te ruilen, minder dan niets - ze waren iedereen in Moutier wel een gunst verschuldigd. Bij hun aankomst hadden ze twee geiten, een zak met vlaszaden en dekens en kleren gekregen. Niemand hoefde terugbetaald te worden, maar er werd van hen verwacht dat ze nieuwe vluchtelingen met niets op zak even gul zouden behandelen als zij behandeld waren. Lange tijd bleven ze staan kijken naar de waren die de marskramer te koop aanbood - ze bewonderden het kant, het tuig en de witlinnen schorten.

Toen hoorde Isabelle de man iets zeggen over Alès.

'Misschien weet hij wel iets,' fluisterde ze tegen Etienne.

'Hou je mond,' siste hij.

Hij wil het niet weten, dacht ze. Maar ik wel.

Ze wachtte tot Etienne en Hannah weg waren gegaan en Petit Jean en Marie moe waren van het rennen rondom de wagen en naar de rivier waren gegaan. Toen pas boog ze zich naar hem toe.

'Alstublieft, Monsieur,' fluisterde ze.

'Ah, Bella, je wilt zien wat ik heb. Kom, kom maar kijken!'

Ze schudde het hoofd.

'Nee, ik wil u iets vragen. Bent u... Bent u in Alès geweest?'

'Met Kerstmis, ja. Heb je soms een boodschap voor mij?'

'Mijn schoonzus en haar man zijn daar - ik denk dat ze daar zijn. Susanne Tournier en Bertrand Bouleaux. Ze hebben een dochter, Deborah, en misschien ook een baby, als God het wilde.'

Voor het eerst hield de marskramer zijn mond en dacht hij na. Het leek wel alsof hij in gedachten alle gezichten en namen naging die hij op al zijn reizen had gezien en in zijn geheugen had opgeslagen.

'Nee,' zei hij ten slotte, 'ik heb hen niet gezien. Maar als je wilt, zal ik ze voor je zoeken. In Alès. En jij heet?'

'Isabelle. Isabelle du Moulin. En mijn man is Etienne Tournier.'

'Isabella, que bella. Zo'n mooie naam zal ik niet vergeten!' Hij schonk haar een glimlach. 'En nu zal ik je laten zien wat ik voor je heb. Je kunt je niets mooiers wensen. Het is heel bijzonder. Trés cher,' voegde hij er zachtjes aan toe. 'Ik laat dit echt niet aan iedereen zien.'

Hij trok Isabelle mee naar de andere kant van zijn wagen en begon tussen de balen stof te graven tot hij ten slotte gevonden had wat hij zocht - een baal wit linnen. Jacob stond opeens naast Isabelle, en de koopman wenkte hem.

'Kom, kom, ik heb gezien dat je het fijn vindt om naar mijn waar te kijken. Ik heb je ogen zien stralen. Kom, dit moet je zien.'

Hij stond over hen heen gebogen en schudde de witte stof uit. Het vierde geheim viel eruit, de kleur waarvan Isabelle gedacht had dat ze die nooit meer zou zien. Ze slaakte een kreet, stak haar hand uit en liet haar vingers over de stof gaan. Het was een zachte wol die in een diepe tint was geverfd. Ze boog het hoofd en drukte de stof tegen haar wang.

De marskramer knikte.

'Je kent dit blauw,' zei hij voldaan. 'Ik wist dat je dit blauw kende. Het blauw van de Maagd van de heilige Zacharias.'

'Waar is dat?' Isabelle streek de stof glad.

'Ah, een schitterende kerk in Venetië. Er hoort een verhaal bij dit blauw, wist je dat? De wever die deze stof gemaakt heeft, heeft het nagemaakt van het gewaad van de Maagd die voorkomt op een schildering van de heilige Zacharias. Dat heeft hij gedaan omdat hij haar wilde bedanken voor een wonder.'

'Wat voor wonder?' Jacob keek de koopman met grote bruine ogen aan.

'De wever had een dochtertje van wie hij zielsveel hield, en op een dag was ze verdwenen, zoals dat in Venetië regelmatig met kinderen gebeurt. Ze vallen in de kanalen, weetje, en dan verdrinken ze.' De koopman sloeg een kruis.

'Dus het meisje kwam niet thuis, en de wever ging naar de heilige Zacharias om voor haar ziel te bidden. Hij heeft urenlang voor de Maagd zitten bidden. En toen hij thuiskwam, zat zijn dochtertje daar levend en wel op hem te wachten! En als dank weeft hij deze stof, dit speciale blauw om de Maagd te bedanken. Hij maakt er een jurk van voor zijn dochtertje, opdat ze, wanneer ze die jurk draagt, altijd door de Maagd beschermd zal zijn. Anderen hebben geprobeerd om dit blauw na te maken, maar niemand kan het. De verf heeft een geheim, weet je, en de enige die dat geheim nu nog kent, is zijn zoon. Het is een familiegeheim.'

Isabelle keek naar de stof, en toen keek ze, met tranen in de ogen, op naar de marskramer.

'Ik heb niets,' zei ze.

'Dan zal ik je wat geven, Bella, een kleinigheid. Een blauw geschenk.'

Hij boog zich over de stof heen en trok een draad van de rafelige kant, een stukje draad dat bijna even lang was als haar vinger. Hij maakte een diepe buiging en gaf het aan haar.

Isabelle dacht vaak aan de blauwe stof. Ze kon hem onmogelijk kopen; en al had ze hem kunnen betalen, dan zouden Etienne en Hannah hem nooit in huis willen hebben.

'Katholieke stof!' zou Hannah boos uitroepen, als ze zou kunnen spreken.

Ze verstopte de draad in de zoom van haar jurk en haalde hem alleen maar te voorschijn wanneer ze alleen was, of bij Jacob, die weinig sprak en niets zou zeggen over het beetje kleur waarvan ze het geheim samen deelden.

Toen kreeg een van hun geiten een jong dat niemand geboren zag worden, en dat werd Isabelle's laatste geheim.

De geit had twee jongen gekregen, ze schoongelikt en ze te drinken gegeven, en ze sliep met de twee jonkies tegen haar dikke uier gedrukt. Toen Isabelle ging kijken hoe het met ze was, zag ze dat er nog een geitje geboren moest worden. Ze trok het kleine geitje uit het moederlijf, zag dat het leefde en zette het voor de moedergeit, opdat ze het zou kunnen schoonlikken. Terwijl het geitje bij de moeder dronk, ging Isabelle ernaast zitten en ze dacht na. Haar geheimen gaven haar moed.

De bossen rond Moutier waren zó uitgestrekt dat Isabelle plaatsen kende waar niemand kwam. Ze nam het jong mee naar één van die plekken en bouwde er een hut van takken en stro. Daar hield ze het geitje die hele zomer verborgen en verzorgde ze het zonder dat iemand er iets van wist.

Met uitzondering van één iemand. Op een dag, toen ze bezig was om het geitje te laten drinken uit een zak die gevuld was met de melk van zijn moeder, stapte Jacob opeens achter een berkenboom vandaan. Hij hurkte naast haar neer en legde zijn hand op de rug van het geitje.

'Papa wil weten waar je bent,' zei hij, terwijl hij het geitje aaide.

'Hoelang weet je al dat ik hier kom?'

Hij haalde zijn schouders op en speelde met de vacht van het jonge dier, waarbij hij het haar eerst de ene en toen de andere kant op streek.

'Wil je me helpen ervoor te zorgen?'

Hij keek naar haar op.

'Natuurlijk, Maman.'

Zijn glimlach was zoiets zeldzaams dat het zien ervan een geschenk was.

Deze keer, toen ze de marskramer hoorde fluiten, was ze erop voorbereid. De marskramer glimlachte van oor tot oor toen hij Isabelle zag. Ze glimlachte terug. Terwijl zij en Hannah naar zijn linnen keken, klom Jacob op de wagen en liet hij hem zijn stenen zien, waarbij hij hem fluisterend haar boodschap overbracht. De marskramer knikte, en bleef ondertussen de bijzondere vormen en kleuren van Jacobs stenen bewonderen.

'Je hebt een uitstekend oog, mio bambino: zei hij. 'Mooie kleuren, mooie vormen. Je kijkt en zegt niet veel, in tegenstelling tot mij! Ik hoor mijzelf graag praten, maar jij, jij houdt ervan om te kijken en dingen te zien, nietwaar? Ja.'

Hij begon met het overbrengen van de boodschappen. Opeens keek hij naar Isabelle. Zijn ogen begonnen te stralen en hij knipte met zijn vingers.

'Ah, ja, nu weet ik het weer. Ik heb je familie in Alès gevonden!'

Etienne en Hannah konden het niet helpen dat ze vol verwachting naar hem opkeken. De aandacht van het publiek maakte hem extra enthousiast.

'Ja, ja,' zei hij, druk om zich heen gebarend. 'Ik heb ze gezien op de markt van Alès, ah, bellafamiglia! En ik heb ze van jou verteld en ze zijn blij dat alles goed met je is.'

'En met hen is ook alles goed? En hebben ze een baby?'

'Ja, ja, een baby. Bertrand en Deborah en Isabella, nu weet ik het weer.'

'Nee, ik ben Isabelle. Je bedoelt Susanne.' Isabelle had niet verwacht dat de marskramer zich zou vergissen.

'Nee, nee, het is Bertrand en de twee meisjes, Deborah en Isabella, ze is nog maar een baby, Isabella.'

'Maar wat weet u van de moeder? Van Susanne?'

'Ah.' De koopman zweeg. Hij keek op hen neer en streek zenuwachtig over zijn snor. 'Ah, ja. Ze is gestorven bij de geboorte van de baby. Bij de geboorte van Isabella.'

Nadat hij dat had gezegd, wendde hij zich af - hij hield er niet van om slecht nieuws te moeten brengen - en ging aan de slag met het uitzoeken van leren riemen voor een klant. Isabelle liet haar hoofd hangen en de tranen sprongen haar in de ogen. Etienne en Hannah trokken zich terug uit de menigte en bleven een stukje verderop zwijgzaam en met hangend hoofd staan.

Marie pakte Isabelles hand.

'Maman,' fluisterde ze, 'ik zie Deborah toch wel weer terug, hè? Ja, toch?'

Later ontmoetten de marskramer en Jacob elkaar, verder op de weg. In het donker ruilden ze hun waren, de geit voor het blauw. De jongen verstopte de stof in het bos. De volgende dag schudden hij en Isabelle het uit en keken ze lange tijd naar de beweging van het golvende blauwe vlak. Toen wikkelden ze de stof in een stuk linnen en verstopten het in de matras van stro die Jacob deelde met Marie en Petit Jean.

'We zullen er iets mee doen,' beloofde Isabelle hem. 'God zal me vertellen wat.'

Die herfst oogstten ze hun eigen vlas. Op een dag stuurde Etienne Petit Jean naar het bos om dikke takken van eikenhout te zoeken die ze zouden gebruiken om het vlas mee te slaan. De anderen zetten de schragen klaar en begonnen armen vol vlas uit de schuur te halen dat ze eroverheen legden.

Petit Jean kwam terug met vijf dikke takken op zijn schouder en het nest van Maries haar.

'Kijk eens wat ik heb gevonden, Mémé,' zei hij, terwijl hij het nest aan Hannah liet zien. Hij draaide het in het rond en het de zon deed het rood glanzend oplichten.

'O!' riep Marie uit, voordat ze zich had kunnen inhouden, en Isabelle kromp ineen.

Etienne keek van Marie naar Isabelle. Hannah bekeek het nest, en toen keek ze naar Maries haar. Ze gaf het nest aan Etienne, waarbij ze Isabelle woedend aankeek.

'Ga naar de rivier,' beval Etienne de kinderen.

Petit Jean zette de takken neer, waarna hij zich naar Marie toe boog en zo hard als hij kon aan haar haren trok. Ze begon te huilen en Petit Jean grijnsde. Zijn grijns deed Isabelle denken aan Etiennes grijnzende gezicht, toen ze hem pas had leren kennen. Toen hij wegliep, hield hij zijn mes bij de punt vast en wierp het van zich af. Het bleef steken in de stam van een boom.

Hij is pas tien, schoot het door Isabelle heen, maar hij gedraagt zich en denkt als een man.

Jacob pakte Maries hand en trok haar mee, terwijl hij met grote ogen achteromkeek naar Isabelle.

Etienne wachtte tot de kinderen weg waren. Toen wees hij op het nest.

'Wat is dat?'

Isabelle wierp een blik op het nest, en toen keek ze naar de grond. Ze was niet handig genoeg met het bewaren van geheimen om te weten wat ze moest doen wanneer iemand erachter kwam.

En dus vertelde ze de waarheid.

'Het is het haar van Marie,' fluisterde ze. 'Ze krijgt rood haar, en ik neem haar mee naar het bos om de rode haren eruit te trekken. De vogels hebben het meegenomen en hebben er een nest van gemaakt.' Ze slikte. 'Ik wilde niet dat ze ermee geplaagd zou worden. Dat er over haar... geoordeeld zou worden.'

Toen ze Etienne en Hannah een blik zag wisselen, voelde haar maag aan alsof ze stenen had ingeslikt. Het speet haar dat ze de waarheid had verteld.

'Ik wilde haar alleen maar helpen!' riep ze uit. 'Ik wilde er geen kwaad mee doen!'

Etienne keek strak naar de horizon.

'Er doen geruchten de ronde,' zei hij langzaam. 'Ik heb dingen gehoord.'

'Wat voor dingen?'

'De houthakker Jacques La Barbe zegt dat hij denkt dat hij je met een geitje in het bos heeft gezien. Iemand anders heeft een bloedplas op de grond gevonden. Je gaat over de tong, La Rousse. Wil je dat?'

Ze roddelen over mij, dacht Isabelle. Zelfs hier. Dan zullen mijn geheimen toch geen geheimen zijn. En als ze het ene geheim kennen, dan komen ze het andere ook aan de weet. Zullen ze die allemaal aan de weet komen?

'En dat is nog niet alles. Toen we uit Mont Lozère zijn weggegaan, was je met een man. Een herder.'

'Wie zegt dat?' Dit was een geheim dat ze zelfs voor zichzelf geheim had gehouden - ze had zichzelf niet toegestaan om aan hem te denken. Haar geheime geheim.

Ze keek naar Hannah, en toen wist ze het opeens. Ze kan praten, dacht Isabelle. Ze kan praten en vertelt dingen aan Etienne. Ze heeft ons gezien op Mont Lozère. De gedachte deed haar heftig huiveren.

'Wat heb je daarop te zeggen, La Rousse?'

Ze zweeg, omdat ze wist dat woorden haar toch niet konden helpen, en omdat ze bang was dat er nog meer geheimen uit zouden vliegen als ze haar mond opendeed.

'Wat verberg je? Wat heb je met die geit gedaan? Heb je hem gedood? Aan de duivel geofferd? Of heb je hem soms geruild voor iets van die katholieke marskramer die aldoor zo naar je kijkt?'

Hij pakte een van de dikke takken, greep haar bij haar pols en sleurde haar het huis in. Hij liet haar in de hoek staan terwijl hij overal zocht - hij gooide de pannen om, keek onder de gloeiende kolen van het vuur, trok hun matras uit elkaar en vervolgens die van Hannah. Toen hij aan de matras van de kinderen wilde beginnen, hield Isabelle haar adem in.

Dit is het einde, schoot het door haar heen. Heilige Moeder, help me.

Hij draaide de matras om en begon het stro eruit te trekken.

De stof zat niet in de matras.

De klap kwam als een verrassing - hij had haar nog niet eerder geslagen. Bij zijn eerste klap vloog ze de halve kamer door.

'Denk maar niet dat wij iets met jouw heksenpraktijken te maken willen hebben, La Rousse,' siste hij zacht. Toen pakte hij de tak die Petit Jean uit het bos had meegebracht en sloeg haar tot het zwart om haar heen was geworden.

De bijbel

Ik werd wakker van de rook, of van de koude lucht die binnenkwam door het open raampje. Toen ik mijn ogen opendeed, zag ik de gloeiende punt van een brandende sigaret, en de hand die hem losjes vasthield en over het stuur hing. Zonder mijn hoofd te bewegen, liet ik mijn blik langs zijn arm omhooggaan naar zijn profiel. Hij zat over het stuur heen te kijken alsof hij nog aan het rijden was, maar de auto stond stil. De motor was uit en tikte niet eens na, zoals een motor doet die pas is afgezet. Ik had er geen idee van hoelang we daar al stonden.

Ik zat met opgetrokken benen zijwaarts, naar hem toe gedraaid naast hem. Mijn wang drukte tegen de grofgeweven stof van de hoofdsteun. Mijn haren waren voor mijn gezicht gevallen en plakten aan mijn mond. Ik keek tussen de twee stoelen door naar achteren - de bijbel lag in een plastic zak op de achterbank.

Hoewel ik me niet verroerd had en ook niets had gezegd, draaide Jean- Paul zijn hoofd opzij en keek me aan. We bleven elkaar lange tijd zonder iets te zeggen aankijken. Het was een prettige stilte, hoewel ik er geen idee van had wat hij dacht - zijn gezicht was niet uitdrukkingsloos, maar het was ook niet open.

Hoelang heeft een mens nodig om over twee jaar huwelijk plus twee jaar vaste relatie heen te komen? Ik was nog nooit eerder in de verleiding gekomen; toen ik Rick eenmaal had gevonden, was het zoeken voor mij afgelopen geweest. Ik had geluisterd naar de verhalen van mijn vriendinnen die op zoek waren naar de ideale man, hun rampzalige afspraakjes en hun verdriet, en hen nooit om al hun avonturen benijd. Het was als het kijken naar een film over een land waarvan je van tevoren allang wist dat je er toch nooit naartoe zou gaan - Albanië of Finland of Panama. Maar nu had het er alle schijn van dat ik een ticket naar Helsinki in mijn hand had.

Ik legde mijn hand op zijn arm. Zijn huid was warm. Ik liet mijn hand omhooggaan over het holletje van zijn elleboog en de opgerolde mouw van zijn hemd. Toen ik halverwege zijn bovenarm was en niet goed wist wat ik verder moest doen, legde hij zijn hand op de mijne en hield hem tegen.

Zonder zijn arm los te laten, ging ik meer rechtop zitten en streek het haar uit mijn gezicht. Ik proefde de olijven van de martini's die Mathilde eerder die avond voor mij had besteld. Jean-Pauls zwarte jasje hing om mijn schouders - het was zacht en rook naar sigaretten, blaadjes en warme huid. Ricks jasjes droeg ik nooit - hij was zo veel langer en breder dan ik dat ik er in zijn jasjes uitzag als een doos, terwijl de mouwen mijn armen onbruikbaar maakten. Nu had ik het gevoel alsof ik iets droeg dat al jaren lang van mij was geweest.

Eerder, toen we met de anderen in de bar hadden gezeten, hadden Jean- Paul en ik de hele avond Frans met elkaar gesproken, en toen had ik me heilig voorgenomen om dat te blijven doen. Nu vroeg ik: 'Nous sommes arrivés chez nous?' en had er onmiddellijk spijt van. Wat ik had gezegd, was grammaticaal correct, maar door het chez nous klonk het alsof we samenwoonden. Al te vaak wanneer ik Frans sprak, bleek dat ik de taal slechts in de letterlijke betekenis meester was, maar dat de implicaties van bepaalde woorden en constructies mij nog ontgingen.

Jean-Paul moest het gehoord hebben, maar hij liet er niets van merken. 'Non, le Fina,' zei hij.

'Dank je voor het rijden,' vervolgde ik in het Frans.

'Graag gedaan. Kun je nu weer zelf rijden?'

'Ja.' Ik voelde me plotseling weer helemaal nuchter en was me sterk bewust van de druk van zijn hand op de mijne. 'Jean-Paul,' begon ik. Ik wilde iets zeggen, maar wist niet wat ik verder nog moest zeggen.

Het duurde een poosje voor hij reageerde, maar toen zei hij: 'Je draagt nooit felle kleuren.'

Ik schraapte mijn keel. 'Nee, dat is niet zo. Toen ik een tiener was, heb ik felle kleuren gedragen, maar daarna niet meer.'

'Ah. Goethe heeft gezegd dat alleen kinderen en simpele mensen felle kleuren dragen.'

'Is dat bedoeld als een compliment? Ik hou gewoon van natuurlijke stoffen, dat is alles. Met name katoen en wol - hoe zeg je dit in het Frans?' Ik wees op mijn mouw; Jean-Paul liet mijn hand los en voelde de stof tussen zijn duim en wijsvinger. Zijn andere vingers streken over mijn naakte huid.

'Le lin. En in het Engels?'

'Linen. Ik heb altijd linnen gedragen, en vooral in de zomer. Het ziet er beter uit in natuurlijke tinten, zoals wit en bruin en...' Ik maakte mijn zin niet af. Het vocabulaire van de kleuren van kleren ging mijn kennis ruimschoots te boven - hoe zei je karamel, roest, ecru, sepia en oker in het Frans?

Jean-Paul liet mijn mouw los en legde zijn hand op het stuur. Ik keek naar mijn eigen hand, die verloren op zijn arm lag en zoveel remmingen had moeten overwinnen om daar terecht te komen, en had opeens de behoefte om te huilen. Met tegenzin haalde ik mijn hand weg en klemde hem onder mijn arm. Door het draaien van mijn schouders hees ik zijn jasje weer wat hoger, en ik draaide me naar voren. Waarom zaten we hier over mijn kleren te praten? Ik had het koud - ik wilde naar huis.

'Goethe,' snoof ik, terwijl ik me schrap zette door mijn hielen tegen de vloer te drukken en mijn rug ongeduldig tegen de stoelleuning te duwen.

'Wat is er met Goethe?'

Ik schakelde over in het Engels. 'Echt iets voor jou om op zo'n moment als dit over Goethe te beginnen.'

Jean-Paul gooide zijn peuk naar buiten en draaide het raampje dicht. Hij deed het portier open, stapte uit de auto en schudde zijn stijve benen uit. Ik gaf hem zijn jasje en schoof achter het stuur. Hij trok zijn jasje aan en boog zich in de auto, waarbij hij één arm op het dak en de andere op de bovenkant van het portier had gelegd. Hij keek me aan, schudde het hoofd en zuchtte, terwijl er een wanhopig sissen tussenzijn opeengeklemde tanden door kwam.

'Ik hou er niet van om iets te beginnen met een vrouw die al bezet is,' zei hij in het Engels. 'Zelfs niet als ik mijn ogen niet van haar af kan houden en ze altijd ruzie met me maakt en me irriteert terwijl ik op hetzelfde moment naar haar verlang.' Hij boog zich helemaal naar binnen en kuste me wild op beide wangen. Hij begon alweer overeind te komen toen mijn hand, mijn brutale, verraderlijke hand, omhoogschoot, zich om zijn nek legde en zijn gezicht omlaagtrok naar het mijne.

Al jarenlang was Rick de enige die ik kuste. Ik was vergeten hoe verschillend iedereen is. Jean-Pauls lippen waren zacht maar stevig en lieten alleen maar vaag vermoeden wat erachter lag. Zijn geur was verdovend; ik haalde mijn lippen van de zijne, wreef mijn wang langs zijn stoppelige kin, drukte mijn neus in het holletje van zijn hals en snoof. Hij knielde, trok mijn hoofd naar achteren en kamde met zijn vingers door mijn haan Hij keek me aan en glimlachte. 'Je ziet er veel Franser uit met je rode haar, Ella Tournier.'

'Ik heb het niet geverfd.'

'Dat heb je mij ook nooit horen zeggen.'

'Nee, maar Ri...' We verstijfden alle twee; Jean-Pauls handen stokten.

'Het spijt me,' zei ik. 'Het was niet mijn bedoeling om...' Ik zuchtte en ging verder. 'Weet je, ik heb nooit gedacht dat ik niet gelukkig was met Rick, maar de laatste tijd heb ik steeds meer het gevoel dat er iets niet meer - het is net alsof we een puzzel zijn en alle stukjes keurig op de plaats liggen, maar dat de lijst ervan om het verkeerde plaatje zit.' Mijn keel werd dik en ik zweeg.

Jean-Paul liet zijn handen vallen. 'Ella, we hebben elkaar alleen maar gekust. Dat betekent toch zeker niet automatisch het einde van je huwelijk?'

'Nee, maar...' Ik zweeg. Wanneer ik twijfelde aan mijn relatie met Rick, zou ik daar met Rick over moeten praten.

'Ik wil je graag blijven ontmoeten,' zei ik. 'Kan dat?'

'In de bibliotheek, ja. Maar niet hier, bij de pomp.' Hij pakte mijn hand en drukte een kus op de binnenkant ervan. 'Au revoir, Ella Tournier. Bonne nuit.'

Hij stond op. Ik trok het portier dicht en keek hem na tot hij bij zijn auto was gekomen en was ingestapt. Hij startte de motor, toeterde zachtjes en reed weg. Ik was blij dat hij niet gewacht had tot ik als eerste was weggereden. Ik wachtte tot zijn achterlichten aan het einde van de lange, door bomen geflankeerde weg uit het zicht verdwenen waren. Terwijl ik de lucht uit mijn longen liet ontsnappen, pakte ik de bijbel van de Tourniers van de achterbank, legde hem op mijn schoot en bleef voor me uit op de weg staren.

Ik was er geschokt over hoe gemakkelijk het was tegen Rick te liegen. Ik had altijd gedacht dat hij het meteen zou weten als ik iemand anders had, dat ik mijn schuldgevoelens nooit voor hem zou kunnen verbergen omdat hij me te goed kende. Maar kennelijk ziet een mens alleen maar wat hij wil zien. Rick had een bepaald beeld van mij, en dat betekende dat hij me alleen maar op die manier zag. Toen ik, een half uurtje nadat ik Jean-Paul had gekust, met de bijbel onder mijn arm het huis binnenkwam, keek Rick op van zijn krant en zei vrolijk: 'Hallo, schat.' Het was alsof er niets was gebeurd. Zo voelde het aan, thuis met Rick, die zo zuiver en goudblond in het licht van de leeslamp zat, ver weg van de donkere auto, de rook en Jean-Pauls jasje. Zijn gezicht was open en argeloos; hij verborg niets voor mij. Ja, ik kon bijna zeggen dat er niets was gebeurd. Het was werkelijk verrassend hoe je het leven in aparte vakjes kon opdelen.

Het zou allemaal veel gemakkelijker zijn als Rick een rotzak was, dacht ik. Maar aan de andere kant zou ik nooit met een rotzak zijn getrouwd. Ik gaf hem een zoen op zijn voorhoofd. 'Ik wil je iets laten zien,' zei ik.

Hij legde zijn krant neer en ging rechtop zitten. Ik knielde naast hem op de grond, haalde de bijbel uit de zak en legde hem op zijn schoot.

'Hé, zeg. Wat een ding!' zei hij, terwijl hij zijn hand over de omslag liet gaan. 'Hoe kom je eraan? Je hebt niet duidelijk gezegd aan de telefoon waar je heen ging.'

'Die oude man die me in Le Pont de Montvert had geholpen, Monsieur Jourdain, heeft hem in het archief gevonden en aan mij gegeven.'

'Is hij van jóu?'

'Ja. Kijk eens naar de eerste bladzijde. Zie je wel? Mijn voorouders. Dat zijn ze.'

Rick liet zijn blik over de lijst gaan, knikte en keek me glimlachend aan.

'Het is je gelukt. Je hebt ze gevonden!'

'Ja. Maar wel met een flinke dosis geluk en veel hulp. Ja, ik heb ze gevonden.' Ik kon er niets aan doen dat het me opviel dat Rick de bijbel lang niet zo geïnteresseerd en liefdevol bekeek als Jean-Paul had gedaan. Die gedachte bezorgde me onmiddellijk een schuldgevoel: dit soort vergelijkingen was volkomen oneerlijk. Hou daarmee op, sprak ik mijzelf in gedachten ernstig toe. En met Jean-Paul moet het ook afgelopen zijn. Het is mooi geweest, zo.

'Je weet zeker wel dat hij een heleboel geld waard is,' zei Rick. 'Weet je heel zeker dat je hem van Jourdain hebt gekrégen? Heb je een bewijs- je gevraagd?'

Ik keek hem stomverbaasd aan. 'Nee, ik heb niet om een bewijsje gevraagd! Vraag jij dan altijd om bewijsjes en bonnetjes wanneer iemand je een cadeautje geeft?'

'Toe, Ella, ik probeer alleen maar behulpzaam te zijn. Je wilt toch zeker niet dat hij van gedachten verandert en hem terugvraagt? Als je het zwart op wit hebt, blijft hij ook van jou. Hoe dan ook, we zullen hem ergens in een kluis moeten leggen. Dat zal wel in Toulouse gebeuren. Ik kan me niet voorstellen dat de bank hier kluisjes heeft.'

'Hoe kom je erbij dat ik hem in een kluis zou willen stoppen? De bijbel blijft hier, bij mij!' Ik keek hem woedend aan. En toen gebeurde het. Zoals van die ééncellige wezentjes die je onder de microscoop hebt liggen en zich opeens, zonder schijnbare reden, in tweeën delen. Ik voelde hoe we uiteen werden getrokken in twee afzonderlijke eenheden met verschillende levensverwachtingen. Het was werkelijk heel vreemd: ik had me helemaal niet gerealiseerd dat we een eenheid vormden, totdat we opeens ver van elkaar af stonden.

Rick leek niet te merken dat er iets veranderd was. Ik bleef hem net zolang strak aankijken tot er een rimpel op zijn voorhoofd verscheen. 'Wat is er?' vroeg hij.

'Ik - nou, ik leg hem niet in een kluis, dat staat vast. Daar is hij veel te waardevol voor.' Ik pakte hem van zijn schoot en drukte hem tegen mij aan.

Tot mijn opluchting vertrok Rick de volgende dag naar Duitsland. Ik was zó van streek door deze nieuwe afstand tussen ons dat ik een poosje alleen wilde zijn. Hij gaf me een afscheidszoen en merkte niets van mijn innerlijke onrust. Ik vroeg me af of ik even blind was voor zijn innerlijke leven als hij voor het mijne scheen te zijn.

Het was woensdag, en ik snakte ernaar om naar het café bij de rivier te gaan en Jean-Paul te zien. Mijn hoofd won het van mijn hart - ik wist dat het beter zou zijn om de zaken een tijdje te laten rusten. Ik wachtte met opzet tot ik wist dat hij veilig en wel in zijn krant verzonken zou zijn alvorens het huis te verlaten voor mijn dagelijkse ronde. Een toevallige ontmoeting op straat in aanwezigheid van zo veel mensen die al onze gangen nagingen, was bepaald een onaanlokkelijk vooruitzicht. Ik was echt niet van plan de hele stad getuige te laten zijn van dit drama. Toen ik bij het plein kwam, moest ik er opeens weer aan denken hoe Jean-Paul het dorp had beschreven - ik moest me echt beheersen om me niet om te draaien en terug te vluchten naar de privacy van mijn huis, en zelfs de luiken dicht te doen.

Ik dwong mijzelf om verder te lopen. Toen ik de Herald Tribune en Le Monde kocht, was de vrouw die ze verkocht heel aardig - ze keek me niet op een vreemde manier aan en maakte zelfs een praatje over het weer. Ik kreeg werkelijk niet de indruk dat ze aan mijn wasmachine, mijn luiken of mouwloze jurken dacht.

Madame was evenwel de proef op de som. Ik liep met vastberaden pas naar de boulangerie. 'Bonjour, Madame/' jubelde ik, toen ik binnenkwam. Ze was in gesprek met iemand anders en fronste haar voorhoofd. Ik keek naar degene met wie ze in gesprek was, en stond oog in oog met Jean-Paul. Hij probeerde zijn verrassing te onderdrukken, maar Madame had het gezien, en ze observeerde ons met triomfantelijke walging en vreugde.

O, dacht ik, verdomme, nu moet het toch eens afgelopen zijn. 'Bonjour, Monsieur,' zei ik op opgewekte toon.

'Bonjour, Madame,' zei hij terug. Hoewel er aan zijn gezicht niets te zien was, sprak hij alsof hij zijn wenkbrauwen had opgetrokken.

Ik wendde me weer tot Madame. 'Madame, ik zou graag twintig van uw quiches willen hebben. U weet toch hoe dol ik daarop ben. Ik eet ze de hele dag, bij het ontbijt, de lunch en het avondeten.'

'Twintig quiches,' herhaalde ze met open mond.

'Ja, graag.'

Madame deed haar mond dicht en perste haar lippen zó stevig op elkaar dat ze niet meer te zien waren. Ze bleef me aankijken terwijl ze achter zich een papieren zak pakte. Ik hoorde Jean-Paul zachtjes zijn keel schrapen. Toen Madame zich bukte om de quiches in de zak te doen, keek ik hem even aan. Hij keek strak naar de hoek van de toonbank, naar een schaaltje met gesuikerde amandelen. Zijn mond vormde een strakke lijn en hij streek met zijn wijsvinger en duim over zijn kin. Ik keek weer naar Madame en glimlachte. Ze kwam overeind van de vitrine en draaide de hoekjes van de zak dicht. 'Ik heb er maar vijftien voor u,' mompelde ze, waarbij ze me nijdig aankeek.

'O, dat is jammer. Dan ga ik maar naar de patisserie om te kijken of ze er daar misschien hebben.' Ik nam aan dat Madame niets van de patisserie wilde weten; wat ze daar verkochten, moest haar, een serieuze vrouw, veel te frivool voorkomen. Ik had gelijk: ze zette grote ogen op en haar adem stokte, waarna ze het hoofd schudde en een onbeleefd geluid maakte. 'Daar hebben ze toch geen quiches!' riep ze uit. 'Ik ben de enige in Lisle-sur-Tarn die quiches bakt!'

'O,' zei ik. 'Nou, misschien dat ik bij de Intermaché meer geluk heb.'

Toen ik dat had gezegd, maakte Jean-Paul een sissend geluid en liet Madame de zak met quiches bijna vallen. Ik had de zonde begaan om haar aartsrivaal en de grootste bedreiging voor haar bakkerij te noemen: de supermarkt aan de rand van het dorp die geen geschiedenis, geen waardigheid en geen finesse had. Zoiets als ik, eigenlijk. Ik glimlachte. 'Hoeveel krijgt u van mij?' vroeg ik.

Madame antwoordde niet meteen; ze zag eruit alsof ze een stoel nodig had. Jean-Paul maakte van de gelegenheid gebruik om 'Au revoir, Mesdames' te mompelen en het pand te verlaten.

Opeens had ik geen zin meer in die worsteling met haar. Toen ze 150 francs van me wilde hebben, betaalde ik die gedwee. Ze kostte me elke cent die ik had, maar dat was het waard geweest.

Jean-Paul stond buiten op me te wachten, en hij liep met me mee op.

'Je bent slecht, Ella Tournier,' mompelde hij in het Frans.

'Wil je een paar quiches van me hebben?' We lachten.

'Is dacht dat we elkaar niet meer in het openbaar mochten ontmoeten. Dit...' ik gebaarde op het plein, 'is wel heel erg openbaar.'

'Ja, maar ik heb vanuit mijn beroep een reden om met je te praten. Heb je je bijbel goed bekeken?'

'Nog niet. Ben jij altijd ergens mee bezig? Slaapje nooit?'

Hij glimlachte. 'Ik heb nooit veel slaap nodig gehad. Kom morgen met de bijbel naar de bibliotheek. Ik heb een paar interessante dingen over je familie ontdekt.'

De bijbel had een vreemd formaat - hij was lang en onverwacht smal. Maar hij was niet echt zwaar en lag prettig in mijn armen. De omslag was gemaakt van versleten, gebarsten leer, dat door het vele gebruik dof en zacht was geworden en verschillende tinten kastanjebruine spikkels vertoonde. Het leer was gebarsten en gekreukt, en een insect had er op meerdere plaatsen kleine gaatjes in geboord. Aan de achterkant was de omslag zwartgeblakerd en half weggebrand, maar op de voorzijde was het gecompliceerde, met goud gestempelde motief van lijnen en blaadjes nog helemaal bewaard gebleven. Op de rug van het boek waren gouden bloemen gestempeld, en een lichtelijk gewijzigd patroon van het motief was met een hamer en een spijker in de zijkanten van de bladzijden geslagen.

Ik sloeg de tekst op bij het begin van Genesis: 'Diev crea av commen- cement le ciel & la terre'. De tekst stond in twee kolommen, het lettertype was duidelijk, en hoewel de spelling anders was dan ik die kende, kon ik het Frans - of wat ervan over was - goed volgen. De achterkant van het boek was verbrand, en de middelste pagina's waren zó verschroeid dat ze onleesbaar waren.

In de bar hadden Mathilde en Monsieur Jourdain er uitvoerig over gediscussieerd hoe oud de bijbel kon zijn, en Jean-Paul had zich van tijd tot tijd ook met het gesprek bemoeid. Ik kon ze maar gedeeltelijk volgen, want Monsieur Jourdain had een voor mij onverstaanbaar accent, en Mathilde sprak verschrikkelijk snel. Ik vond het altijd moeilijker om een gesprek in het Frans te volgen wanneer er niet rechtstreeks tegen mij werd gesproken. Van hetgeen ik ervan begreep, waren ze het erover eens dat hij waarschijnlijk in Genève was gedrukt en mogelijk vertaald was door een zekere Lefèvre d'Etaples. Monsieur Jourdain legde bijzonder veel nadruk op de naam.

'Wie was hij?' vroeg ik aarzelend.

Monsieur Jourdain grinnikte. 'La Rousse wil weten wie Lefèvre was,' herhaalde hij meerdere keren achter elkaar, en hij schudde het hoofd. Tegen die tijd had hij al drie longdrinks op. Ik knikte geduldig en gunde hem zijn plezier - door de martini's vond ik het niet zo erg om geplaagd te worden.

Uiteindelijk vertelde hij dat Lefèvre d'Etaples de eerste was geweestdie de bijbel uit het Latijn in het Frans had vertaald, waardoor het werkvoor iedereen, en niet uitsluitend voor de priesters, leesbaar was gewor-den. 'Dat was het begin,' zei hij. 'Dat was het begin van alles. De wereldwerd in tweeën gereten!' Met die woorden stortte hij vanaf zijn kruk naarvoren en belandde halverwege over de bar.

Ik deed mijn best om mijn gezicht in de plooi te houden, maarMathilde sloeg haar hand voor haar mond, Sylvie schaterde het uit enJean-Paul glimlachte terwijl hij in de bijbel bladerde. Nu herinnerde ik'me weer dat hij lange tijd naar de bladzijde met de lijst van Tourniers hadgekeken en iets op de achterkant van een envelop had geschreven. Ik wasop dat moment te aangeschoten geweest om hem te vragen wat hij daardeed.

Tot Mathildes ergernis en mijn teleurstelling kon Monsieur Jourdainzich niet precies meer herinneren van wie hij de bijbel had gekregen. 'Datis nu precies de reden waarom u de dingen op moet schrijven!' verweet zehem. 'Belangrijke vragen, voor iemand zoals Ella!' Monsieur Jourdainkeek gepast beschaamd, waarna hij de namen opschreef van alle familie-leden die in de bijbel werden genoemd en beloofde dat hij zou probereniets over hen aan de weet te komen, met inbegrip van de laatste twee ach-ternamen die geen Tournier waren.

Ik nam aan dat de bijbel afkomstig was uit de streek rondom Le Pontde Montvert, maar ik wist heel goed dat hij in principe overal vandaankon komen, aangezien er mensen van elders hierheen kwamen en vanalles met zich meebrachten. Toen ik dat opmerkte, schudde zowelMathilde als Monsieur Jourdain het hoofd.

'Als die mensen niet van hier waren, dan zouden ze de bijbel nooit naarde mairie hebben gebracht,' zei Mathilde. 'Alleen een familie met eenlange geschiedenis in de Cévennes zou hem aan Monsieur Jourdain heb-ben gegeven. De mensen hier zijn erg gevoelig voor de geschiedenis vande streek, en familiestukken zoals deze bijbel blijven in de Cévennes.'

'Maar er zijn ook families die vertrekken. Mijn familie is vertrokken.'

'Dat was vanwege het geloof,' zei ze, en ze wuifde mijn bezwaar weg.'Het is alleen maar logisch dat ze toen zijn weggegaan, en daarna, na1685, zijn er nog veel meer families vertrokken. Weetje, het is eigenlijkgrappig dat jouw familie toen is weggegaan. Honderd jaar later hebben deprotestanten in de Cévennes het nog veel zwaarder te verduren gehad. Demassamoorden van de Bartholomeusnacht waren een...' Ze zweeg enhaalde haar schouders op, en toen wees ze op Jean-Paul. 'Vertel jij hetmaar, Jean-Paul.' Ze droeg een roze body en een geruit minirokje.

'Het was vooral een aangelegenheid van de bourgeoisie,' vervolgde hij, terwijl hij haar glimlachend aankeek. 'Het betekende de ondergang van de protestantse adel. Maar de hugenoten van de Cévennes waren boeren, en de Cévennes lagen zó geïsoleerd dat het er nooit tot echte moordpartijen is gekomen. Aan de andere kant is het evenwel niet ondenkbaar dat er spanningen waren tussen hen en de paar plaatselijke katholieken. De kathedraal in Mende is bijvoorbeeld katholiek gebleven. Het zou best kunnen zijn dat ze besloten hadden om een paar hugenoten eens een lesje te leren. Hoe ziet u dat, jongedame?' vroeg hij aan Sylvie. Ze keek hem recht aan, waarna ze haar benen vóór zich uitstrekte, met haar tenen wiebelde en zei: 'Kijk, Maman heeft mijn teennagels wit gelakt!'

Nu boog ik me over de lijst van Tourniers heen en las hem aandachtig door. Dit was de familie die uiteindelijk in Moutier terechtgekomen moest zijn: Etienne Tournier, Isabelle du Moulin en hun kinderen Jean, Jacob en Marie. Volgens de brief van mijn neef kwam Etiennes naam voor op een militaire lijst uit 1576, en was Jean in 1590 getrouwd. Ik controleerde de jaartallen, en ze konden kloppen. En deze Jacob was één van de vele Jacobs in de familie, van wie mijn neef de laatste was. Hij moet dit weten, dacht ik. Ik zal hem schrijven om het hem te vertellen.

Mijn blik dwaalde af naar iets dat op de binnenkant van de omslag stond en door niemand voorheen gezien was. Het was vuil en vaag, maar ik ontcijferde de woorden als 'Mas de la Baume du Monsieur'. De knullige vertaling daarvan luidde: Boerderij van de Balsem des Heren. Ik pakte de gedetailleerde kaart die ik van de streek rond Le Pont de Montvert had gekocht en begon te zoeken. Ik nam het dorp als middelpunt en zocht in concentrische cirkels naar een naam die daarop leek. Na ongeveer vijf minuten had ik het gevonden, ongeveer twee kilometer ten noordoosten van Le Pont de Montvert. Het was een heuvel, net iets ten noorden van de Tarn, die half begroeid was met bos. Ik knikte. Dit was iets voor Jean-Paul.

Als hij de naam van de boerderij de vorige avond gezien had, zou hij er zeker een opmerking over hebben gemaakt. Waar had hij het over, toen hij zei dat hij iets van mijn familie wist? Ik keek naar de namen en de jaartallen, maar het enige opvallende dat ik aan de opsomming kon ontdekken, was dat er een Tournier met een Tournier was getrouwd en dat één van de Jeans op nieuwjaarsdag was geboren.

Toen ik de volgende dag, met de bijbel in een plastic draagtasje, in de bibliotheek kwam, stelde Jean-Paul me heel overdreven voor aan zijn collega. Vanaf het moment waarop ze de bijbel zag, was ze niet achterdochtig meer.

'Monsieur Piquemal is een deskundige op het gebied van oude boeken,

van de geschiedenis,' zei ze met een zangerige stem. 'Dat is zijn terrein. Zelf weet ik meer van romans en dergelijke. Van de meer populaire boeken.'

Ik was me ervan bewust dat dit bedoeld was als een steek onder water voor Jean-Paul, maar ik knikte alleen maar en glimlachte. Jean-Paul wachtte tot we waren uitgesproken, waarna hij me meenam naar een tafel in de andere kamer. Ik sloeg de bijbel open terwijl hij de envelop uit zijn zak haalde.

'Nou,' begon hij vol verwachting, 'wat heb je gevonden?'

'Je achternaam is Piquemal.'

'Ja, en?'

' "Gemene steek." Schitterend.' Ik keek hem grinnikend aan en hij fronste zijn voorhoofd.

'Piqué kan net zogoed "lans" betekenen,' mompelde hij.

'Nog beter!'

'Nou,' herhaalde hij, 'wat heb je gevonden?'

Ik wees op de naam op de binnenzijde van de omslag, vouwde mijn kaart open en wees hem de plek aan. Jean-Paul knikte. 'Mooi,' zei hij, de kaart bestuderend. 'Er staan daar nu geen huizen meer, maar we weten nu in ieder geval zeker dat de bijbel uit deze streek is. En verder?'

'Er is een Tournier met een andere Tournier getrouwd.'

'Ja, waarschijnlijk neef en nicht. Dat kwam in die tijd wel vaker voor. En verder?'

'Eh, één van de twee is op nieuwjaarsdag geboren.'

Hij trok zijn wenkbrauwen op, en ik had er spijt van dat ik iets gezegd had. 'Verder nog iets?' drong hij aan.

'Nee.' Ik vond hem weer irritant, en ik vond het ook moeilijk om naast hem te zitten en met hem te praten alsof er de vorige avond niets gebeurd was. Zijn arm lag zó dicht naast de mijne op tafel dat ik hem bijna aan kon raken. Dichterbij dan nu kunnen we niet komen, dacht ik. Tot hier en niet verder. Het had voor mij iets verdrietigs, iets zinloos om zo dicht naast hem te zitten.

'Je hebt verder niets interessants kunnen ontdekken?' vroeg Jean-Paul op honende toon. 'Bah, dat is jullie Amerikaanse schoolsysteem. Je zou geen goede detective zijn, Ella Tournier.' Toen hij mijn gezicht zag, zweeg hij en keek beschaamd. 'Neem me niet kwalijk,' zei hij, overschakelend in het Engels, alsof hij me daarmee kon troosten. 'Je houdt niet van mijn grapjes.'

Ik schudde het hoofd en hield mijn blik op de bijbel gericht. 'Dat is het niet. Als ik je gevoel voor humor niet leuk zou vinden, dan zou het heel gemakkelijk voor mij zijn om nooit meer met je te praten. Nee, het is alleen dat...' Ik maakte een wuivend gebaar, als om het onderwerp weg te waaien. 'Het komt door gisterenavond,' zei ik zacht. 'Ik vind het erg moeilijk om hier zo met jou te zitten.'

'O.' We zaten naast elkaar, keken naar de lijst met namen en waren ons scherp van elkaar bewust.

'Grappig,' zei ik, de stilte verbrekend, 'dat was me nog niet eerder opgevallen. Etienne en Isabelle zijn op de dag vóór-zijn verjaardag getrouwd. 28 mei en 29 mei.'

'Ja.' Jean-Paul tikte losjes met zijn vinger op mijn hand. 'Ja. Dat is mij als eerste opgevallen. Vreemd. Ik vroeg me dus af of dat toeval was. Toen zag ik hoe oud hij was. Op de dag na zijn huwelijk werd hij vijfentwintig. En voor de hugenoten van die tijd was het zo dat wanneer een man die leeftijd bereikte, hij zonder toestemming van zijn ouders kon trouwen.'

'Maar toen hij trouwde, was hij nog vierentwintig, dus moeten zijn ouders het met zijn keuze eens zijn geweest.'

'Ja, maar toch is het vreemd dat hij zo kort voor zijn vijfentwintigste verjaardag getrouwd is. En toen heb ik verder gekeken.' Hij wees op de bladzijde. 'Kijk eens naar de geboortedatum van hun eerste zoon.'

'Nieuwjaarsdag, ja, dat zei ik al. Nou, en?'

Hij keek me onderzoekend aan. 'Kijk nog eens, Ella Tournier. En gebruik je verstand.'

Ik staarde naar de bladzijde. Toen ik begreep wat hij bedoelde, snapte ik niet dat me dat niet eerder was opgevallen, dat uitgerekend ik dat niet eerder had gezien. Ik gebruikte mijn vingers om het snel uit te rekenen.

'Je hebt het begrepen.'

Ik knikte, rekende nog wat verder en zei: 'Ja, ze moet rond de tiende april bevrucht zijn.'

Jean-Paul keek mij geamuseerd aan. 'De tiende april, hè? Wat is dit?' Hij deed alsof hij op zijn vingers telde.

'Grofweg liggen er tussen het moment van de bevruchting en de bevalling 266 dagen. Dat is een ruwe schatting. De duur van de zwangerschap verschilt van vrouw tot vrouw, en in die tijd was het waarschijnlijk een beetje anders dan nu. Andere eetgewoonten, een andere lichaamsbouw. Maar laten we het in ieder geval op april houden. Dan was ze zeker zeven weken zwanger toen ze trouwden.'

'En hoe weet jij dat van die 266 dagen, Ella Tournier? Je hebt zelf toch geen kinderen, of wel? Heb je ze soms ergens verstopt?'

'Ik ben verloskundige. Ik weet dat soort dingen.'

Hij keek me niet-begrijpend aan, en daarom zei ik het toen maar in het Frans. 'Une sage-femme. Je suis une sage-femme.'

'Une sage-femme ?'

'Ja. Je hebt me nooit gevraagd wat ik voor de kost doe.'

Hij keek teleurgesteld, een ongewone uitdrukking voor hem, en ik voelde me triomfantelijk; bij wijze van uitzondering stond het nu eens één-nul voor mij.

'Ik sta altijd weer van je te kijken, Ella,' zei hij hoofdschuddend, en hij glimlachte.

'Kom, hou op met dat flirten, of anders vertelt je collega het nog aan het hele dorp.'

We keken alle twee op hetzelfde moment naar de deur en gingen meer rechtop zitten. Ik schoof iets van hem vandaan.

'Dus dan was het een moet je,' zei ik, om weer terug te komen op ons gesprek.

'Een moet je?' herhaalde hij verbaasd.

'Haar ouders kwamen erachter dat ze zwanger was, en ze hebben hem gedwongen om met haar te trouwen. Dat noemen ze bij ons zo.'

Jean-Paul dacht even na. 'Ja, dat kan zijn.' Hij maakte geen overtuigde indruk.

'Maar?'

'Maar daarmee - met dat het een moet je was - is nog niet verklaard waarom ze één dag voor zijn verjaardag zijn getrouwd.'

'Nou, misschien was het gewoon toeval dat dit gebeurd is. Nou, en?'

'Jij en je toeval, Ella Tournier. Je bepaalt zelf wat voor jou toeval is en wat niet. Voor jou is dit een toeval, en Nicolas Tournier is dat niet.'

Ik verstijfde. Sinds we het zo duidelijk oneens waren geweest over de schilder, hadden we niet meer over hem gesproken.

'Datzelfde zou ik van jou kunnen zeggen!' riep ik uit. 'We kiezen alleen andere toevalligheden waar we in geloven, dat is alles.'

'Ik heb me met Nicolas Tournier beziggehouden tot ik zeker wist dat hij geen familie van je was. Ik heb hem een kans gegeven. En dit geef ik ook een kans.'

'Goed. Zeg me dan maar eens waarom dit meer dan alleen maar toeval zou zijn.'

'Het gaat me om de datum en de dag van het huwelijk. Beide zijn verkeerd.'

'Hoe bedoel je, verkeerd?'

'In de Languedoc heerste het bijgeloof dat je nooit in mei of november moest trouwen.'

'Waarom niet?'

'Mei is de maand van regen, van tranen, en november is de maand van de dood.'

'Maar dat is toch gewoon bijgeloof? Ik dacht juist dat de hugenoten niet bijgelovig wilden zijn. Bijgeloof werd immers beschouwd als iets van de katholieken.'

Hij wist even niet goed wat hij daarop moest zeggen. Hij was niet de enige die boeken las.

'Dat neemt niet weg dat er in die maanden aanzienlijk minder vaak getrouwd werd. Verder viel 28 mei 1563 op een maandag, en meestal werd er op dinsdag of op zaterdag getrouwd. Dat waren de favoriete dagen.'

'Wacht eens eventjes! Hoe weetje dat het een maandag was?'

'Ik heb een vriend in de buurt wonen, en zijn computer is aangesloten op die van de universiteit. Ik ben gisteren bij hem geweest en we hebben er een kalender op gevonden.'

De idioot. Ik zuchtte. 'Je hebt dus kennelijk een theorie over hetgeen er gebeurd is. Ik vraag me af hoe ik erbij kom dat ik hier ook iets over in te brengen zou hebben.'

Hij keek me aan. 'Pardon. Ik heb je onderzoek van je afgepikt, bedoel je dat?'

'Ja. Luister, ik ben je dankbaar voor je hulp, maar ik heb het gevoel dat wanneer je dat doet, je met je hoofd bezig bent en niet met je hart. Snap je wat ik bedoel?'

Hij tuitte zijn lippen en knikte.

'Dat neemt niet weg dat ik die theorie van je toch graag zou willen horen. Maar het is alleen maar een theorie, goed? Ik kan rustig bij mijn idee blijven dat het een moet je was?'

'Ja. Misschien waren zijn ouders tegen het huwelijk, totdat ze hoorden dat het meisje zwanger was. Toen hebben ze de twee zo vlug mogelijk laten trouwen, zodat de buren zouden denken dat de ouders het er altijd mee eens waren geweest.'

'Maar zouden die buren dat, gezien de data, dan toch niet hebben vermoed?' Het kostte me geen enkele moeite om me voor te stellen hoe een zes- tiende-eeuwse versie van Madame alles zorgvuldig uitgerekend zou hebben.

'Dat kan zijn, maar het was altijd nog beter om de indruk te wekken dat ze het ermee eens waren.'

'Omwille van de buren.'

'Ja.'

'Dat betekent dat er in de afgelopen vierhonderd jaar eigenlijk nauwelijks iets veranderd is.'

'Had je dat dan verwacht?'

De bibliothecaresse verscheen op de drempel. We moesten er diep geconcentreerd hebben uitgezien, want ze glimlachte alleen maar en verdween weer.

'En dan is er nog iets,' zei Jean-Paul. 'Een kleinigheid, maar toch. De naam Marie. Dat is voor hugenoten een vreemde naam om aan een kind te geven.'

'Hoezo?'

'Calvijn wilde dat de mensen ophielden de Maagd Maria te aanbidden. Hij geloofde in een rechtstreeks contact met God, in plaats van via een figuur zoals zij. Zij werd beschouwd als een afleiding van God. En ze maakt deel uit van het katholieke geloof. Het is vreemd dat ze haar naar de Maagd hebben vernoemd.'

'Marie,' herhaalde ik.

Jean-Paul sloot de bijbel. Ik keek hoe hij de omslag aanraakte en zijn vingers over het gouden motief liet gaan.

'Jean-Paul.'

Hij keek me aan met heldere ogen.

'Kom met me mee naar huis.' Ik had niet eens geweten dat ik dat zou gaan zeggen.

Aan zijn gezichtsuitdrukking veranderde niets, maar tussen ons was het alsof de wind van richting veranderde.

'Ella, ik ben aan het werk.'

'Na het werk.'

'En je man?'

'Hij is weg.' Ik begon me vernederd te voelen. 'Laat maar zitten,' mompelde ik. 'Vergeet dat ik het gevraagd heb.' Ik wilde opstaan, maar hij legde zijn hand op de mijne en hield me tegen. Toen ik weer ging zitten, keek hij naar de deur en haalde zijn hand van de mijne.

'Heb je zin om vanavond ergens met mij naartoe te gaan?' vroeg hij.

'Waarheen?'

Jean-Paul schreef iets op een papiertje. 'Zo tegen elven is een goede tijd om te komen.'

'Maar wat is het?'

Hij schudde het hoofd. 'Een verrassing. Kom nu maar. Dan zul je het wel zien.'

Ik nam een douche en besteedde meer tijd en aandacht aan mijn uiterlijk dan ik in vele jaren had gedaan, hoewel ik er geen idee van had waar ik naartoe ging. Jean-Paul had me alleen maar een adres in Lavaur gegeven,

een stadje achttien kilometer van Lisle vandaan. Het kon een restaurant zijn, maar voor hetzelfde geld was het het adres van een vriend of van een bowling, of van wat dan ook.

Ik was zijn opmerking van de vorige avond over mijn kleren niet vergeten. Hoewel ik niet zeker wist of hij het als kritiek had bedoeld, zocht ik in mijn kast naar iets met kleur. Uiteindelijk koos ik opnieuw voor de mouwloze gele jurk, want ik had niets dat nóg meer kleur vertoonde dan die. Ik voelde me er tenminste prettig in, en met bruine sandalen en een beetje lippenstift zag ik er nog zo beroerd niet uit. Ik zou het toch nooit kunnen opnemen tegen de Franse vrouwen, die het voor elkaar kregen om er in een spijkerbroek en een T-shirt al chic uit te zien, maar ik kon ermee door.

Net toen ik de voordeur achter me had dichtgetrokken, ging de telefoon. Ik vloog ernaartoe om op te nemen voordat het antwoordapparaat dat deed.

'Hé, Ella, lag je al in bed?'

'Rick. Nee, eh, eigenlijk wilde ik net een eindje gaan lopen. Naar de brug.'

'Om elf uur 's avonds?'

'Ja. Het is erg warm en ik verveelde me. Waar ben je?'

'In het hotel.'

Ik probeerde me te herinneren of hij in Frankfurt of in Hamburg was. 'Is de bespreking goed verlopen?'

'Fantastisch!' Hij bracht verslag uit van zijn dag en gaf me tijd om van de schrik van zijn onverwachte telefoontje te bekomen. Maar toen hij me vroeg wat ik die dag had gedaan, wilde me niets te binnen schieten dat hij graag zou willen horen.

'Niet veel,' haastte ik me te antwoorden. 'Wanneer kom je weer thuis?'

'Zondag. Op de terugweg moet ik nog even in Parijs zijn. Hé, schat, wat heb je aan?' Dat was een oud spelletje dat we vroeger altijd aan de telefoon speelden: één van ons beschreef wat hij aan had en de ander beschreef hoe hij hem of haar die kleren zou uittrekken. Ik keek naar mijn jurk en schoenen. Ik was niet in staat om hem te vertellen wat ik aanhad of waarom ik geen zin had in het spelletje.

Gelukkig kwam de redding van Rick zelf, die zei: 'Oei, er komt een ander gesprek binnen. Ik hang op.'

'Best. Tot over een paar dagen.'

'Ik hou van je, Ella.' Hij hing op.

Met een misselijk gevoel in mijn maag bleef ik nog een paar minuten wachten, om er zeker van te zijn dat hij niet terugbelde.

In de auto zei ik om de paar minuten tegen mijzelf: 'Je kunt teruggaan, Ella. Je hoeft dit niet te doen. Je kunt daarheen rijden, tot aan de deur van dat adres, en dan teruggaan. Je kunt ook naar binnen gaan en een tijdje heel onschuldig met hem praten zonder dat er ook maar fets gebeurt, en dan kun je teruggaan zonder dat je overspel hebt gepleegd.'

Lavaur was een stadje met een kathedraal dat ongeveer drie keer zo groot was als Lisle-sur-Tarn, met een oud centrum en iets van een uitgaansleven: een bioscoop, meerdere restaurants en een paar bars. Ik bestudeerde een plattegrond, parkeerde bij de kathedraal - een log, uit bakstenen opgetrokken bouwwerk met een octagonale toren - en liep de oude stad in. Zelfs met al die verlokkelijke mogelijkheden om uit te gaan, was er niemand op straat - alle luiken waren gesloten en nergens brandde licht.

Het adres was niet moeilijk te vinden, het was zelfs, door het grote neonlicht boven de ingang van de kroeg, moeilijk over het hoofd te zien. De ingang was in een zijstraatje, en de luiken van de ramen naast de deur waren beschilderd met iets wat eruitzag als soldaten zonder gezicht, die een vrouw in een lange avondjapon bewaakten. Ik bleef staan en bekeek de luiken wat beter. Het beeld bracht me van mijn stuk en ik haastte me naar binnen.

Het contrast tussen buiten en binnen had niet groter kunnen zijn. Het was een kleine bar met weinig licht en het was er lawaaierig en rokerig. De paar bars die ik in kleine Franse stadjes bezocht had, waren ongastvrije, onaangename, mannelijke gelegenheden geweest. Dit was als een sprankje licht te midden van de duisternis. Het was zó onverwacht dat ik op de drempel bleef staan en met grote ogen om mij heen keek.

Vlak voor mij stond een opvallend knappe vrouw in spijkerbroek en een bruine zijden blouse met een zwaar Frans accent 'Every Time We Say Goodbye' te zingen. En hoewel hij met zijn rug naar me toe over de witte piano gebogen zat, herkende ik Jean-Paul in zijn lichtblauwe hemd meteen. Hij keek naar zijn handen en af en toe ook even naar de zangeres, en er lag een geconcentreerde maar ook serene uitdrukking op zijn gezicht.

Er wilden nieuwe mensen naar binnen, en ik moest verder de bar in stappen om hen erdoor te laten. Ik raakte maar niet uitgekeken op Jean- Paul. Toen het nummer was afgelopen, werd er geroepen en langdurig geklapt. Jean-Paul keek om zich heen, zag me en glimlachte. Een man die rechts van mij stond, gaf me een tikje op mijn schouder. 'Kijk maar uit, dat is een echte versierder, die daar!' riep hij, terwijl hij knikte en naar de piano wees. Ik kreeg een kleur en ging ergens anders staan. Toen Jean-

Paul en de vrouw aan een volgend nummer begonnen, baande ik me door de menigte een weg naar de bar, waar ik tot mijn stomme verbazing een vrije kruk vond.

De olijfkleurige huid van de zangeres leek van binnenuit verlicht te zijn, en haar donkere wenkbrauwen hadden een volmaakte vorm. Haar lange bruine haren waren golvend en zaten in de war, en onder het zingen kamde ze met haar vingers erdoorheen en schudde ze naar achteren. En wanneer ze een hoge toon zong, drukte ze haar polsen tegen haar slapen. Jean-Paul was aanzienlijk minder flamboyant. Zijn kalme uitstraling vormde een aangenaam tegenwicht voor haar theatrale optreden, en zijn spel was de ideale begeleiding voor haar sprankelende stem. Ze waren goed samen - ontspannen en zó zelfverzekerd dat ze elkaar plaagden en grapjes maakten. Ik voelde een steek van jaloezie.

Twee nummers later was het pauze, en Jean-Paul kwam naar me toe. Het duurde een poosje voor hij bij me was, want bijna alle mensen die hij passeerde wilden even iets tegen hem zeggen. Ik plukte zenuwachtig aan mijn jurk en wilde dat hij lang genoeg was geweest om mijn knieën te bedekken.

Toen hij bij me was gekomen, zei hij:'Salut, Ella,' waarna hij me, zoals hij al zeker met tien andere vrouwen in de bar had gedaan, op beide wangen kuste. Ik werd rustiger en voelde me opgelucht, maar aan de andere kant stoorde het me ook dat hij me geen speciale aandacht schonk. Wat wil je dan eigenlijk?, vroeg ik mijzelf nijdig af. Jean-Paul moest de verwarring op mijn gezicht hebben gezien. 'Kom, dan stel ik je voor aan een paar vrienden,' zei hij.

Ik liet me van mijn kruk glijden, pakte mijn bier en wachtte tot de barkeeper een whisky voor hem had ingeschonken. Hij wees op een tafel aan de andere kant van de ruimte en legde zijn hand op mijn rug om me erheen te leiden. Hij liet zijn hand daar liggen tot we bij zijn vrienden waren - en liet hem toen vallen.

Zes mensen, met inbegrip van de zangeres, zaten op banken aan weerszijden van een lange tafel. Ze schoven dichter naar elkaar toe om plaats voor ons te maken. Ik kwam naast de zangeres te zitten en Jean-Paul kwam tegenover mij terecht. Het was allemaal zó nauw dat onze knieën elkaar raakten. Ik keek naar de tafel, die vol stond met bierflesjes en wijnglazen, en moest glimlachen.

De groep sprak over muziek. Ze hadden het over Franse zangers waar ik nog nooit van had gehoord, en lachten luid over culturele referenties die mij absoluut niets zeiden. Het was zo'n lawaai en ze spraken zó snel dat ik het na een poosje opgaf en niet langer mijn best deed om hen te volgen.

Jean-Paul stak een sigaret op en grinnikte om de grapjes, maar hij nam geen deel aan het gesprek. Ik voelde dat hij van tijd tot tijd naar me keek, en toen onze blikken zich een van die keren kruisten, vroeg hij: 'fa va?'

Ik knikte. Janine, de zangeres, wendde zich tot mij en vroeg: 'Wie hoor je liever, Ella Fitzgerald of Billie Holiday?'

'O, nou, eigenlijk luister ik naar geen van beiden.' Dit klonk onvriendelijk. Ze had me immers een kans gegeven om deel te nemen aan het gesprek. Ik wilde mijzelf graag bewijzen dat ik niet jaloers op haar was, dat ik niet jaloers was op haar schoonheid, haar ontspannen manier van doen en haar band met Jean-Paul, en daarom haastte ik mij eraan toe te voegen: 'Ik hou van Frank Sinatra.'

De kalende man met een babyface en een baard van twee dagen die naast Jean-Paul zat, snoof. 'Veel te sentimenteel. Te veel "show-bizz".' Hij gebruikte de Engelse uitdrukking en liet daarbij zijn handen naast zijn oren wapperen en grijnsde hij. 'Dan heb ik altijd nog liever Nat King Cole, dat is héél wat anders.'

'Ja,' begon ik, 'maar...' De tafel keek me afwachtend aan. Ik herinnerde me iets dat mijn vader had gezegd over de Sinatra's techniek en probeerde het in gedachten snel te vertalen, iets waarvan Madame Sentier had gezegd dat ik dat nooit moest doen.

'Frank Sinatra zingt zonder adem te halen,' zei ik, en zweeg toen. Dat had ik niet bedoeld. Ik had willen zeggen dat hij zo gladjes en gelijkmatig zong dat je hem nooit hoorde ademhalen, maar mijn Frans was ontoereikend. 'Zijn...'

Maar het gesprek was alweer verder gegaan; ik was niet snel genoeg geweest. Ik fronste mijn voorhoofd en schudde het hoofd. Ik ergerde me aan mijzelf en schaamde me een beetje, zoals je dat wel vaker hebt wanneer je een verhaal begint te vertellen en merkt dat er helemaal niet naar je geluisterd wordt.

Jean-Paul legde zijn hand even op de mijne. 'Je doet me denken aan mijn tijd in New York,' zei hij in het Engels. 'Soms, in een bar, verstond ik geen woord en iedereen schreeuwde en gebruikte woorden die ik niet kende.'

'Ik kan nog niet snel genoeg in het Frans denken. Geen gecompliceerde gedachten.'

'Dat komt nog wel. Als je maar lang genoeg blijft, komt dat vanzelf.'

De man met het babygezicht hoorde ons in het Engels praten en hij nam me van top tot teen op. 'Tus es américaine?, vroeg hij.

'Om/.'

Mijn antwoord had een vreemde uitwerking: het was alsof iedereen rond de tafel opeens onder stroom stond. Allemaal gingen ze plotseling rechtop zitten en keken van mij naar Jean-Paul. Ik keek ook naar hem, terwijl ik me afvroeg wat deze reactie te betekenen had. Jean-Paul pakte zijn glas op en dronk het in een uitdagend gebaar leeg.

De man glimlachte sarcastisch. 'Ach, maar je bent helemaal niet dik. Waarom ben je niet dik, zoals alle Amerikanen?' Hij blies zijn wangen op en legde zijn handen op een denkbeeldige dikke buik.

In één opzicht had ik intussen al geen enkele moeite meer met mijn Frans - wanneer ik boos was, dan spoot het eruit. 'Ja, er zijn dikke Amerikanen, maar gelukkig hebben ze niet van die grote monden zoals de Fransen!'

Iedereen aan tafel schoot in de lach, met inbegrip van de man zelf. Sterker nog, hij zag eruit alsof hij graag nog meer wilde horen. Verdomme, dacht ik, ik heb gehapt en nu kom ik voorlopig niet meer van hem af.

Hij boog zich naar mij toe.

Vooruit, Ella, de beste verdediging is de aanval. Dat was Ricks lievelingsmotto; ik kon het hem bijna horen zeggen.

Ik viel hem in de rede vóór hij een hele zin had kunnen voltooien. 'Tja, Amerika. En nu wilt u natuurlijk meteen beginnen over, wacht, laat ik vooral de goede volgorde aanhouden. Vietnam. Nee, misschien de eerste Amerikaanse films en televisie, Hollywood, McDonald's op de Champs- Elysées.' Ik telde af op mijn vingers. 'En dan Vietnam. En geweld en wapens. En de CIA, ja, de CIA moet minstens een paar keer worden genoemd. En misschien, voor het geval u communist bent - bent u communist, Monsieur? - maakt u ook nog een opmerking over Cuba. En uiteindelijk komt er dan iets over de Tweede Wereldoorlog, dat de Amerikanen zich er te laat mee bemoeid hebben en nooit bezet zijn geweest door de Duitsers, zoals die arme Fransen. Dat is immers de pièce de résistance, n'est-ce-pas?'

Vijf mensen keken me grinnikend aan, terwijl de man beteuterd keek en Jean-Paul zijn lege glas aan zijn lippen zette om zijn lachen te verbergen.

'En nu,' vervolgde ik, 'zou ik u, aangezien u Fransman bent, graag eens willen vragen of de Fransen de Vietnamezen beter hebben behandeld toen het land nog een Franse kolonie was. En bent u trots op wat er in Algerije is gebeurd? En op het feit dat Le Pen nu zo populair is? En bent u trots op de manier waarop de Noord-Afrikanen hier gediscrimineerd worden? En op de proeven met de atoombom in de Stille Oceaan? U bent namelijk Fransman, lid van het Franse volk dat de Franse regering heeft gekozen,

en dat betekent automatisch dat u het eens bent met alles wat die regering doet, of niet? Vuile klootzak,' voegde ik er zachtjes in het Engels aan toe. Alleen Jean-Paul had het maar gehoord, en hij keek me verbaasd aan. Ik glimlachte. Nou, dan was ik maar geen dame.

De man zette zijn vingertoppen tegen zijn borst en zwaaide ze in een gebaar van overgave naar voren.

'We hadden het dus over Frank Sinatra en Nat King Cole. U moet maar niet op mijn Frans letten, want soms duurt het even voor ik heb kunnen zeggen wat ik in werkelijkheid bedoel. Wat ik had willen zeggen, was dat je zijn - hoe noem je dat?' Ik legde mijn hand op mijn borst en ademde in.

'Respiration,' zei Janine.

'Ja. Die kun je niet horen wanneer hij zingt.'

'Ze zeggen dat dat komt door een soort van circulerende ademhalingstechniek, die hij geleerd heeft van...' Een man aan de andere kant van de tafel had het thema, tot mijn opluchting, van me overgenomen.

Jean-Paul stond op. 'Ik moet weer spelen,' zei hij zachtjes tegen me. 'Blijf je nog?'

'Ja.'

'Fijn. Je laat je niet gemakkelijk kisten, hè?'

'Nee. Maak je maar geen zorgen, ik red me wel.'

En dat was ook zo. Er werden geen Amerikaanse stereotypen meer ter sprake gebracht, en het lukte me om van tijd tot tijd ook iets aan het gesprek toe te voegen. En wanneer ik niet begreep waar ze het over hadden, luisterde ik naar de muziek.

Jean-Paul speelde een paar maten honky-tonk, en Janine begon te zingen. Ze speelden en zongen een aantal nummers van Gershwin, Cole Porter en een aantal Franse nummers. Op een gegeven moment overlegden ze samen even, waarna Janine me aankeek en begon te zingen: ' You say po-tay-to, I say po-tah-to, you say to-may-to, and I say to-mah-toh'. Jean-Paul speelde de begeleiding en zat glimlachend over zijn toetsen gebogen.

Later werd het aanzienlijk rustiger in de bar, en Janine kwam tegenover me zitten. We zaten nog maar met z'n drieën aan onze tafel en hadden ons overgegeven aan die prettige stilte, zo laat op de avond, wanneer alles al gezegd is. Zelfs de kalende man hield zijn mond.

Jean-Paul speelde verder - rustige, contemplatieve muziek, een simpele melodie met een aantal eenvoudige akkoorden. Het hield het midden tussen klassiek en jazz, een mengeling tussen Erik Satie en Keith Jarrett.

Ik boog me naar Janine toe. 'Wat speelt hij daar?'

Ze glimlachte. 'Zijn eigen muziek. Hij componeert zelf.'

'Prachtig.'

'Ja. Hij speelt het alleen maar wanneer het zo laat is.'

'Hoe laat is het?'

Ze keek op haar horloge. Het was bijna twee uur.

'Ik wist niet dat het al zo laat was!'

'Heb je geen horloge?'

Ik toonde haar mijn polsen. 'Ik heb het thuis laten liggen.' We keken op hetzelfde moment naar mijn trouwring, en als vanzelf trok ik mijn handen snel weer terug. De ring maakte zozeer deel uit van mijzelf dat ik hem helemaal vergeten was. Als ik er wel aan gedacht had, zou ik hem waarschijnlijk ook niet hebben afgedaan - dat zou te berekenend zijn geweest.

Ik keek haar recht aan en bloosde, waardoor ik het nog erger maakte. Ik overwoog even om naar de wc te gaan en hem af te doen, maar ik wist dat ze dat zou merken. Ik legde mijn handen dus maar op mijn schoot en begon over iets anders te praten. Ik vroeg haar waar ze haar blouse had gekocht, waarop ze me de winkel noemde, en over mijn ring werd niet gesproken.

Enkele minuten later stond de rest van de mensen aan tafel op en ging weg. Tot mijn verbazing gingen Janine en de kalende man samen weg. Ze wuifden vrolijk naar me, Janine blies Jean-Paul een handkus toe en ze verdwenen. We waren alleen met de barkeeper, die de glazen verzamelde en de tafels afwiste.

Jean-Paul beëindigde het stuk dat hij gespeeld had en bleef even stil zitten. De barkeeper floot een toonloos deuntje terwijl hij de stoelen op de tafels zette. 'Eh, Frangois, twee whisky's hier, als je wilt.' Frangois trok een gezicht, maar liep terug naar de bar en schonk drie glazen in. Hij zette een van de glazen met een korte buiging voor mij neer en zette een ander op de piano. Toen pakte hij de kassa van de bar, nam hem in zijn ene hand en het derde glas in zijn andere hand en verdween ermee naar achteren.

We hieven ons glas en dronken op hetzelfde moment.

'Er schijnt een mooi licht op je hoofd, Ella Tournier.' Ik keek op naar het zachte gele licht boven mij; het deed mijn haren koperkleurig en goud oplichten. Ik keek weer naar hem - hij speelde een zacht, diep akkoord.

'Heb je een klassieke opleiding gehad?'

'Ja, als kind.'

'Ken je iets van Erik Satie?'

Hij zette zijn glas neer en begon een stuk te spelen dat ik herkende - het was in vijfkwartsmaat en had een regelmatige, duidelijk herkenbare melodie. Het paste perfect bij de omgeving, het licht en het late uur.

Terwijl hij speelde, hield ik mijn handen op mijn schoot, deed mijn ring af en liet hem in het zakje van mijn jurk glijden.

Toen hij klaar was, liet hij zijn handen even op de toetsen rusten, daarna pakte hij zijn glas en dronk het leeg, 'We moeten gaan,' zei hij. 'Franfois heeft zijn slaap nodig.'

Naar buiten gaan, was als na een griep van een week weer op straat komen: de wereld voelde groot en vreemd aan, en ik wist niet precies waar ik was. Het was een stuk koeler nu, en er stonden sterren aan de hemel. We liepen langs de luiken met de schildering van de vrouw en de soldaten. 'Wie was dat?' vroeg ik.

'Dat is la Dame du Plö. Een martelares van de Katharen uit de dertiende eeuw. Ze werd verkracht door de soldaten, die haar vervolgens in een put gooiden en die met stenen vulden.'

Ik huiverde, en hij sloeg een arm om mijn schouders. 'Kom,' zei hij, 'voordat je me begint te verwijten dat ik op het verkeerde moment over de verkeerde dingen begin.'

Ik lachte. 'Zoals met Goethe.'

'Ja, zoals met Goethe.'

Eerder had ik me afgevraagd of er een moment zou komen waarop we een duidelijke keuze moesten maken, of we het zouden bespreken en analyseren. Nu het moment daar was, bleek dat we er de hele avond stilzwijgend over onderhandeld hadden en de beslissing al vaststond. Het was een opluchting dat er niet over werd gesproken, dat we gewoon naar zijn Eend liepen en instapten. Tijdens de rit terug spraken we ook nauwelijks. Toen we langs de kathedraal kwamen, zag hij mijn auto, die eenzaam op de parkeerplaats stond. 'Je auto,' zei hij, en het was geen vraag.

'Ik kom morgen wel terug met de trein.' Dat was dat. Geen moeilijk gedoe.

Toen we het stadje uit waren, vroeg ik hem of hij het dak wilde opendoen. Hij maakte het canvas los zonder ervoor te stoppen. Ik legde mijn hoofd op zijn schouder; hij sloeg zijn arm om mij heen en liet zijn hand heen en weer over mijn blote arm gaan, terwijl ik naar achteren leunde en naar de esdoorns keek die boven mijn hoofd voorbijschoten.

Pas toen we bij de brug over de Tarn waren en het dorp inreden, ging ik weer rechtop zitten. Zelfs om drie uur 's nachts leek het noodzakelijk om de schijn op te houden. Jean-Paul woonde aan de andere kant van het dorp als ik, in een flat vlak bij de weilanden. Het was maar tien minuten lopen van zijn huis naar het mijne, een feit waar ik niet aan wilde denken.

We parkeerden en stapten uit, waarna we het dak samen weer dichtdeden. De huizen in de straat waren donker en de luiken gesloten. Ik volg de hem een buitentrap op naar zijn voordeur. Ik stond in het halletje terwijl hij het licht aandeed en er een netjes opgeruimde kamer met pla- fondhoge boekenkasten zichtbaar werd.

Hij draaide zich om en stak zijn hand naar mij uit. Ik slikte; mijn keel zat dicht. Het moment van de uiteindelijke beslissing was aangebroken en ik was doodsbang.

Toen ik mijn hand uiteindelijk naar hem uitstak, pakte ik hem stevig vast, trok hem naar mij toe en klampte mij, met mijn neus in het holletje van zijn nek gedrukt, aan hem vast. Even later was mijn angst verdwenen.

De slaapkamer was amper gemeubileerd, maar bevatte het grootste bed dat ik ooit had gezien. Een venster keek uit over de velden; toen hij de luiken wilde sluiten, vroeg ik hem ze open te laten.

Het voelde aan als één lange beweging. Er was niet één moment waarop ik dacht: en nu moet ik dit doen, en nu doet hij dat. Er waren geen gedachten, alleen maar twee lichamen die elkaar herkenden en samen een eenheid werden.

We vielen pas in slaap toen de zon was opgekomen.

Toen ik wakker werd, scheen de zon volop de kamer binnen en lag ik alleen in bed. Ik ging zitten en keek om mij heen. Er waren twee nachtkastjes, op het ene lag een stapel boeken, boven het bed hing een ingelijste zwart-witposter van een piano jazzconcert en op de vloer lag een grof geweven mat in de kleur van goudgeel koren. De velden buiten waren heldergroen en reikten tot aan een rij esdoorns en een weg. Alles ademde dezelfde eenvoud uit als Jean-Pauls kleren.

De deur ging open en Jean-Paul kwam binnen. Hij was gekleed in zwart en wit en hield een kopje zwarte koffie in zijn hand. Hij zette het op het nachtkastje en ging naast me op de rand van het bed zitten.

'Dank je voor de koffie.'

Hij knikte. 'Ella, ik moet aan het werk.'

'Weet je dat zeker?'

Hij reageerde met een glimlach.

'Ik voel me alsof ik geen oog heb dichtgedaan,' zei ik.

'Je hebt drie uur geslapen. Als je wilt, kun je hier rustig blijven liggen en nog wat langer slapen.'

'Dat lijkt me vreemd, om hier zonder jou in dit bed te liggen.'

Hij streek met zijn hand over mijn been. 'Misschien is het een goed idee om te wachten tot er niet zo veel mensen op straat zijn.'

'Ja, dat is zo.' Nu pas hoorde ik het roepen van kinderen die langsliepen; het was alsof er een barrière omver werd geschopt, het eerste binnendringen van de buitenwereld. En daarmee diende zich ook het akelige gevoel aan van voorzichtig te moeten zijn. Ik wist niet of ik daar al aan toe was of dat hij zo verstandig was.

Het was alsof hij mijn gedachten gelezen had. 'Ik zeg het omwille van jou. Mij kan het niet schelen. Voor mij is het anders. Het is hier altijd anders voor een man.'

Het was zo ontnuchterend, dit bijna zakelijke gesprek. En het dwong me om na te denken.

'Dit bed...' Ik zweeg. 'Het is veel te groot voor één persoon. En je zou ook niet twee nachtkastjes en twee lampen hebben als je hier in je eentje sliep.'

Jean-Paul keek me onderzoekend aan. Toen haalde hij zijn schouders op, en met dat gebaar gingen we daadwerkelijk weer de wereld binnen.

'Ik heb een tijdje met een vrouw samengewoond. Ze is ongeveer anderhalf jaar geleden weggegaan. Het bed was haar idee.'

'Waren jullie getrouwd?'

'Nee.'

Ik legde mijn hand op zijn knie en kneep er zachtjes in. 'Het spijt me,' zei ik in het Frans. 'Ik had er niet over moeten beginnen.'

Hij haalde opnieuw zijn schouders op, waarna hij me aankeek en glimlachte. 'Weet je, Ella Tournier, al dat gepraat gisteravond in het Frans heeft je een grotere mond bezorgd. Ik weet het zeker!'

Hij kuste me. Zijn wimpers glommen in de zon.

Toen de voordeur achter hem was dichtgevallen, leek alles opeens heel anders. Ik had me nog nooit zo vreemd gevoeld in het huis van iemand anders. Ik ging stijfjes zitten, nipte van de koffie en zette het kopje neer. Ik luisterde naar de kinderen buiten, naar de langsrijdende auto's en zo nu en dan een brommer. Ik miste hem verschrikkelijk en wilde eigenlijk het liefste zo snel mogelijk weg, maar ik was een gevangene van de buitenwereld.

Ten slotte stond ik op en nam een douche. Mijn gele jurk was gekreukeld en stonk naar rook en zweet. Toen ik hem aantrok, voelde ik me een sloerie. Ik wilde naar huis, maar dwong mijzelf om te wachten tot het rustiger was op straat. Onder het wachten bekeek ik zijn boeken in de zitkamer. Hij had een heleboel boeken over Franse geschiedenis en een talloze romans. Er stonden ook een paar Engelse boeken: John Updike, Virginia Woolf, Edgar Allan Poe. Een vreemde combinatie. Het verbaasde me dat de boeken op geen enkele manier geordend waren en zelfs niet op alfabetische volgorde stonden. Kennelijk nam hij zijn werkgewoonten niet mee naar huis.

Na een tijdje was het buiten rustig geworden en kon ik weg, maar ik zag ertegenop om te gaan omdat ik wist dat ik, wanneer ik eenmaal gegaan was, niet meer terug zou kunnen komen. Ik keek nog een keertje om mij heen. In de slaapkamer haalde ik het lichtblauwe hemd uit de kast dat Jean-Paul de vorige avond gedragen had, rolde het op tot een bal en stopte het in mijn tas.

Toen ik de straat opging, had ik het gevoel alsof ik het toneel op stapte, hoewel ik, voorzover ik kon zien, geen publiek had. Ik rende de trap af en liep haastig naar het centrum van het dorp. Pas toen ik in het gedeelte was gekomen waar ik elke ochtend mijn ronde maakte, begon ik wat langzamer te lopen, maar ik had nog steeds het gevoel dat er van alle kanten naar mij werd gekeken. Ik wist zeker dat iedereen naar de kreukels in mijn jurk en naar de kringen onder mijn ogen keek. Vooruit, Ella, ze kijken tóch altijd naar je, probeerde ik mijzelf gerust te stellen. Dat komt doordat je een buitenlandse bent, en echt niet omdat je vannacht... Ik kon mijzelf er niet toe brengen om die gedachte af te maken.

Pas toen ik bij onze straat was gekomen, realiseerde ik mij dat ik niet haar huis wilde: ik zag ons huis en voelde me op slag misselijk. Ik bleef staan en leunde tegen het huis van de buren. Als ik naar binnen ga, dacht ik, zal ik hetgeen ik gedaan heb onder ogen moeten zien.

Ik bleef daar lange tijd staan. Toen draaide ik me om en liep naar het station. Ik zou eerst de auto gaan halen, en daarmee had ik een concreet excuus om het vervolgen van mijn leven nog even uit te stellen.

Half verdoofd, half gelukkig en half verdrietig zat ik in de trein en vergat bijna om uit te stappen voor mijn overstap op de trein naar Lavaur. Om mij heen zaten zakenlieden, vrouwen met boodschappentassen en flirtende tieners. Het kwam me uitermate vreemd voor dat er zoiets fantastisch was gebeurd en dat niemand daar iets van wist. 'Weet je wel wat ik vannacht gedaan heb?' wilde ik vragen aan de grimmig kijkende vrouw die tegenover mij zat te breien. 'Zou je hetzelfde hebben gedaan?'

De gebeurtenissen van de afgelopen nacht maakten evenwel geen enkel verschil voor de trein of de rest van de wereld. Het brood werd nog steeds gebakken, de benzine getankt, de quiches lagen in de oven en de treinen gingen op tijd. Zelfs Jean-Paul was aan het werk en adviseerde oude dametjes over het lezen van romans. En Rick was in Duitsland, waar hij, nietsvermoedend, besprekingen voerde. Mijn adem stokte. De enige die uit de pas liep, was ik, ik, die niets anders te doen had dan een auto ophalen en me schuldig voelen.

Vóór ik mijn auto ging halen, dronk ik eerst nog een kop koffie in een café in Lavaur. Ik wilde net instappen, toen ik links van mij iemand 'Eh, l'américaine!' hoorde roepen. Ik keek om en zag de kalende man met wie ik de avond tevoren geruzied had op me af komen. Inmiddels had hij een baard van drie dagen. Ik duwde het portier zo ver mogelijk open en leunde er met mijn buik tegenaan, als een schild tussen hem en mij. 'Salut,' zei ik.

'Salut, Madame: Het ontging me niet dat hij me Madame had genoemd.

'Je m'appelle Ella: zei ik op kille toon.

'Claude.' Hij gaf me formeel een hand. Ik voelde me een beetje belachelijk. Hij kon zo aan mijn uiterlijk en alles wat ik deed afleiden wat ik gedaan had: mijn auto die hier nog stond, mijn jurk, die vol zat met de kreukels van de afgelopen avond, mijn vermoeide gezicht en zelfs mijn vochtige haren waren als een open boek. De vraag was of hij zo tactvol was om er geen opmerking over te maken. Op de een of andere manier betwijfelde ik dat.

'Heb je zin in een kop koffie?'

'Nee, dank u, ik heb er net een op.'

Hij glimlachte. 'Kom, laten we samen een kop koffie drinken.' Hij maakte een gebaar alsof hij me mee wilde voeren, en begon vooruit te lopen. Ik bleef staan waar ik stond. Hij keek om, bleef staan en schoot in de lach. 'O, jij, je bent echt een moeilijke tante. Net een katje met zulke...' hij kromde zijn vingers om lange nagels na te doen '... klauwen, dat tegen zijn vacht in wordt gestreken. Goed, je wilt dus geen koffie. Zou je dan even met me hier op de bank willen komen zitten? Dat is alles. Ik wil je graag iets zeggen.'

'Wat?'

'Ik wil je graag helpen. Nee, dat is niet helemaal waar. Ik wil Jean-Paul helpen. Ga dus even zitten. Heel even maar.' Hij ging op het bankje vlakbij zitten en keek me afwachtend aan. Ten slotte sloot ik het portier, liep naar hem toe en ging naast hem zitten. Ik keek hem niet aan, maar hield mijn blik gericht op het parkje vóór ons, waar de eerste bloemen begonnen te ontluiken.

'Wat wilde u me zeggen?' Ik sprak hem opzettelijk met 'u' aan, als tegenwicht voor zijn familiaire manier van doen. Het haalde niets uit.

'Jean-Paul is een goede vriend van Janine en mij. Van ons allemaal in La Taverne.' Hij haalde een pakje sigaretten uit zijn zak en bood me er een aan. Ik schudde het hoofd. Hij stak er een op, leunde naar achteren, sloeg zijn benen bij de enkels over elkaar en strekte ze uit.

'Weet je dat hij ruim een jaar met een vrouw heeft samengewoond?' vervolgde hij.

'Ja. En?'

'Heeft hij je over haar verteld?'

'Nee.'

'Ze was een Amerikaanse.'

Ik keek Claude aan, om te zien wat voor reactie hij van mij verwachtte, maar hij keek naar het langsrijdende verkeer en zijn gezicht was uitdrukkingsloos.

'En was zij dik?'

Claude schaterde het uit van de lach. 'Jij!' riep hij uit. 'Je bent me er eentje! Ik kan me heel goed voorstellen dat Jean-Paul je mag. Een katje!'

'Waarom is ze weggegaan?'

Hij haalde zijn schouders op en werd weer ernstig. 'Ze miste haar land en had het gevoel dat ze hier niet thuishoorde. Ze vond de mensen niet aardig. Ze voelde zich hier niet op haar plaats.'

'Jezus,' mompelde ik, voor ik mij had kunnen beheersen. Claude boog zich naar voren, plaatste zijn benen wijd uit elkaar, zette zijn ellebogen op zijn knieën en liet zijn handen losjes omlaaghangen. Ik keek hem aan. 'Houdt hij nog steeds van haar?'

Hij haalde zijn schouders op. 'Ze is intussen getrouwd.'

Dat is geen antwoord - kijk me aan, dacht ik, maar ik zei het niet.

'Je moet namelijk weten,' zei hij, 'dat we Jean-Paul een beetje beschermen. We zien een mooie Amerikaanse vrouw met veel pit, een kleine, felle kat, die getrouwd is maar een oogje op Jean-Paul heeft, en dan denken we...' Hij haalde opnieuw zijn schouders op. 'Dan denken we: misschien is dit wel niet zo goed voor hem, maar we weten dat hij dat zelf niet inziet. Of dat hij het misschien wel inziet maar dat de verleiding eenvoudigweg te groot is.'

'Maar...' Ik wist niet hoe ik mijzelf moest verdedigen. Als ik zou zeggen dat niet alle Amerikaanse vrouwen met de staart tussen de benen naar huis afdropen - niet dat ik zelf niet op mijn meer eenzame momenten met die gedachte gespeeld had - dan zou hij er nogmaals op wijzen dat ik getrouwd was. Ik kon ook niet precies zeggen welk argument voor hem zwaarder woog, maar misschien was dat wel onderdeel van zijn strategie. Ik had een te grote hekel aan hem om dat verder uit te willen zoeken.

Waar zijn betoog op neerkwam, was dat ik niet goed genoeg was voor Jean-Paul.

Die gedachte - in combinatie met het feit dat ik te weinig geslapen had, plus de absurditeit van het feit dat ik hier op dit bankje zat te luisteren naar deze man, die mij dingen vertelde die ik zelf allang wist - werd mij opeens te veel. Ik boog me naar voren, zette mijn ellebogen op mijn knieën en sloeg mijn handen voor mijn gezicht als om ze tegen het felle zonlicht af te schermen. En toen begon ik zachtjes te huilen.

Claude ging rechtop zitten. 'Het spijt me, Ella. Ik heb deze dingen niet gezegd om je verdriet te doen.'

'Wat voor reactie had je dan van mij verwacht?' vroeg ik op scherpe toon. Hij maakte hetzelfde verslagen gebaar als hij de avond tevoren had gemaakt.

Ik veegde mijn vochtige handen af aan mijn jurk en stond op. 'Ik moet gaan,' mompelde ik, terwijl ik mijn haren uit mijn gezicht streek. Ik kon mezelf er niet toe brengen hem te bedanken of afscheid van hem te nemen.

Ik huilde tot ik thuis was.

De bijbel lag als een verwijt op mijn bureau. Ik kon het niet verdragen om alleen thuis te zijn, maar had geen andere keus. Wat ik nodig had, was een goed gesprek met een vriendin; het waren doorgaans vrouwen die me door mijn momenten van crisis heen sleepten. Maar in Amerika was het midden in de nacht, en daarbij was het door de telefoon toch nooit hetzelfde. De meeste zielsverwantschap hier had ik met Mathilde, maar zij had het zó heerlijk gevonden om met Jean-Paul te flirten dat ze het waarschijnlijk helemaal niet zo leuk zou vinden om te moeten horen wat er gebeurd was.

Laat in de ochtend herinnerde ik me dat ik die middag naar Franse les moest in Toulouse. Ik belde Madame Sentier en zei mijn les af. Ik zei haar dat ik ziek was. Toen ze vroeg wat ik had, zei ik: zomergriep.

'O, je moet iemand vinden die voor je kan zorgen!' riep ze uit. Haar woorden deden me denken aan mijn vader, aan zijn bezorgdheid dat ik hier helemaal in mijn eentje zou stranden zonder iemand die bereid was mij te helpen. 'Bel Jacob Tournier als je hulp nodig hebt,' had hij gezegd. 'Wanneer je hulp nodig hebt, is het altijd goed om familie in de buurt te hebben.'

Jean-Paul,

Ik ga naar mijn familie. Dat lijkt me de beste oplossing. Als ik hier blijf,

verdrink ik in mijn schuldgevoelens.

Ik heb je blauwe overhemd meegenomen.

Vergeef me.

Ella

Rick kreeg geen briefje. Ik belde zijn secretaresse en liet een korte boodschap achter.

De jurk

Ze was nooit alleen. Er was altijd iemand bij haar, Etienne of Hannah of Petit Jean. Meestal was het Hannah, en dat had Isabelle ook het liefste: Hannah kon of wilde niet met haar spreken, en ze was te oud en te klein om haar te mishandelen. Etiennes handen zaten de laatste tijd erg los, en Petit Jean was met zijn mes en die lach in zijn ogen niet langer te vertrouwen.

Ze sloeg haar handen in haar nek en drukte haar ellebogen tegen haar borst terwijl ze zich afvroeg hoe het ooit zover had kunnen komen. Hoe is het mogelijk, vroeg ze zich af, dat ik mijn eigen kind niet eens meer kan vertrouwen? Ze stond in het devant-huis en keek naar de doffe witte velden, de donkere bergen en de grauwe lucht.

Hannah stond achter haar in de deur. Etienne wist altijd precies wat Isabelle gedaan had, maar ze had haar nog nooit tegen hem horen spreken.

'Mémé, doe de deur dicht!' riep Petit Jean vanuit het huis.

Isabelle keek over haar schouder in de duistere, rokerige ruimte, en ze huiverde. De luiken voor de ramen waren gesloten en ze hielden de deur dicht; de rook vormde een dikke, verstikkende wolk. Haar ogen en keel hadden geprikt en ze was met zware tred door de kamer gaan lopen. Ze was steeds langzamer gaan lopen, alsof ze door water liep. Het devant- huis was de enige plek waar ze, hoewel het er erg koud was, behoorlijk lucht kon krijgen.

Hannah legde haar hand even op Isabelles arm, gebaarde met haar hoofd in de richting van het vuur en deed een stapje opzij om haar langs zich heen naar binnen te laten.

In de winter werd er de hele dag gesponnen - in de schuur lagen bergen vlas te wachten. Onder het werken dacht Isabelle aan de zachte blauwe stof en verbeeldde ze zich dat ze die in haar handen hield, in plaats van de grove vezels die haar handen schuurden en kleine sneetjes in haar huid maakten. Het lukte haar nooit om het vlas zó fijn te spinnen als ze vroeger, in de Cévennes, de wol had gesponnen.

Ze wist dat Jacob de stof ergens verstopt moest hebben, in het bos of in de schuur, maar ze vroeg hem er nooit naar. Daar had ze ook geen kans toe - maar zelfs al zouden ze een paar momenten alleen zijn geweest, dan zou ze hem het geheim hebben laten bewaren. Als zij het wist, zou Etienne het uit haar kunnen slaan.

Ze vond het moeilijk binnen om te denken, in die donkere, stille, rokerige ruimte, met die bergen vlas om zich heen. Het gebeurde vaak dat Etienne strak naar haar keek en hij zijn blik niet afwendde wanneer ze net zo strak terugstaarde. Zijn ogen waren zo veel harder zonder de wimpers, en ze voelde zich altijd bedreigd en schuldig onder zijn blik.

Ze begon minder te spreken. Ze hield op met de kinderen 's avonds bij het vuur verhalen te vertellen of met hen te zingen en grapjes te maken. Tegenwoordig zat ze alleen nog maar zwijgzaam naast de vlammen. Ze had het gevoel alsof ze bezig was te krimpen, alsof ze, als ze maar haar mond hield, uiteindelijk onzichtbaar zou worden en zou kunnen ontsnappen aan de achterdocht die haar gevangen hield, aan de niet nader te omschrijven dreiging die ze voortdurend in de lucht voelde hangen.

Het begon met de droom van de herder in een veld met brem. Hij plukte de gele bloempjes van de struiken en kneep ze fijn tussen zijn vingers. 'Doe ze in heet water en drink het op,' zei hij. 'Dan word je weer beter.' Zijn litteken was verdwenen, en toen ze hem vroeg waar het was, zei hij dat het naar een ander deel van zijn lichaam was verschoven.

Daarna droomde ze van haar vader die bezig was in de asresten van een kapotte schoorsteen te graven, terwijl de ruïne van wat een huis was geweest om hem heen lag te roken. Ze riep hem, maar hij was zó geconcentreerd aan het zoeken dat hij niet opkeek.

Toen begon ze van een vrouw te dromen. Isabelle kon haar nooit echt goed zien. Ze stond in deuropeningen, bij bomen, en een keer ook bij een rivier die eruit zag als de Tarn. Hoewel ze nooit iets zei of zo dichtbij kwam dat Isabelle haar duidelijk kon zien, ging er toch iets troostends van haar uit.

Na Kerstmis hielden de dromen op.

Op kerstochtend kleedde de familie zich zoals gebruikelijk in het zwart. Deze keer droegen ze hun eigen kleren die ze zelf van hun eigen vlasoogst hadden gemaakt. De kleren waren stijf en grof, maar ze zouden lange tijd meegaan. De kinderen klaagden en zeiden dat de kleren schuurden en kriebelden. Isabelle was het stilzwijgend met hen eens, maar ze hield haar mond.

Voor de Eglise Saint Pierre ontwaarden ze Gaspard in de menigte die zich daar had verzameld, en ze gingen naar hem toe om hem te begroeten.

'Ecoute, Etienne: zei Gaspard. 'Ik heb een man gesproken in de herberg die je dat graniet voor je schoorsteen kan bezorgen. In Frankrijk, op een dag rijden hiervandaan, is een granietgroeve in de buurt van Montbéliard. Als je wilt, kan hij in het voorjaar een grote plaat voor je meebrengen voor je haard. Als je me de maten geeft, geef ik die door aan de eerste de beste die die kant uit gaat.'

Etienne knikte.

'Heb je hem ook gezegd dat ik met vlas betaal?'

'Bien sur.'

Etienne wendde zich tot de vrouwen.

'In het voorjaar bouwen we een schoorsteen,' zei hij zó zacht dat zijn Zwitserse buren hem niet konden horen en ze zich niet beledigd zouden voelen.

'God zij dank,' zei Isabelle, zonder erbij na te denken.

Hij keek haar even strak aan, perste zijn lippen op elkaar en draaide zich om toen Pascale zich bij hen voegde. Ze knikte naar Hannah en schonk Isabelle een onzeker glimlachje. Ze hadden elkaar een paar keer in de kerk gezien, maar hadden nooit met elkaar kunnen praten.

De dominee, Abraham Rougemont, kwam eraan. Toen hij Hannah begroette, maakte Isabelle van de gelegenheid gebruik om snel even een paar gefluisterde woorden met Pascale te wisselen.

'Het spijt me dat ik je niet ben komen opzoeken. Het is - het gaat erg moeilijk nu.'

'Weten ze van... van...'

'Nee. Maak je geen zorgen.'

'Isabelle, ik heb de...'

Ze zweeg en kreeg een kleur, want Hannah was naast Isabelle komen staan en ze keek Pascale strak en met opeengeperste lippen aan.

Pascale had even nodig om zich te herstellen, en toen zei ze alleen maar: 'Moge de Heer zich deze winter over jullie ontfermen.'

Isabelle glimlachte zonder vreugde.

'En over jullie.'

'Komen jullie tussen de diensten door naar ons huis?'

'Bien sur.

'Mooi. Zeg eens, Jacob, wat heb je deze keer voor mij meegebracht, chéri?'

Uit zijn zak haalde hij een doffe groene steen in de vorm van een piramide en gaf die aan haar.

Isabelle draaide zich om en wilde naar binnen gaan. Toen ze even achteromkeek, zag ze Jacob iets in Pascales oor fluisteren.

Na de ochtenddienst kwam Etienne naar haar toe. 'Jij en Maman gaan nu naar huis.'

'Maar de dienst in Chalières...'

'Daar ga je niet naartoe, La Rousse.'

Isabelle deed haar mond open, maar ze deed hem meteen weer dicht bij het zien van de houding van zijn schouders en de blik in zijn ogen. Nu zal ik Pascale niet meer zien, dacht ze. Nu zal ik de Maagd niet zien. Ze sloot haar ogen en drukte haar armen tegen de zijkant van haar hoofd, alsof ze elk moment een klap verwachtte.

Etienne pakte haar bij de elleboog en trok haar ruw bij de menigte vandaan.

'Ga,' zei hij, en hij duwde haar in de richting van hun huis. Hannah kwam naast haar staan.

Isabelle stak stijf haar hand uit.

'Marie,' riep ze. Haar dochter kwam aangehold.

'Maman,' zei ze, en legde haar hand in de uitgestoken hand van haar moeder.

'Nee, Marie gaat met ons naar de kerk. Kom hier, Marie.'

Marie keek naar haar moeder, en van haar moeder naar haar vader. Ze liet Isabelles hand los en ging tussen hen in staan.

'Hier.' Etienne wees naast zich.

Marie keek met grote blauwe ogen naar hem op.

'Papa,' zei ze luid, 'als je me net zo slaat als je Maman slaat, dan krijg ik overal bloed!'

Etiennes woede maakte hem langer. Hij deed een stap naar haar toe, maar bleef staan toen Hannah een waarschuwende hand opstak en het hoofd schudde. Hij keek naar de menigte. De mensen stonden zwijgend naar hen te kijken. Hij wierp nog een woedende blik op Marie, waarna hij zich omdraaide en wegliep in de richting van Gaspards huis.

Hannah liep het pad op dat naar hun boerderij leidde, en Isabelle bleef staan waar ze stond.

'Marie,' zei ze, 'kom met ons mee.'

Marie bleef op dezelfde plek staan totdat Jacob kwam en haar een hand gaf.

'Kom, we gaan naar de rivier,' zei hij. Marie liet zich meetrekken. Geen van beiden keek achterom.

Het was te koud om buiten te kunnen zijn, en Jacob speelde binnen met Marie. Hij bedacht steeds nieuwe spelletjes met zijn stenen. Hij leerde haar tellen, en hoe ze die stenen moest sorteren op kleur, formaat en herkomst. Ze begonnen steentjes om voorwerpen heen te leggen. Ze legden een zeis op de vloer, legden er steentjes omheen en haalden het werktuig dan weg, waarna alleen de omtrek in steen op de vloer achterbleef. Dat deden ze met hooivorken, spaden, pannen, de bank, schorten, broeken en hun handen.

'Laat mij nu steentjes om jou heen leggen,' opperde hij op een avond.

Marie klapte in haar handjes en lachte. Ze ging op haar rug op de vloer liggen en hij trok zorgvuldig aan haar jurk, zodat ook die zorgvuldig door de steentjes zou worden uitgebeeld. Hij koos zijn steentjes met zorg: graniet uit de Cévennes voor rond haar hoofd en hals, witte steentjes rond de jurk, donkergroene voor haar benen, voeten en handen. Hij ging echt met de grootste aandacht te werk, en bij de jurk gaf hij zelfs aan waar de taille zat en hoe de lijn van de mouwen liep. Toen hij klaar was, hielp hij Marie opstaan zonder de steentjes te raken. Allen bewonderden de omtrekken van het meisje op de vloer. Isabelle keek op en stelde vast dat zowel Jacob als Etienne er aandachtig naar keek. Etiennes lippen bewogen een beetje.

Hij telt, dacht ze. Maar wat telt hij? Opeens werd ze bang.

'Hou op!' riep ze, terwijl ze naar voren sprong en de steentjes door elkaar schopte.

De donkere maanden na Kerstmis waren het zwaarst. Het was zó koud dat ze de deur hooguit één keer per dag opendeden om wol en vlas te halen. Vaak was de hemel grijs, vol met sneeuw, en was het buiten bijna even donker als binnen. Dan keek Isabelle naar buiten, in de hoop dat ze even zou kunnen ontsnappen, maar de grauwe hemel en de gladde oppervlakte van de sneeuw, die hier en daar onderbroken werd door boomkruinen en rotsblokken, boden haar geen enkele troost. Wanneer de koude haar beroerde, voelde dat aan alsof er een metalen staaf tegen haar huid werd gedrukt.

Ze begon de metalen smaak ook te proeven in het harde roggebrood dat Hannah een keer per week in de centrale oven bakte, en in de sopperige groentebrij die ze dag in dag uit aten. Ze moest zichzelf dwingen om te eten, om de smaak van bloed te negeren, om niet te kokhalzen. Vaak liet ze Marie haar bord voor haar leegeten.

Ze kreeg last van jeuk in de huidplooi aan de binnenkant van haar elleboog en in haar knieholten. In het begin krabde ze aan haar huid door de lagen van kleren heen, want het was te koud om je uit te kleden en de luizen te verwijderen. Maar op een dag zag ze bloed door de lagen stof heen komen. Ze trok haar mouwen op en bekeek de zweren: droge, zilverachtige schubben en ruwe, rode plekken, en geen spoor van luizen. Ze hield de roestkleurige vlekken verstopt, omdat ze bang was dat Etienne haar ergens van zou beschuldigen als hij het bloed zag.

Ze lag 's nachts in bed en keek in het donker voor zich uit terwijl ze zich met zo weinig mogelijk bewegingen probeerde te krabben, omdat ze bang was dat Etienne het zou merken. Ze luisterde, angstig voor zijn ontwaken, naar zijn regelmatige ademhaling en gaf er de voorkeur aan wakker te blijven, zodat ze in ieder geval voorbereid zou zijn - ze wist niet goed waarop, maar ze lag in het donker, nauwelijks ademend, te wachten.

Ze dacht dat ze voorzichtig was, maar op een nacht pakte hij haar hand en ontdekte het bloed. Hij sloeg haar en nam haar na afloop gewelddadig van achteren. Het was voor haar een opluchting dat ze hem niet hoefde aan te kijken.

Op een avond kwam Gaspard bij hen op bezoek. Ze zaten allemaal rond het vuur.

'Het graniet is besteld,' zei hij tegen Etienne. Hij haalde zijn pijp uit zijn zak en stak hem op. 'Hij is het eens met de prijs en heeft de maten die je mij hebt opgegeven. Hij brengt het vóór Pasen. Wil je nog meer hebben? Voor de schoorsteen zelf?'

Etienne schudde het hoofd.

'Dat kan ik niet betalen. En daarbij, de kalksteen van hier is goed genoeg voor de schoorsteen zelf. Het is de haard die het heetst wordt en waar de hardste steen voor nodig is.'

Gaspard klakte met zijn tong.

'In de herberg verklaren ze je voor gek. Waarom wil hij een schoorsteen, vragen ze zich af. Hij woont toch al in een goed huis.'

Er viel een stilte. Isabelle wist waar ze allemaal aan dachten: ze herinnerden zich de schoorsteen van de Tourniers.

Marie hing aan Gaspards elleboog en wachtte tot hij haar zou kietelen. Hij stak zijn hand naar haar uit, kietelde haar onder de kin en trok aan haar oren.

'Eh, wil je een schoorsteen, mon petit souris, wil je dat? Vind je die rook maar niets?'

'Het is vooral Maman die er niet goed tegen kan,' antwoordde Marie giechelend.

'Ah, Isabelle.' Gaspard draaide zich naar haar toe. 'Je ziet er helemaal niet zo gezond uit. Eet je wel genoeg?'

Hannah fronste haar voorhoofd. Etienne liet haar niet antwoorden.

'Er is in dit huis voldoende te eten voor wie eten wil,' zei hij met schorre stem.

'Bien sur, bien sur.' Gaspard bewoog zijn handen voor zich heen alsof hij gekreukte stof gladstreek. 'Je hebt een goede oogst gehad en hebt ook geiten. Alles is goed. Het enige dat je niet hebt, is een schoorsteen voor Madame.' Hij knikte naar Isabelle. 'En Madame krijgt wat ze hebben wil.'

Isabelle knipperde met haar ogen en keek hem door de rook heen aan. Opnieuw viel er een stilte, totdat Gaspard onzeker lachte.

'Dat was maar een grapje!' riep hij uit. 'Ik plaag jullie toch alleen maar, dat is alles.'

Toen hij weg was, ijsbeerde Etienne door de kamer en bekeek hij de vuurplaats van alle kanten.

'We bouwen de haard hier, tegen deze muur,' zei hij tegen Petit Jean, terwijl hij op de muur sloeg die het verste van de deur verwijderd was. 'Daar kunnen we door het dak heen breken, zie je wel? En hier komen vier pilaren,' - hij wees - 'waar een stenen dak op komt dat de rook naar boven leidt en uit het gat dat we in het dak maken.'

'Hoe groot wordt de haard, papa?' wilde Petit Jean weten. 'Even groot als die van de vorige boerderij?'

Etienne keek om zich heen en zijn blik bleef op Marie rusten.

'Ja,' zei hij, 'het wordt een grote haard. Denk je ook niet, Marie?'

Het gebeurde maar zelden dat hij haar naam uitsprak. Isabelle wist dat hij haar naam niet kon uitstaan. Ze had gedreigd om een vloek uit te spreken over hun oogst als hij niet toestond dat ze de baby Marie noemde. In al de jaren die ze bij de Tourniers woonde, was dat de enige keer geweest dat ze het gewaagd had gebruik te maken van de angst die ze voor haar hadden. Maar intussen had die angst plaats gemaakt voor woede.

Marie keek met een bedenkelijk gezicht op naar haar vader. Toen hij haar strak bleef aankijken met die koude, grote ogen van hem, barstte ze in snikken uit. Isabelle sloeg een arm om haar dochter.

'Het is niets, chérie, niet huilen,' fluisterde ze, terwijl ze het kind over de haren streelde. 'Zo maak je het alleen maar erger. Niet huilen.'

Ze keek over Maries hoofd heen en zag Hannah in de verste hoek van de kamer zitten. Even dacht ze dat er iets met haar aan de hand was. Haar gezicht leek veranderd - het leek alsof haar rimpels dieper waren. Toen besefte ze dat het kwam doordat de oude vrouw lachte.

Vanaf die dag hield Isabelle Marie zo veel mogelijk dicht bij zich. Ze leerde haar spinnen, liet haar kluwens rollen van de draad en jurkjes breien voor haar pop. Isabelle raakte haar vaak aan - ze pakte haar bij de arm en streelde haar over de haren - alsof ze zich ervan wilde overtuigen dat het meisje er nog steeds was. Ze hield Maries gezichtje schoon en boende het elke dag, zodat het door het sombere rookgordijn heen straalde.

'Ik wil je goed kunnen zien, ma petite: zei ze, hoewel Marie nooit om een uitleg vroeg.

Isabelle hield Hannah zo veel mogelijk uit de buurt van het meisje, waarbij ze er zo goed en zo kwaad als het ging voor zorgde dat ze tussen hen beiden in stond of zat.

Dat lukte niet altijd. Op een dag kwam Marie met glanzende lippen naar Isabelle toe.

'Mémé heeft varkensvet op mijn brood gedaan!' riep ze.

Isabelle fronste haar voorhoofd.

'Misschien geeft ze morgen ook wel wat aan jou,' vervolgde haar dochter, 'om je wat dikker te maken. Je bent veel te mager geworden, Maman. En je bent zo moe.'

'Waarom wil Mémé dat je dikker wordt?'

'Misschien ben ik wel bijzonder.'

'Niemand is in de ogen van God bijzonder,' zei Isabelle streng.

'Maar het varkensvet was lekker, Maman. Zo lekker dat ik er meer van wil hebben.'

Op een ochtend werd ze wakker van het geluid van water, en ze wist dat het eindelijk voorbij was.

Etienne deed de deur open om het zonlicht en de warmte het huis binnen te laten, en ze voelde zich meteen een heel stuk lichter. De sneeuw was begonnen te smelten en overal liep het smeltwater in kleine stroompjes naar de beek. De kinderen vlogen naar buiten alsof ze binnen opgesloten hadden gezeten, en ze renden en lachten en kregen dikke klonten modder aan hun schoenen.

Isabelle knielde in de moestuin tot haar knieën doorweekt waren van de modder. Voor het eerst in maanden was ze alleen - iedereen had het zó druk met de komst van het voorjaar dat ze geen tijd hadden om op haar te letten. Ze boog het hoofd en begon hardop te bidden.

'Heilige Moeder, nóg een winter hier overleef ik niet,' fluisterde ze voor zich uit. 'Deze winter heb ik overleefd, maar een volgende haal ik niet. Alstublieft, goede Maagd, laat mij dit niet nog eens moeten door maken.' Ze sloeg haar armen over haar buik. 'Behoedt mij en dit kind in mij. U bent de enige die dat kan.'

Isabelle was sinds Kerstmis niet meer in Moutier geweest. De hele winter had Hannah het brood naar de oven gebracht. Wanneer het weer goed was geweest, zou Etienne met de kinderen naar de kerk gegaan, maar Isabelle had altijd thuis moeten blijven met Hannah. Toen ze de marskramer hoorden fluiten, verwachtte Isabelle dat ze te horen zou krijgen dat ze niet mocht gaan en dat ze, alleen al als ze het zou vragen, een pak rammel zou krijgen. Ze bleef in de tuin en ging verder met het planten van kruiden.

Marie kwam naar haar toe.

'Maman,' vroeg ze, 'ga je mee?'

'Nee, ma petite. Je ziet toch dat ik hier aan het werk ben.'

'Maar papa heeft gezegd dat ik je moest halen om mee te gaan.'

'Wil je vader dat ik meega naar de stad?'

'Ja. Kom nu maar mee, Maman,' voegde ze er fluisterend aan toe. 'Zeg niets, en kom nu maar mee.'

Isabelle keek naar haar gezichtje. Haar blauwe ogen waren helder en open, haar blonde haren waren van boven licht en donker van onder, precies zoals die van haar vader vroeger waren geweest. De rode haren waren weer verschenen, één per dag, maar tegenwoordig trok Hannah ze eruit.

'Je bent veel te wijs voor je jaren.'

Marie maakte een rondedansje, plukte een takje van de nieuwe lavendelstruik en ging er op een holletje vandoor.

'We gaan allemaal naar de stad! Allemaal!' riep ze uit.

Isabelle probeerde te glimlachen toen ze bij de menigte kwamen die zich rond de wagen van de marskramer verzameld had. Ze voelde hoe er van alle kanten naar haar gekeken werd. Ze had er geen idee van wat de ·mensen van haar dachten, of Etienne de geruchten die over haar de ronde deden had aangemoedigd of de kop had ingedrukt, of dat er helemaal niet over haar gesproken werd.

Monsieur Rougemont kwam naar haar toe.

'Wat fijn om je weer te zien, Isabelle,' zei hij stijfjes, terwijl hij haar een hand gaf. 'Ik hoop dat we je zondag ook zullen zien.'

'Ja,' zei ze. Een heks zou hij zo nog niet behandelen, schoot het onzeker door haar heen.

Pascale kwam naar haar toe. Haar gezicht stond strak van bezorgdheid.

'Isabelle, ben je ziek geweest?'

Isabelle wierp een aarzelende blik op Hannah, die naast haar stond.

'Ja,' zei ze. 'Ziek van de winter. Maar ik geloof dat ik nu weer beter ben.'

'Bella/' hoorde ze achter zich, en toen ze omkeek, zag ze de marskramer, die zich vanaf zijn wagen naar haar toe had gebogen. Hij pakte haar hand en drukte er een kus op. 'Ah, wat heerlijk om u weer te zien, Madame! Wat een vreugde.' Zonder haar hand los te laten, begon hij tussen zijn spulletjes te zoeken, waarna hij haar, bij Etienne, Hannah en de kinderen vandaan, naar de andere kant van de wagen trok. Ze keken haar na, maar volgden haar niet. Het was alsof de marskramer hen betoverd had en ze niet van de plaats konden komen.

Hij liet haar hand los, hurkte op de rand van zijn wagen en keek haar onderzoekend aan.

'Maar u bent zo verdrietig, Bella,' zei hij zacht. 'Wat is er met u gebeurd? Hoe kunt u zo verdrietig zijn met zulke mooie blauwe stof om naar te kijken?'

Isabelle schudde het hoofd omdat ze het niet kon uitleggen. Ze sloot haar ogen om haar tranen te verbergen.

'Luister, Bella,' zei hij, nog steeds heel zacht. 'Ik moet u iets vragen.'

Ze deed haar ogen open.

'U vertrouwt me toch, ja?'

Ze keek diep in zijn donkere ogen.

'U moet me zeggen wat de kleur van uw haren is.'

Isabelles hand ging als vanzelf naar haar hoofddoek.

'Waarom?'

'Ik heb een boodschap die voor u kan zijn, maar dat kan ik alleen zeker weten als ik weet wat voor kleur haren u hebt.'

Isabelle schudde langzaam het hoofd.

'Het laatste nieuws dat u mij gebracht hebt, was dat mijn schoonzus niet meer leeft. Waarom zou ik nog meer boodschappen van u willen horen?'

De marskramer boog zich dichter naar haar toe.

'Omdat u nu verdrietig bent en deze boodschap u kan opvrolijken, zodat u niet meer verdrietig hoeft te zijn. Ik beloof u, Bella, het is goed nieuws. En daarbij...' Hij zweeg en keek naar haar gezicht. 'U hebt het zwaar gehad, deze winter, nietwaar? Wat ik u te vertellen heb, is niet erger dan wat u hebt meegemaakt.'

Isabelle keek naar de modder om haar schoenen. Ze haalde diep adem.

'Rood,' zei ze. 'Mijn haar is rood.'

Hij glimlachte.

'Maar dat is toch schitterend, niet? Dezelfde kleur als het haar van de Maagd, gezegend zij ze. Waarom schaamt u zich daarvoor? En het is ook het antwoord dat ik horen wilde! Ik vertel u de boodschap. Het is van een herder die ik van de winter in Alès heb ontmoet. Hij heeft me u beschreven en gevraagd of ik naar u wil uitkijken. Hij heeft zwart haar en een litteken op zijn wang. Weet u wie ik bedoel?'

Isabelle verstijfde. Door de rook, de uitputting en de angst heen die haar het helder denken belemmerden, was daar opeens een sprankje hoop.

'Paul,' fluisterde ze.

'Si, si, zo heet hij! Ik moest van hem zeggen,' - de marskramer deed zijn ogen dicht en dacht na — 'dat hij in de zomer nog steeds naar u zoekt bij de bron van de Tarn. Hij zoekt altijd en overal naar u.'

Isabelle begon te huilen. Gelukkig was het Marie en niet Etienne of Hannah die naast haar kwam staan en haar hand vastpakte.

'Wat is er, Maman? Wat heeft die nare man tegen je gezegd?' Ze keek de koopman nijdig aan.

'Hij is geen nare man,' zei Isabelle door haar tranen heen.

De marskramer lachte en woelde door het haar van Marie.

'Jij, bambina, bent net een bootje, een gondola. Je wiegt op en neer en blijft het water de baas, en je bent moedig maar nog zo klein.'

Hij bleef haar door de haren woelen, tot hij een rode haar ontdekte die Hannah over het hoofd had gezien.

'Ziet u wel,' zei hij tegen Isabelle. 'Het is niet iets om u voor te schamen. Het is prachtig.'

'U kunt hem zeggen dat ik in gedachten altijd bij hem ben,' zei Isabelle.

Marie keek van de een naar de ander.

'Aan wie moet hij dat zeggen?'

'Het is niets, Marie. Het is iets tussen ons. Dank u,' zei ze tegen de marskramer.

'Wees gelukkig, Bella:

'Ik zal het proberen.'

De dag voor Goede Vrijdag arriveerde het graniet voor de haard.

Etienne en de jongens waren aan het ploegen, terwijl Isabelle en Hannah thuis hun best deden om de boerderij van alle winterrook en duisternis te zuiveren. Ze boenden de vloeren en de muren, kookten alle potten en pannen uit, wasten de kleren, verschoonden het stro in de matrassen en mestten de stal uit. Ze wachtten nog met het witten van de muren. In alle huizen van de streek werden de muren één keer per jaar, in het voorjaar, van binnen gewit, maar de Tourniers hadden besloten om ermee te wachten tot de schoorsteen was gebouwd.

Isabelle stond in een pan vol dampende kleren te roeren toen ze het zwoegende paard met de wagen de helling op zag komen.

'Marie, ga naar papa om hem te zeggen dat het graniet is gekomen,' zei ze. Marie liet de stok vallen waarmee ze in de kleren had staan poken en rende naar de velden.

Tegen de tijd dat Etienne en de jongens er waren, zat de man achter een kom soep aan de fris geboende tafel. Hij at snel en hield zijn mond dicht bij de kom. Toen hij klaar was, keek hij op.

'We hebben nog twee mannen nodig om de plaat te kunnen tillen.'

Etienne knikte naar Petit Jean.

'Ga Gaspard halen,' zei hij.

Onder het wachten vertelde Etienne hoe hij de haard wilde bouwen.

'Eerst graaf ik een fundering waar de plaat in kan liggen, zodat hij op gelijke hoogte komt als de vloer,' zei hij.

Hannah, die achter Etienne had gestaan, nam de kom van de man weg, vulde hem opnieuw en zette hem met een klap voor hem neer.

'Waarom graaf je die fundering nu niet? Dan kunnen we de plaat er meteen in leggen.'

'Dat gaat veel te lang duren,' antwoordde Etienne onzeker. 'De grond is namelijk nog steeds bevroren, weetje. En ik zou je niet onnodig willen ophouden.'

De man schopte tegen de vloer.

'Volgens mij is hij allang ontdooid.'

'Hij is nog steeds erg hard. Ik heb op de akkers gewerkt en geen tijd gehad om te graven. Daarbij, ik had je niet zo gauw al verwacht. Ik had gedacht dat je pas na Pasen zou komen.'

Dat is niet waar, dacht Isabelle. Ze keek strak naar Etienne, die zijn blik op de vloer hield gericht waarin de man met zijn teen een klein putje had gemaakt. Gaspard had duidelijk gezegd dat de plaat vóór Pasen zou komen. Hij loog bijna nooit, en ze verbaasde zich erover.

De granietman had zijn tweede kom soep op. 'Jullie vrouwen hebben toch geen enkel probleem met het koken op dat vuur? Waarom willen jullie dat dan veranderen?'

Etienne haalde zijn schouders op.

'We zijn gewend om een haard en een schoorsteen te hebben.'

'Maar jullie wónen nu in een ander land. Met andere gewoonten. Jullie zouden je die gewoonten eigen moeten maken.'

'Er zijn gewoonten die we altijd zullen blijven bewaren,' zei Isabelle. 'Waar we ook zijn. Er zijn nu eenmaal bepaalde dingen die bij ons horen, en er is niets dat dat volledig kan vervangen.'

Allen keken naar haar, en er gleed een lelijke uitdrukking over Etiennes gezicht.

Waarom moest ik dat zo nodig zeggen, vroeg ze zich af. Ik weet toch dat zwijgen het beste is? Waarom heb ik mijn mond niet gehouden? Nu zal hij me weer slaan, net zoals van de winter. En misschien beschadigt hij de baby dan wel. Ze voelde aan haar buik.

Toen de mannen kwamen, had Etienne het veel te druk om uiting te kunnen geven aan zijn woede. Ze waren alle vier - vier sterke kerels - nodig om de plaat graniet van de wagen te tillen en naar binnen te slepen, waar ze hem vlak naast de deur tegen de muur aan zetten. Jacob liet zijn handen eroverheen gaan, en Marie drukte zich ertegenaan alsof het een bed was.

'Het is warm, Maman,' zei ze. 'Net als thuis.'

Pasen was de tijd van de verlossing, wanneer de ontberingen van de winter werden verklaard. Isabelle haalde hun zwarte kleren voor de kerk te voorschijn en verkleedde zich met een souplesse waarvan ze gemeend had dat ze die kwijt was.

Dit is wat ze hoop noemen, dacht ze. Dit is wat ik vergeten was.

Ze had zich afgevraagd of Etienne haar zou verbieden naar de kerk te gaan omdat ze haar mond had durven opendoen tegen de granietman, maar hij zei niets. Haar brutaliteit iets te durven zeggen, werd door zijn leugen in evenwicht gehouden.

Ze hielp Marie bij het aantrekken van haar jurk. Haar dochter was onrustig, ze huppelde door de kamer en lachte voor zich uit. Toen het tijd was om te gaan, gaf ze Isabelle en Jacob een hand en liepen ze met z'n drietjes het pad af, achter Hannah en Etienne, en Petit Jean, die vooruit was gehold.

Isabelle durfde niet te denken aan de Maagd van Chalières. Het is voldoende dat ik naar de eerste dienst mag, de anderen kan zien en in het zonnetje mag wandelen, dacht ze. Meer verwacht ik niet.

Na afloop van de ochtenddienst in de Saint Pierre liep Etienne, zonder iets tegen Isabelle te zeggen, in de richting van Gaspards huis; de rest van de familie volgde hem. Pascale kwam naast haar lopen en ze glimlachte.

'Ik ben blij dat je naar de tweede dienst komt,' fluisterde ze. 'Het is goed dat je vandaag hier bent.'

Bij Gaspard en Pascale thuis zat Isabelle naast Pascale bij het vuur en luisterde ze naar de roddels van de winter, die allemaal nieuw voor haar waren.

'Maar dat weet je toch zeker allemaal al!' riep Gaspard uit, telkens wanneer hij een nieuw verhaal had verteld. 'Hannah moet al die dingen hebben gehoord toen ze bij de oven was om brood te bakken - ze heeft het jullie vast wel verteld! O!' Hij sloeg een hand voor zijn mond toen hij zich realiseerde wat hij gezegd had. Hij keek naar Hannah, die naast Etienne op de andere bank zat en haar ogen gesloten hield. Ze deed ze open en keek naar Gaspard, die zenuwachtig lachte.

'Eh, Hannah,' haastte hij zich te zeggen. 'Je kent al die verhalen toch, n 'est-ce pas? Je kunt dan wel niet praten, maar horen, dat kun je wel.'

Hannah haalde haar schouders op en deed haar ogen weer dicht.

Ze begint oud te worden, dacht Isabelle. Oud en moe. Maar ze kan nog steeds praten, dat weet ik zeker.

Petit Jean verdween even later met de zonen van de buren, maar Jacob en Marie bleven binnen. Ze maakten een rusteloze indruk en keken met glanzende, afwachtende ogen om zich heen. 'Kom,' zei Pascale ten slotte op hoge toon, 'dan zal ik jullie de pasgeboren geitjes laten zien. Nee, jij niet, Isabelle. Alleen de kinderen maar.' Ze nam de twee kinderen mee naar de stal.

Toen ze terugkwamen, giechelden ze. Vooral Marie had de grootste pret. Ze paradeerde met hoog opgeheven hoofd, alsof ze een kroon droeg, de kamer rond.

'Waren de geitjes lief?' vroeg Isabelle.

'Zacht,' antwoordde Jacob, waarop hij en Marie in de lach schoten.

'Kom hier, petit souris: zei Gaspard, 'of anders gooi ik je in de rivier!'

Marie krijste het uit van de pret terwijl hij haar najoeg door de kamer, haar ving en begon te kietelen.

'Als je haar zo druk maakt, zal ze straks niet rustig kunnen zijn tijdens de dienst,' merkte Etienne stijfjes op.

Gaspard liet Marie meteen los.

Pascale ging weer naast Isabelle zitten. Er speelde een glimlach om haar mond dié Isabelle niet goed begreep. Ze vroeg niets. Ze had geleerd om niets te vragen.

'Nog even,' zei Pascale, 'en dan hebben jullie een haard.'

'Ja. Etienne zal hem bouwen zodra hij klaar is met planten, en Gaspard heeft beloofd dat hij hem zal helpen. En dan maken ze de schoorsteen.'

'Geen rook meer.' Pascale leek jaloers, en Isabelle glimlachte.

'Nee, geen rook meer.'

'Je ziet er nu beter uit dan toen ik je de laatste keer zag,' merkte Pascale zachtjes op.

Isabelle keek om zich heen. Etienne en Gaspard waren met elkaar diep in gesprek; Hannah leek te slapen.

'Ja, ik ben nu ook meer buiten,' antwoordde ze aarzelend. 'Ik heb meer frisse lucht gehad.'

'Dat is het niet alleen. Je ziet er ook gelukkiger uit. Alsof iemand je een geheim heeft verteld.'

Isabelle dacht aan de herder.

'Ja, misschien is dat ook wel zo.'

Pascale zette grote ogen, en Isabelle lachte.

'Het is niets bijzonders,' zei ze. 'Het komt alleen maar door het voorjaar en de schoorsteen.'

'Dus dan hebben de kinderen je niets verteld?'

Isabelle ging rechtop zitten.

'Wat zouden ze me moeten vertellen?'

'Niets. We moeten aan tafel. Het is zó tijd om naar Chalières te gaan.' Pascale stond op vóór Isabelle nog iets had kunnen vragen.

Na het eten liepen ze in een slordige stoet naar de kapel: Etienne en Gaspard gingen voorop, met Hannah aan Etiennes arm. Daarachter liepen de vrouwen met Marie aan Isabelles hand, en Petit Jean en zijn vriendjes volgden in een stoeiende, duwende en roepende kluwen. De stoet werd besloten door Jacob, die, helemaal alleen, glimlachend en met zijn handen in zijn broekzakken, achteraanliep.

Ze waren aan de vroege kant. De kapel was nog maar halfvol en ze konden vooraan staan en de dominee goed zien. Isabelle hield haar ogen neergeslagen, maar ze ging zo staan dat ze, wanneer ze het waagde om op te kijken, de Maagd zou kunnen zien. Marie stond naast haar. Ze had haar armpjes om zich heen geslagen en giechelde.

'Maman,' fluisterde ze, 'vind je mijn jurk mooi?'

Isabelle keek naar haar dochter.

'Je draagt watje op zo'n dag als vandaag moet dragen. Een zwarte jurk voor de Pasen.'

Marie giechelde, maar werd meteen weer ernstig toen Jacob haar streng aankeek.

'Jullie spelen een spelletje,' zei Isabelle.

'Ja, Maman,' zei Jacob.

'Hier wordt niet gespeeld. Dit is het huis van God.'

Tijdens de dienst lukte het Isabelle een paar keer om naar de Maagd te kijken. Van tijd tot tijd voelde ze dat Etienne naar haar keek, maar ze hield haar gezicht in de plooi en liet niets merken van haar vreugde.

Monsieur Rougemont sprak lange tijd over Christus' offer en over de noodzaak van het leiden van een zuiver leven.

'God heeft al besloten wie van jullie Zijn zoon naar de hemel zal vol gen,' verklaarde hij boud. 'Jullie gedrag hier is het bewijs van Zijn keuze. Als jullie ervoor kiezen om te zondigen, om, ondanks het feit dat jullie het Ware Geloof is getoond, in jullie oude gebruiken te volharden en valse idolen willen aanbidden,' - Isabelle keek strak naar de grond - 'en om duivelse gedachten te koesteren, dan maken jullie geen enkele kans op Gods vergeving. Maar wanneer jullie een zuiver leven leiden, wanneer jullie hard werken en God aanbidden, dan maakt Hij jullie misschien nog wel tot Zijn uitverkorenen en zullen jullie het offer van Zijn zoon waardig zijn. Laat ons bidden.'

Isabelle was vuurrood geworden. Hij heeft het tegen mij. Zonder haar hoofd te bewegen, keek ze zenuwachtig naar Etienne en Hannah, maar tot haar verbazing lag er op hun gezichten een uitdrukking van angst. Ze keek naar de andere kant en zag, behalve de serene gezichtjes van de kinderen, alleen maar bange gezichten.

Misschien is er dan wel niemand van ons uitverkoren, dacht ze. En we weten het.

Ze keek op naar de Maagd.

Monsieur Rougemont pakte de wijn en de ouwels om de dienst te besluiten.

'De kinderen eerst,' zei hij. 'Gezegend zijn de onschuldigen.'

'Vooruit.' Isabelle gaf Marie een zetje, en zij, Jacob en Petit Jean voegden zich bij de andere kinderen die voor de dominee knielden.

Onder het wachten keek Isabelle opnieuw naar de Maagd. Kijk me aan, bad ze in gedachten. Toon me dat mijn zonden vergeven zijn.

De Maagd hield haar ogen neergeslagen - ze keek naar iets onder zich. Isabelle volgde haar blik naar Marie. Haar dochter zat geduldig geknield in afwachting van haar beurt, en haar zwarte jurk was een beetje opgetrokken om haar knieën. Maar in plaats van dat er wit van haar onderrok onder haar rok uit keek, zag Isabelle een randje blauw. Marie droeg de stof:

Isabelles adem stokte. De mensen die om haar heen stonden, met inbegrip van Etienne en Marie, draaiden zich naar haar om. Ze deed echt haar best, maar het lukte haar niet om haar blik los te maken van het blauw.

Steeds meer mensen zagen het. De mensen stootten elkaar aan en begonnen te fluisteren. Jacob, die naast Marie zat geknield, keek achterom, en toen terug naar Maries benen. Hij maakte een beweging alsof hij Maries zwarte jurk wilde rechttrekken, maar beheerste zich toen.

Toen Etienne het ten slotte ook zag, werd hij eerst bleek en toen knalrood. Hij baande zich duwend een weg door de menigte en trok Marie overeind. Ze keek op naar haar vader en haar gezichtje betrok. Het leek alsof ze zich in zichzelf terugtrok. Etienne sleurde haar dwars door de congregatie heen mee naar de deur, en ze verdwenen naar buiten.

Jacob was opgestaan. Hij stond roerloos voor de knielende kinderen en keek strak naar de deur van de kerk. Toen Isabelle zich omdraaide om ook naar buiten te gaan, zag ze Pascale - ze huilde.

Ze duwde de mensen opzij en haastte zich de kerk uit. Etienne en Marie stonden buiten - hij had haar zwarte jurk hoog opgetild en keek naar de blauwe rok eronder.

'Hoe kom je hieraan? Wie heeft je dat ding aangetrokken?' vroeg hij woedend. Marie zei niets. Etienne duwde haar op haar knieën.

'Van wie heb je die jurk? Van wie?'

Toen Marie nog steeds geen antwoord gaf, gaf hij haar een harde draai om de oren. Ze viel voorover op haar gezicht.

'Ik heb die jurk aan haar gegeven,' loog Isabelle.

Etienne draaide zich om.

'Ik had kunnen bedenken dat je ons een streek zou leveren, La Rousse. Maar dat is van nu af aan afgelopen. Je zult ons geen kwaad meer kunnen doen. Sta op,' zei hij tegen Marie.

Ze ging langzaam zitten. Het bloed liep vanuit haar neus over haar kin.

'Maman,' fluisterde ze.

Etienne ging tussen hen in staan.

'Raak haar niet aan,' siste hij tegen Isabelle. Hij rukte Marie overeind en keek om zich heen. 'Petit Jean, viens,' zei hij, toen hij hun zoon de kerk uit zag komen.

Petit Jean kwam naar hem toe.

'Pascale,' zei hij tegen Etienne. 'Pascale heeft het gedaan, papa.' Hij nam Maries andere arm, en ze trokken haar mee. Ze draaide het hoofd en keek achterom naar Isabelle.

'Help me, Maman,' smeekte ze. Ze struikelde. Etienne en Petit Jean grepen haar armen steviger vast.

Hannah en Jacob waren de kerk uit gekomen en Jacob kwam naast Isabelle staan.

'De steentjes op de grond,' zei ze, zonder hem aan te kijken. 'Daarmee heb je de maten voor de jurk genomen.'

'Ja,' antwoordde hij zacht. 'Het was bedoeld om haar te beschermen. Zoals de marskramer had gezegd. Om ervoor te zorgen dat ze niet zou verdrinken.'

‘Waarom heeft je vader de steentjes ook geteld? Waarom wilde hij weten hoe groot Marie is?’Jacob keek haar met grote ogen aan, ‘Dat weet ik niet.’

De boerderij Ik vloog van Toulouse naar Genève en nam daar de trein naar Moutier. De reis verliep snel en voorspoedig - ik kon meteen een vlucht krijgen en had ook meteen een trein, en Jacob was in het geheel niet verbaasd dat ik zo onverwacht wilde komen maar leek het juist leuk te vinden. En onverwachter had het nauwelijks kunnen zijn - ik belde hem om twaalf uur 's middags en om zes uur reed de trein het station van Moutier binnen.

In de trein kwam mijn brein langzaam maar zeker weer op gang. Tijdens de vlucht was ik half verdoofd geweest, maar ik werd wakker van het ritme van de trein, dat natuurlijker was dan het geluid van het vliegtuig. Ik begon om me heen te kijken.

Tegenover me zat een forsgebouwd stel van middelbare leeftijd. Hij droeg een chocoladebruine blazer en een gestreepte das en zat een zorgvuldig opgevouwen krant te lezen, terwijl zij een lichtgrijze wollen jurk en een donkergrijze blazer droeg, gouden ringen in haar oren had en Italiaanse schoenen aan haar voeten. Ze kwam net bij de kapper vandaan - haar haren waren bol geföhnd en roodbruin geverfd, een kleur die veel leek op die van mijn haren, alleen dat die van haar een onechte indruk maakte. Ze hield een platte, leren tas op haar schoot en schreef iets - zo te zien een lijstje - in een kleine agenda.

Ze maakt zeker alvast een lijstje voor haar kerstkaarten, dacht ik, terwijl ik me onzeker voelde in mijn gekreukte linnen jurk.

Ik zat een vol uur tegenover hen, en al die tijd zeiden ze geen woord tegen elkaar. Toen ik in Neuchatel opstond om over te stappen op een andere trein, trok de man zijn wenkbrauwen op en knikte hij. 'Bonne journée, Madame,' zei hij, op die heel erg beleefde manier die je eigenlijk alleen maar bij mensen van over de vijftig ziet. Ik glimlachte en knikte naar hem en zijn medereizigster. Het was er de omgeving voor.

De treinen waren geruisloos, schoon en op tijd. De passagiers waren ook geruisloos en schoon, en ze waren sober gekleed. Ze lazen zorgvuldig geselecteerde lectuur en bewogen zich met zelfverzekerde gebaren. Nergens zag je kussende stellen, starende mannen, te korte rokjes, te diepe decolletés of dronken mannen die onderuitgezakt op bankjes hingen - voorvallen die in de trein van Lisle naar Toulouse schering en inslag waren. In dit land zag je zulk soort dingen niet - hier nam niemand twee plaatsen in beslag wanneer hij maar voor één had betaald.

Misschien had ik, na de chaos die ik had achtergelaten, wel behoefte aan een dergelijke orde en regelmaat. Het was typisch iets voor mij dat ik me, na slechts één uur in het land, al een oordeel over de Zwitsers had gevormd. Daarna zou ik dat oordeel dan, naarmate ik langer in het land was en met mensen in contact kwam, stukje bij beetje kunnen bijstellen en aanpassen. Als ik echt gewild had, dan had ik in die trein waarschijnlijk heus wel iets smerigs, of kapotte kleren, te luide stemmen, goedkope romannetjes, een junk op de toiletten en hartstocht of angst kunnen ontdekken. Maar in plaats daarvan keek ik om me heen en klampte mij vast aan de geruststellende normaliteit.

Het nieuwe landschap fascineerde me: de compacte bergen van de Jura die naast het spoor recht omhoogrezen, de groepen donkergroene sparren, de scherpe lijnen van de huizen, de overzichtelijkheid van de akkers en de boerderijen. Het verbaasde me dat het zo anders was dan in Frankrijk, hoewel dat eigenlijk heel logisch was. Het was, zoals ik tegen mijn vader had gezegd, immers een ander land. De werkelijke verrassing was het besef dat het Franse landschap dat ik achter mij had gelaten - de zacht- glooiende heuvels, de heldergroene wijngaarden, het roestbruin van de aarde en het zilveren licht - mij niet langer vreemd was.

Jacob had me door de telefoon gezegd dat hij me van het station zou afhalen. Ik wist niets van hem af, zelfs niet hoe oud hij was, hoewel ik vermoedde dat hij eerder van mijn vaders leeftijd zou zijn dan van de mijne. Toen ik vanuit de trein op het perron van Moutier stapte, herkende ik hem meteen - hij deed me denken aan mijn vader, hoewel zijn haar niet grijs maar bruin was, dezelfde kleur als mijn haar was geweest. Hij was opvallend lang en droeg een crèmekleurige trui, die over zijn afhangende schouders uit model was gezakt. Zijn gezicht was lang en smal, uitgemergeld bijna, met een kleine kin en lichtbruine ogen. Hij had de energieke uitstraling van een man van achter in de vijftig die nog steeds gedreven wordt door zijn werk, en nog geen deel uit maakt van de groep mensen die gepensioneerd zijn en zich kunnen ontspannen, maar weet dat hij daar weldra toe zal behoren en zich afvraagt wat hij aan zal moeten met zo veel vrije tijd.

Hij kwam met grote stappen naar mij toe, nam mijn hoofd in zijn grote handen en kuste me driemaal op de wang.

'Ella, je lijkt als twee druppels water op je vader,' zei hij in zuiver Frans.

Ik keek grinnikend naar hem op. 'Ah, maar dan lijk ik zeker ook op jou, want jij lijkt sprekend op mijn vader!'

Hij pakte mijn tas, sloeg een arm om mijn schouders en nam me mee een trap af en de straat op. Hij gebaarde met zijn arm en zwaaide mijn tas in een grote, halve cirkel. 'Bienvenue a Moutier!' riep hij uit.

Ik deed een stap naar voren en kon nog net 'C'est trés...' zeggen, voor ik in elkaar zakte.

Ik werd wakker in een witte, kleine, rechthoekige kamer zonder enige opsmuk. De ruimte deed me denken aan een cel van een monnik. Er stonden een bed, een tafel, een stoel en een bureau. Achter mijn hoofd was een venster; wanneer ik mijn ogen helemaal naar boven draaide, zag ik de witte spits van een kerktoren en de zwarte cijferplaat van de kerkklok op zijn kop. De klok ging gedeeltelijk schuil achter een boom.

Jacob zat op de stoel naast het bed; een onbekende man met een rond gezicht stond in de deuropening. Ik lag haar aan te kijken, maar was niet in staat om iets te zeggen. Jacob zei vriendelijk: 'Ella, tu t'es évanouitée.' Ik kende niet het woord dat hij gebruikte, maar wist meteen wat hij bedoelde. 'Lucien,' - hij wees achter zich op de man - 'kwam net langs in zijn truck en heeft je hier naartoe gebracht. We maakten ons zorgen, want je bent lange tijd buiten bewustzijn geweest.'

'Hoelang?' Ik probeerde te gaan zitten, en Jacob pakte me bij mijn schouders op me te helpen.

'Tien minuten. De hele rit met de auto, en hierbinnen.'

Langzaam schudde ik het hoofd. 'Ik kan me niets herinneren.'

Lucien kwam de kamer binnen met een glas water en gaf het me aan.

'Merci,' mompelde ik. Hij glimlachte bij wijze van antwoord - zijn lippen bewogen nauwelijks. Ik nam een slokje en voelde aan mijn gezicht. Het voelde nat en plakkerig aan. 'Hoe komt het dat mijn gezicht nat is?'

Jacob en Lucien wisselden een blik. 'Je hebt gehuild,' antwoordde Jacob.

'Terwijl ik bewusteloos was?'

Hij knikte, en ik werd me bewust van mijn opgezette, verstopte neus en mijn dikke keel, en realiseerde me dat ik doodmoe was.

'Heb ik ook iets gezegd?'

'Je hebt iets gereciteerd.'

'J'ai mis en toi mon espérance: Garde-moi, donc, Seigneur. Dat?'

'Ja,' antwoordde Lucien. 'Dat was...'

'Je moet wat slapen,' viel Jacob in de rede. 'Een poosje rusten. We hebben nog alle tijd om te praten.' Hij dekte me toe met een dunne deken. Lucien stak zijn hand op in een stille groet. Ik knikte en hij verliet de kamer.

Ik sloot mijn ogen en deed ze weer open net toen Jacob de deur wilde dichtdoen. 'Jacob, heeft dit huis luiken?'

Hij bleef staan en keek om het hoekje van de deur. 'Ja, maar ik hou er niet van. Ik gebruik ze nooit.' Hij glimlachte en trok de deur achter zich dicht.

Het was donker toen ik weer wakker werd. Ik voelde me zweterig en wist aanvankelijk niet goed waar ik was. Buiten zag ik meerdere verlichte ramen - kennelijk gebruikte niemand hier zijn luiken. De spits van de kerktoren was verlicht. Op dat moment begon de kerkklok te slaan, en ik telde automatisch mee. Ik telde tot tien - ik had vier uur geslapen. Het voelde aan als vier dagen.

Ik deed de lamp op het nachtkastje aan. De lampenkap was geel en hulde de kamer in een zachte, gouden gloed. Ik was nog nooit eerder in zo'n kale kamer geweest; er ging een speciale, troostende sfeer van uit. Ik bleef een poosje naar het schijnsel van het licht liggen kijken en had niet echt zin om op te staan. Uiteindelijk deed ik dat toch en liep de donkere trap af naar beneden. Beneden stond ik in een vierkant halletje waar drie gesloten deuren op uit kwamen. Ik koos voor die waar een streep licht onderdoor viel en deed hem open. De heldere keuken was geel geschilderd. De gewreven parketvloer glansde, en één van de muren bestond uit ramen. Jacob zat aan een ronde tafel de krant te lezen die tegen een schaal met perziken steunde. Een vrouw die jonger was dan ik en donker kroeshaar had, stond over de gootsteen gebogen en boende een pan. Toen ze mij hoorde en zich naar mij omdraaide, zag ik meteen dat ze familie van Jacob moest zijn - ze had hetzelfde smalle gezicht en net zo'n puntig kinnetje, die verzacht werden door de krulletjes die over haar voorhoofd vielen en de lange wimpers rond dezelfde bruine ogen. Ze was groter dan ik en heel mager, met lange, smalle handen en ranke polsen.

'Ah, Ella, daar ben je,' zei Jacob, toen de vrouw me drie zoenen gaf. 'Dit is mijn dochter, Susanne.'

Ik keek haar glimlachend aan. 'Neem me niet kwalijk,' zei ik tegen hen beiden. 'Ik wist helemaal niet dat het al zo laat was. Ik weet werkelijk niet wat me mankeerde.'

'Het heeft niets te betekenen. Je was doodmoe. Heb je zin om iets te eten?' Jacob schoof een stoel voor me bij. Toen begonnen hij en Susanne kaas en salami, brood, olijven en sla voor me op tafel te zetten. Het was precies waar ik behoefte aan had - iets eenvoudigs. Ik zou het niet prettig hebben gevonden als ze zich onnodig veel moeite hadden gegeven.

Onder het eten spraken we nauwelijks. Susanne vroeg me in even zuiver Frans als dat van haar vader of ik wijn wilde, en Jacob maakte een opmerking over de kaas, maar verder was het stil.

Toen we onze borden van ons af hadden geschoven en Jacob mijn glas had bijgevuld, verliet Susanne de keuken. 'Voel je je weer wat beter?' vroeg hij.

'Ja.'

Vanuit een andere kamer klonk muziek. Het was als een piano, maar het klonk meer snaarachtig. Jacob luisterde er even naar. 'Scarlatti,' zei hij met zichtbaar genoegen. 'Susanne studeert klavecimbel bij het Concertgebouworkest in Amsterdam.'

'En jij bent ook musicus?'

Hij knikte. 'Ik geef les op de muziekschool hier, verder de heuvel op.' Hij wees achter zich.

'Wat speel je?'

'Meerdere instrumenten, maar hier geef ik vooral les in piano en fluit. De jongens willen allemaal gitaar spelen, de meisjes dwarsfluit, en allemaal willen ze viool spelen of blokfluit. Er zijn maar weinig kinderen die piano willen spelen.'

'Zijn er goede leerlingen bij?'

Hij haalde zijn schouders op. 'De meeste kinderen zitten op les omdat hun ouders dat willen. Ze hebben ook andere hobby's, zoals paardrijden of voetbal en skiën. Elke winter zijn er zeker vier of vijf kinderen die hun arm breken bij het skiën, en dan kunnen ze niet spelen. Er is een jongen die piano studeert en heel goed Bach speelt. Het is niet ondenkbaar dat hij elders verder gaat studeren.'

'Heeft Susanne van jou les gehad?'

Hij schudde het hoofd. 'Van mijn vrouw.'

Mijn vader had me verteld dat Jacobs vrouw overleden was, maar ik kon me niet meer herinneren hoe ze gestorven was en wanneer.

'Kanker,' zei hij, alsof ik hem dat hardop had gevraagd. 'Ze is vijfjaar geleden gestorven.'

Ik wist niet goed wat ik moest zeggen - woorden waren immers nooit toereikend. 'Je mist haar zeker nog steeds, hè?'

Hij glimlachte verdrietig. 'Natuurlijk. Ben jij getrouwd?'

'Ja,' antwoordde ik aarzelend. Ik veranderde van onderwerp. 'Wil je de bijbel nu zien?'

'Laten we daar tot morgen mee wachten, wanneer het licht beter is. Je ziet er beter uit, maar je bent nog steeds een beetje bleek. Ben je soms zwanger?'

Ik kromp ineen en verbaasde me erover dat hij me dat zo terloops gevraagd had. 'Nee, ik ben niet zwanger, nee. Ik- ik weet niet waarom ik ben flauwgevallen, maar niet daardoor. Ik heb de afgelopen maanden niet zo erg best geslapen. En afgelopen nacht heb ik nauwelijks een oog dichtgedaan.' Ik zweeg bij de herinnering aan Jean-Pauls bed en schudde langzaam het hoofd. Ik kon hem onmogelijk uitleggen in welke situatie ik verkeerde.

Het was duidelijk dat we ons op glad ijs hadden begeven, en ik was blij toen Jacob een ander thema aansneed.

'Wat doe je voor de kost?'

'Ik ben een, nou ja, ik was verloskundige, toen we nog in Amerika waren.'

'Echt?' Zijn gezicht begon te stralen. 'Wat een schitterend vak!'

Ik keek naar de schaal met perziken en glimlachte. Zijn reactie kwam nagenoeg overeen met die van Madame Sentier.

'Ja,' zei ik. 'Het was fijn werk.'

'Dus dan zou je het natuurlijk wel weten als je zwanger was.'

Ik grinnikte. 'Ja, dat mag je aannemen.' Ik kon doorgaans zó zien of een vrouw zwanger was, zelfs wanneer ze nog in het allereerste stadium was. Je zag het aan de voorzichtige manier waarop ze zich bewogen - hun lichamen waren als belletjes plastic rondom iets waarvan ze nog niet eens wisten dat ze het in zich droegen. Ik zag het bijvoorbeeld aan Susanne - een lichtelijk afwezige blik in haar ogen, alsof ze luisterde naar een gesprek in een vreemde taal dat diep binnen in haar plaatsvond en ze niet helemaal blij was met wat ze hoorde, ook al verstond ze het dan niet.

Ik keek naar Jacobs open gezicht. Hij weet het nog niet, dacht ik. Het was grappig - ik was familie genoeg voor hem dat hij dat soort persoonlijke vragen kon stellen, maar we waren elkaar nog niet zo na dat hij bang hoefde te zijn voor het antwoord. Hij zou het zijn eigen dochter nooit op zo'n rechtstreekse manier kunnen vragen.

Die nacht sliep ik slecht. Ik dacht aan Rick en aan Jean-Paul, en ik dacht vooral ook onvriendelijk over mijzelf. Ik schoot niets op met al mijn gepieker, integendeel, ik ging me er alleen maar ellendiger door voelen. Ten slotte viel ik in slaap, maar werd de volgende ochtend alweer heel vroeg wakker.

Ik nam de bijbel mee naar beneden. Jacob en Susanne zaten al aan tafel de krant te lezen, en bij hen zat een bleke man met oranjerood haar, een kleur die eerder op die van worteltjes leek dan die van kastanjes, zoals mijn haar. Zijn wimpers en wenkbrauwen waren ook rood, waardoor zijn gezicht een wazige, ongedefinieerde indruk maakte. Toen ik binnenkwam, stond hij meteen op en hij stak zijn hand naar me uit.

'Ella, dit is Jan, mijn vriend,' zei Susanne. Ze maakte een vermoeide indruk; ze had niet van haar koffie gedronken en ik zag dat er een dun velletje op lag.

Ach, de aanstaande vader, dacht ik. Hij gaf een slap handje. 'Het spijt me dai ik gisteravond niet hier was om je te begroeten,' zei hij in foutloos Engels. 'Ik moest spelen in Lausanne en ben pas erg laat teruggekomen.'

'Wat speel je?'

'Dwarsfluit.'

Ik glimlachte, deels om zijn keurige Engels, deels omdat zijn lichaam me een beetje aan zijn instrument deed denken - dun, ronde ledematen en een zekere stijfheid in zijn benen en borst, net als de blikken man in De tovenaar van Oz.

'Je bent geen Zwitser, hè?'

'Nee, ik kom uit Nederland.'

'O.' Ik wist niet wat ik anders moest zeggen. Zijn stijfheid had een verlammende uitwerking op me. Jan bleef staan, en ik wendde me tot Jacob. 'Zal ik de bijbel ergens anders neerleggen? Dan kun je er na het ontbijt naar kijken,' zei ik.

Jacob knikte. Ik ging de gang weer op en probeerde een andere deur. Hij gaf toegang tot een lange, zonnige kamer met roomkleurige muren, houten kozijnen en zwarte, glanzende tegels op de vloer. De ruimte was spaarzaam gemeubileerd met een bank en twee oude leunstoelen, en net als in de logeerkamer hing ook hier niets aan de muur. In de verste hoek van de kamer stond een zwarte vleugel. De klep was dicht, en er tegenover stond een rank klavecimbel van rozenhout. Ik legde de bijbel op de vleugel en liep naar het raam om voor het eerst eens echt naar Moutier te kijken.

Andere huizen stonden lukraak om ons heen en verder op de heuvel achter het huis. Elk huis was of grijs of zacht geel en had een puntig dak, dat doorliep over de rand van het huis, zodat het een afdak vormde. De huizen waren hoger en nieuwer dan de huizen in Lisle, en ze hadden donkerrode, groene of bruine luiken, hoewel het huis pal tegenover dat van Jacob felblauwe luiken had. Ik deed het raam open om naar Jacobs luiken te kunnen kijken: ze waren helemaal niet geschilderd, maar hadden hun natuurlijke houtstructuur en kleur behouden.

Ik hoorde voetstappen achter mij en ging weer naar binnen. Jacob stond, met in elke hand een kop koffie, lachend naar me te kijken. 'Ah, je bent nu al bezig om de buren te beloeren!' riep hij uit, terwijl hij me een kop aangaf.

Ik grinnikte. 'Nou, eigenlijk keek ik naar je luiken. Ik wilde zien in welke kleur je ze had geschilderd.'

'Vind je ze mooi?'

Ik knikte.

'Zo, en waar heb je nu de bijbel? O, daar. Mooi. Dan kun je nu wel weer naar huis,' zei hij plagend.

Ik ging naast hem op de bank zitten terwijl hij het grote boek opensloeg. Hij keek lange tijd en met een tevreden uitdrukking op zijn gezicht naar de lijst met namen. Toen reikte hij achter zich en haalde een stapel aan elkaar geplakte papieren uit de boekenkast. Hij begon ze op de vloer uit te vouwen. Het papier was vergeeld en het plakband halfvergaan.

'Dit is de stamboom die mijn grootvader heeft gemaakt,' zei hij.

Het handschrift was duidelijk, en de boom was zorgvuldig uitgetekend. Dat nam niet weg dat het toch een slordig geheel was. Er waren pijlen, schijnbaar onlogische takken en lijnen die plotseling ophielden. Toen Jacob alles had uitgespreid, vormden de papieren geen mooie rechthoek of piramide, maar een onregelmatige lappendeken waarop hier en daar nog extra papiertjes met aanvullende gegevens waren geniet.

We hurkten ernaast op de vloer. Overal zag ik de namen Susanne, Etienne, Hannah, Jacob en Jean. Boven aan de boom was het allemaal wat schetsmatiger, maar het begon met Etienne en Jean Tournier.

'Waar had je grootvader al deze gegevens vandaan?'

'Van verschillende plaatsen. Sommige komen van de bourgeoisie van het hotel de ville hier. Ik geloof dat de archieven hier teruggaan tot aan de achttiende eeuw. Maar waar hij de oudere gegevens vandaan heeft, weet ik niet. Hij is er jarenlang mee bezig geweest. En jij hebt zijn werk verder uitgebreid - door jou kunnen we de lijn nu nog verder doortrekken, naar Frankrijk! Vertel me eens hoe je aan deze bijbel van de Tourniers bent gekomen.'

Ik vertelde hem in het kort over mijn speurtocht met Mathilde en Monsieur Jourdain, maar zei hem niets over Jean-Paul.

'Wat een toeval! Je hebt echt heel erg geboft, Ella. En nu ben je ook nog helemaal hierheen gekomen om me de bijbel te laten zien.' Jacob liet zijn hand over de leren omslag gaan. Zijn woorden hielden een vraag in, maar ik deed alsof ik me daar niet van bewust was. Hij moest het vreemd hebben gevonden dat ik zo plotseling was gekomen om hem de bijbel te laten zien, maar ik had niet het gevoel dat ik mijn hart bij hem wilde uitstorten - daarvoor leek hij te veel op mijn vader. Ik zou het niet in mijn hoofd halen om mijn ouders te vertellen wat ik had gedaan, welke situatie ik thuis had achtergelaten.

Later die dag maakten Jacob en ik een wandeling door Moutier. Het hotel de ville, een als zodanig duidelijk herkenbaar gebouw met grijze luiken en een klokkentoren, stond in het hartje van de stad. Eromheen bevond zich een veelheid van winkeltjes, die samen de zogenaamde oude stad uitmaakten, hoewel ik alles in vergelijking met Lisle nogal nieuw vond - veel van de huizen waren recent gebouwd en allemaal waren ze gemoderniseerd met een nieuwe pleisterlaag en vierkante dakpannen. Er was een vreemd gebouw met een uivormige koepel aan de ene kant, en eronder een stenen nis waarin een monnik stond met een lantaarn in zijn hand waarvan het licht over de straathoek viel, maar verder waren de huizen min of meer allemaal gelijk en onopgesmukt.

In de loop van de afgelopen eeuw was de stad uitgegroeid tot achtduizend inwoners en er was, om iedereen plaats te kunnen bieden, tegen de heuvels op gebouwd. Het maakte allemaal een nogal willekeurige, ongeplande indruk, en het deed vreemd aan na in Lisle gewoond te hebben, waar het netwerk van straten aandeed als een organisch geheel. Op enkele uitzonderingen na waren de huizen eerder met een functioneel dan met een esthetisch doel gebouwd, en ik zag geen decoratief pleisterwerk of zichtbare balken in de gevels of in het tegelwerk zoals in Lisle.

Een eindje buiten het centrum liepen we over een pad langs de rivier de Birse. Het was eerder een forse beek dan een rivier, en er stonden zilveren berken langs. Het had iets vrolijks, het water dat door het stadje stroomde en het verbond met de rest van de wereld, alsof het de mensen eraan wilde herinneren dat Moutier geen statisch en geïsoleerd geheel was.

Overal stelde Jacob me voor als een Tournier uit Amerika. Ik werd begroet met een blik van herkenning en aanvaarding die ik niet verwacht had. Het verschilde als dag en nacht met mijn ontvangst in Lisle. Ik maakte er een opmerking over tegen Jacob, die erom moest glimlachen. 'Misschien ben jij wel degene die anders is,' zei hij.

'Misschien.' Ik voegde er niet aan toe dat ik me, hoewel ik heel dankbaar was over de wijze waarop ik hier ontvangen werd, toch niet helemaal op mijn gemak voelde ten aanzien van de manier waarop ze op mijn achternaam reageerden. Als jullie eens wisten wat ik gedaan had,

dacht ik grimmig, dan zouden jullie de Tourniers heus niet zo geweldig vinden.

Jacob moest lesgeven. Op weg naar de muziekschool nam hij me mee naar een kapelletje op de begraafplaats aan de rand van de stad, waar hij me alleen liet om het interieur te bekijken. Hij vertelde me dat er vanaf de zevende eeuw kloosters in Moutier waren geweest; de nog overgebleven kapel van Chalières stamde uit de tiende eeuw. Het interieur van het kerkje was klein en eenvoudig, met verschoten fresco's in byzantijnse stijl op de muren van het koor, terwijl de overige muren wit waren. Gehoorzaam bestudeerde ik de roestkleurige en zachtgele fresco's - Christus met gespreide armen, onder hem een rij apostelen met verschoten aureolen om hun hoofden, van wie lang niet alle gezichten nog te onderscheiden waren - maar afgezien van de vage resten van een treurig kijkende vrouw aan de zijkant van de schilderingen zeiden de fresco's mij niets.

Toen ik naar buiten ging, zag ik Jacob halverwege de heuvel met gebogen hoofd en gesloten ogen voor een graf staan. Ik bleef even naar hem staan kijken en schaamde me over mijn eigen zorgen terwijl zich hier een werkelijke tragedie afspeelde, een man die treurde bij het graf van zijn vrouw. Om hem nog wat privacy te geven, ging ik de kapel weer binnen. Er was een wolk voor de zon geschoven en het was nu donkerder binnen; de figuren van de fresco's hingen als zwevende geesten boven mijn hoofd. Ik stond voor de vage contouren van de vrouw en bestudeerde haar wat aandachtiger. Er was nog maar weinig van haar over: ogen met zware oogleden, een grote neus, een mond met getuite lippen, een gewaad en een aureool. Toch waren die schamele overblijfselen meer dan voldoende om op schitterende wijze uiting te geven aan haar verdriet.

'Natuurlijk,' zei ik zacht, 'de Maagd.'

Iets aan haar uitdrukking deed haar verschillen van de Maagd van Nicolas Tournier. Ik sloot mijn ogen en probeerde me het te herinneren: het verdriet, de overgave, de vreemde vrede die van haar gezicht afstraalde. Ik deed mijn ogen open en keek weer naar de schildering voor mij. Toen zag ik het: het zat hem in de mond, de gespannen lijnen bij de mondhoeken. Deze Maagd was boos.

Toen ik de kapel na een poosje opnieuw verliet, was de zon weer achter de wolken te voorschijn gekomen en was Jacob verdwenen. Ik liep langs de nieuwere huizen terug naar de stad en kwam ten slotte bij de protestantse kerk, de kerk die ik gezi en had toen ik die eerste keer bij Jacob thuis wakker was geworden. Het was een groot gebouw van kalksteen en er stonden oude bomen omheen. Op een bepaalde manier deed het me denken aan de kerk van Le Pont de Montvert: beide kerken bevonden zich ten opzichte van de stad op dezelfde plek - niet in het centrum, maar wel op een dominante plaats, halverwege een noordelijke helling, met een grasveldje voor het portaal en een muurtje waarop je kon zitten en uitkijken over de stad. Ik liep om de kerk heen en zag dat de hoofdingang open was. Binnen was meer decoratie dan er in de kerk van Le Pont de Montvert was geweest, en er was een marmeren vloer en een venster met gebrandschilderd glas. Toch voelde de kerk kaal en sober en, na de kapel van Chalières, ook groot en onpersoonlijk aan. Ik bleef er niet lang.

Ik ging, precies zoals ik in Le Pont de Montvert had gedaan, op het muurtje in de zon zitten. Het was warm geworden en ik trok mijn jasje uit. De psoriasis was weer opgekomen. 'Verdomme,' mompelde ik. Ik sloeg mijn armen over elkaar, maar strekte ze toen en liet de zon erop schijnen. Tijdens het strekken barstte de plek op mijn arm en begon te bloeden.

Op dat moment kwam er een zwarte labrador naar mij toe, sprong met zijn voorpoten op het muurtje en duwde zijn kop tegen mijn been. Ik moest lachen en aaide over zijn kop. 'Je had op geen beter moment kunnen komen, hond,' zei ik, 'want ik stond net op het punt om medelijden met mezelf te krijgen.'

Lucien kwam over het grasveldje gelopen. Toen hij naderbij kwam, kon ik hem wat beter bestuderen dan de vorige avond, en ik keek naar zijn babygezicht, zijn donkere haren en grote, lichtbruine ogen. Hij moest een jaar of dertig zijn geweest, maar zag eruit alsof hij in zijn hele leven nog nooit iets van verdriet of problemen gekend had. Een onschuldige Zwitser. Ik keek omlaag en hield mijn psoriasis opzettelijk in het zicht. Ik zag een andere plek op mijn enkel en ergerde me aan het feit dat ik mijn cortisonezalf niet had ingepakt.

'Salut, Ella,' zei hij. Hij bleef verlegen staan, tot ik hem vroeg of hij niet naast me wilde komen zitten. Hij droeg een oude short en een T-shirt waarop verfspatten zaten. De hond keek kwispelend van hem naar mij en terug, en toen hij er zeker van was dat we zouden blijven waar we waren, begon hij aan de bomen vlakbij te snuffelen. 'Ben je schilder?' vroeg ik, om de stilte te verbreken, terwijl ik me afvroeg of hij soms van Nicolas Tournier had gehoord.

'Ja,' antwoordde hij. 'Ik ben daar aan het werk.' Hij wees naar achteren, de heuvel op. 'Zie je die ladder?'

'Eh, ja.' Een huizenschilder. Dat zou geen enkel verschil moeten maken, hield ik mijzelf voor. Maar ik wist niet meer wat ik verder nog aan hem zou kunnen vragen.

'Ik bouw ook huizen. En ik repareer dingen.' Lucien keek uit over de stad, maar ik zag dat hij tegelijkertijd onopvallend naar mijn armen keek.

'Waar woon je?' vroeg ik.

Hij wees op een ander huis halverwege de heuvel, en toen keek hij weer naar mijn armen.

'Dat is psoriasis,' zei ik abrupt.

Hij knikte kort - hij was geen spraakzaam mens. Ik zag dat er vegen witte verf in zijn haar zaten en dat zijn onderarmen bedekt waren met duizenden kleine spatjes, iets dat je krijgt wanneer je met een roller werkt. Ik moest denken aan de periode dat Rick en ik onze intrek hadden genomen in ons nieuwe huis - het eerste dat we hadden gedaan, was alle kamers wit verven. Rick zei dat hij dat zo wilde omdat hij de dimensies van de kamers dan beter kon zien - voor mij was het veel meer dat ik de vertrekken van spoken uit het verleden wilde zuiveren. Pas nadat we er een poosje hadden gewoond, toen het karakter van het huis ons duidelijk was geworden en we ons er op ons gemak voelden, warén we de kamers in andere kleuren gaan verven. Ons huis in Lisle was nog steeds wit.

Het telefoontje kwam een dag later. Ik weet niet waarom ik er zo verrast door was- ik wist dat mijn andere leven vroeg of laat de kop weer op zou steken, maar ik had niets gedaan om mijzelf daarop voor te bereiden.

We zaten te genieten van een fondue. Susanne had moeten lachen toen ik haar vertelde dat de Amerikanen Zwitserland achtereenvolgens associeerden met legermessen, klokken, chocolade en fondue, en ze had erop gestaan het voor mij te maken. 'Een oud familierecept, bien sur,' had ze plagend gezegd. Zij en Jacob hadden een paar mensen uitgenodigd - Jan was er natuurlijk, en verder nog een Duits-Zwitsers stel, dat de buren met de blauwe luiken bleken te zijn, en Lucien, die naast me zat en onder het eten om de zoveel tijd naar mijn profiel staarde. Ik was gelukkig zo verstandig geweest iets met lange mouwen aan te trekken, zodat hij niet naar de psoriasis kon staren.

Ik had nog maar één keer eerder in mijn leven gefondued - mijn grootmoeder had het gemaakt en ik was nog heel klein geweest. Ik kon me er zogoed als niets van herinneren. Die van Susanne was verrukkelijk en er zat een behoorlijke hoeveelheid drank in. Daarbij hadden we ook royaal wijn gedronken - we werden steeds luidruchtiger en onze grappen steeds flauwer. Op een gegeven moment stak ik een stukje brood in de fondue, maar toen ik mijn vork eruithaalde, was die leeg. Iedereen begon te lachen en te klappen.

'Hé, waarom lachen jullie?' Toen herinnerde ik me de traditie waarover mijn grootmoeder had verteld - wie als eerste zijn brood in de pan met fondue verliest, zou nooit trouwen. Nu moest ik ook lachen. 'O, nee, nu zal ik nooit trouwen! Maar wacht eens eventjes, ik bén al getrouwd!'

Er werd nog harder gelachen. 'Nee, nee,' riep Susanne uit. 'Wie het eerst zijn brood in de fondue verliest, trouwt juist wel, en bovendien binnen afzienbare tijd!'

'Nee, in ónze familie betekent het juist dat diegene niet zal trouwen.'

'Maar wij zijn jouw familie,' zei Jacob, 'en in ónze familie is het traditie dat je wel zult trouwen.'

'Dan moet er in de loop der tijden iets mis zijn gegaan. Ik weet echt héél zeker dat mijn grootmoeder heeft gezegd...'

'Je hebt het mis, Ella, net zoals je onze achternaam mis hebt,' verklaarde Jacob. 'Turrr-nurrr,' sprak hij zwaarmoedig uit, waarbij hij elke lettergreep extra lang liet doorklinken. 'Waar zijn de klinkers die de naam vrolijk en mooi laten klinken, zoals Tournier? Maar ach, het is niet belangrijk, ma cousine, je weet hoe je ware naam luidt. Wisten jullie,' vervolgde hij tegen zijn buren, 'dat mijn nicht verloskundige is?'

'Een uitstekend beroep,' zei de man automatisch. Ik voelde Susanne naar me kijken; toen ik naar haar keek, sloeg ze haar ogen neer. Haar wijnglas was nog vol en ze had niet veel gegeten.

Toen de telefoon ging, stond Jan op om hem op te nemen. Hij keek de tafel rond en zijn blik bleef op mij rusten. 'Het is voor jou, Ella,' zei hij.

'Voor mij? Maar...' Ik had het nummer van de Tourniers aan niemand gegeven. Ik stond op en pakte de telefoon, terwijl aller ogen op mij gericht waren.

'Hallo?' vroeg ik onzeker.

'Ella? Wat dóe je daar, verdomme?'

'Rick?' Ik draaide me met mijn rug naar de tafel om een beetje privacy voor mijzelf te creëren.

'Het lijkt wel alsof je verbaasd bent om van mij te horen.' Ik had hem nog nooit zo bitter horen praten.

'Nee, het is alleen dat - ik had geen nummer achtergelaten.'

'Nee, dat klopt. Maar het is niet zo moeilijk om achter het nummer van Jacob Tournier in Moutier te komen. Er staan er twee in het telefoonboek, en toen ik eerst het andere had gebeld, zeiden ze me dat jij op dit nummer was.'

'Wist hij dat ik hier was? Een andere Jacob Tournier?' herhaalde ik weinig intelligent, terwijl ik me erover verbaasde dat Rick de naam van mijn neef onthouden had.

'Ja.'

'Nou ja, het is een klein stadje.' Ik keek om mij heen. Allemaal waren ze aan het eten en probeerden te doen alsof ze niet naar me luisterden, terwijl ze dat toch deden. De enige die niet luisterde, was Susanne, die plotseling opstond, naar het aanrecht liep en een paar keer diep ademhaalde bij het open raam.

Iedereen weet alles van mij af, dacht ik. Zelfs een Tournier aan de andere kant van de stad weet alles van mij af.

'Ella, waarom ben je weggegaan? Wat is er aan de hand?'

'Rick, ik... Nee. Kunnen we het er een ander keertje over hebben? Dit is geen goed moment.'

'En moet ik het feit dat je je trouwring op de vloer van de slaapkamer hebt laten liggen als een teken opvatten?'

Ik spreidde de vingers van mijn linkerhand, keek ernaar en was geschokt dat ik niet eens gemerkt had dat hij weg was. Hij moest uit de zak van mijn gele jurk zijn gevallen toen ik me verkleed had.

'Ben je boos op mij? Heb ik iets verkeerd gedaan?'

'Nee, niets. Het is alleen... O, Rick, nee, je hebt niets gedaan. Ik wilde alleen mijn familie hier maar leren kennen, dat is alles.'

'Maar waarom ben je er dan zo halsoverkop vandoor gegaan? Je hebt niet eens een briefje voor me neergelegd. Je legt altijd een briefje voor me neer. Realiseer je je wel dat ik gek was van de zorgen? En hoe vernederend het was om het van mijn secretaresse te moeten horen?'

Ik zei niets.

'Wie was dat, die de telefoon opnam?'

'Wat? O, de vriend van mijn nicht. Hij komt uit Nederland,' voegde ik eraan toe, alsof dat belangrijk was.

'Is die... is die kerel bij je?'

'Wie?'

'Jean-Pierre.'

'Nee, die is hier niet. Hoe kom je daar zo bij?'

'Je bent met hem naar bed geweest, hè? Ik hoor het aan de klank van je stem.'

Dat had ik niet van hem verwacht. Ik haalde diep adem.

'Rick, ik kan nu écht niet met je praten. Er zijn... er zijn mensen in de kamer. Het spijt me, Rick, ik... ik weet op dit moment gewoon niet wat ik wil. Maar ik kan nu niet met je praten. Dat gaat op dit moment echt niet.'

'Ella...' Rick sprak alsof zijn keel zat dichtgesnoerd.

'Geef me een paar dagen de tijd, oké? Dan kom ik weer thuis en kunnen we praten. Goed? Het spijt me.' Ik hing op en draaide me weer naar de tafel toe. Lucien zat naar zijn bord te staren; de buren waren op overdreven manier in gesprek met Jan. Jacob en Susanne keken me strak aan met ogen die dezelfde kleur hadden als de mijne.

'Ziezo,' zei ik vrolijk, 'wat zeiden we ook alweer over het feit dat ik zou trouwen?'

Ik stond midden in de nacht op en ging naar de keuken om wat water te drinken. Ik had een ontzettende dorst van de wijn, en de fondue lag als een steen op mijn maag. Zonder het licht aan te doen, ging ik met mijn glas aan tafel zitten, maar de keuken rook nog steeds naar kaas en ik besloot om naar de zitkamer te gaan. Toen ik bij de deur kwam, hoorde ik de zachte, snaarachtige klanken van het klavecimbel. Nadat ik de deur zachtjes op een kier had opengedaan, zag ik Susanne in het donker achter het instrument zitten - het licht van een straatlantaarn deed haar profiel scherp uitkomen. Ze speelde een paar toonladders, hield toen op met spelen en bleef roerloos zitten. Ik fluisterde haar naam. Ze keek op en liet haar schouders hangen. Ik liep naar haar toe en legde mijn hand op haar schouder. Ze droeg een donkere, zijden kimono, die glad aanvoelde onder mijn hand.

'Je hoort in bed te liggen,' zei ik zacht. 'Je zult wel moe zijn. Je hebt nu extra veel slaap nodig.'

Susanne drukte haar gezicht tegen mijn zij en begon te huilen. Ik bleef stilstaan, streelde haar krullen en knielde ten slotte naast haar op de grond.

'Weet Jan het al?'

'Nee,' antwoordde ze, haar tranen wegvegend. 'Ella, ik ben hier nog niet klaar voor. Ik wil andere dingen doen. Ik heb zo hard gestudeerd en begin net meer concerten te krijgen.' Ze legde haar hand op de toetsen en speelde een akkoord. 'Een baby nu betekent het einde van mijn carrière.'

'Hoe oud ben je?'

'Tweeëntwintig.'

'En wil je kinderen hebben?'

Ze haalde haar schouders op. 'Later misschien. Maar nu nog niet.'

'En Jan?'

'O, hij zou het heerlijk vinden om kinderen te hebben. Maar weet je, voor mannen is het anders dan voor vrouwen. Zijn carrière zal er niet onder lijden. Wanneer hij praat over het krijgen van kinderen, is het allemaal zó abstract dat ik weet dat ik uiteindelijk degene ben die ervoor zal moeten zorgen.'

Dat was een bekend probleem.

'Weet iemand anders het?'

'Nee.'

Ik aarzelde, omdat ik het niet gewend was met vrouwen over de mogelijkheid van een abortus te praten. In mijn vak was het zo dat de vrouwen pas bij me kwamen nadat ze eenmaal bewust voor het kind gekozen hadden. En daarbij kende ik het Franse woord voor 'abortus' niet eens.

'Wat zijn je keuzemogelijkheden?' vroeg ik ten slotte.

Ze staarde naar de toetsen. Toen haalde ze haar schouders op. 'Un avortement: antwoordde ze op effen toon.

'Hoe sta je daartegenover - tegenover een abortus?' Ik had mezelf wel kunnen slaan voor die stomme vraag, maar Susanne scheen er niets vreemds aan te vinden.

'O, ik zou er zonder meer de voorkeur aan geven, ook al staat het idee me helemaal niet aan. Ik ben niet gelovig, dus in dat opzicht heb ik er niet zo'n moeite mee, maar Jan...'

Ik wachtte.

'Jan is katholiek. Hij gaat allang niet meer naar de kerk en beschouwt zichzelf als liberaal, maar - maar op het moment dat er zo'n zware beslissing genomen moet worden, is het toch anders. Ik weet niet hoe hij zal reageren. Ik ben bang dat hij diep geschokt zal zijn.'

'Je zult het hem toch moeten vertellen, het is zijn recht, maar je hoeft je beslissing niet van hem te laten afhangen. Je moet zélf beslissen watje wilt. Het is natuurlijk beter voor je als hij het ermee eens is, maar als hij dat niet is, dan moet het uiteindelijk toch jouw beslissing zijn, omdat jij degene bent die het kind draagt.' Ik probeerde dat laatste zo nadrukkelijk mogelijk te zeggen.

Susanne keek me van terzijde aan. 'Heb jij... Ben je zelf...'

'Nee.'

'Wil je kinderen hebben?'

'Ja, maar...' Ik wist niet wat ik als eerste moest zeggen. Ik begon te giechelen, en kon het niet helpen. Susanne keek me aan. Het wit van haar ogen glansde in het licht van de straatlantaarn. 'Neem me niet kwalijk. Ik moet eerst even gaan zitten,' zei ik. 'Dan zal ik je vraag beantwoorden.'

Ik ging op een van de leunstoelen zitten, en Susanne deed een lampje op de piano aan. Ze ging in een hoekje van de bank zitten, trok haar benen onder zich, streek de groene kimono strak over haar knieën en keek me afwachtend aan. Ik geloof dat ze blij was dat ze niet langer in het middelpunt van de aandacht stond.

'Mijn man en ik hebben het gehad over het krijgen van kinderen,' begon ik. 'Nu leek het ons een goede tijd. Nou ja, eigenlijk is het zo dat ik het heb voorgesteld en dat Rick het ermee eens was. En toen zijn we begonnen om het te proberen. Maar ik... ik kreeg last van een nachtmerrie. En nu, nu is er, geloof ik, iets mis met ons huwelijk.

'En verder is er... nou ja, er is nog iets anders. 'Iemand anders.' Ik voelde me vernederd om het zo te moeten zeggen, maar aan de andere kant was het ook een opluchting om er met iemand over te kunnen praten.

'Wie?'

'Een bibliothecaris in het stadje waar ik woon. We... we hebben een tijdje met elkaar geflirt. En toen zijn we...' Ik wapperde met mijn handen. 'Na afloop voelde ik me verschrikkelijk schuldig en moest ik gewoon weg. Toen ben ik hierheen gekomen.'

'Is hij knap?'

'Hij... o, ja. Ik vind hem in ieder geval knap. Hij is een beetje... ernstig.'

'En je mag hem.'

'Ja.' Het was vreemd om over hem te praten - ik vond het zowaar moeilijk om hem mij voor te stellen. Vanaf deze afstand en in deze kamer, met Susanne tegenover mij op de bank, leek dat wat er tussen mij en Jean-Paul was gebeurd ineens heel ver weg en helemaal niet zo wereldschokkend te zijn als ik aanvankelijk gedacht had. Het was grappig - zodra je je verhaal aan iemand anders vertelt, wordt het meer een verhaal en minder de waarheid. Er wordt een stukje theater aan toegevoegd, waarmee het nog verder van de echte gebeurtenis af komt te staan.

'Hoelang ben je al met Rick getrouwd?'

'Twee jaar.'

'En die man, hoe heet hij?'

'Jean-Paul.' Het hardop uitspreken van zijn naam deed me glimlachen. 'Hij heeft me geholpen met het zoeken naar de geschiedenis van de familie,' vervolgde ik. 'Hij kibbelt veel met me, maar dat is omdat hij in me geïnteresseerd is in wat ik doe - nee, in wie ik ben. Hij luistert naar me. Hij ziet mij, niet een beeld dat hij van me zou hebben. Snap je wat ik bedoel?'

Susanne knikte.

'En ik kan met hem praten. Ik heb hem zelfs verteld over die nachtmerrie die ik steeds heb, en hij reageerde heel goed door me een beschrijving van die droom te laten geven. Dat heeft me toen veel geholpen.'

'Wat is er precies, met die nachtmerrie?'

'O, ik weet het eigenlijk niet. Het is geen verhaal. Het is eigenlijk meer een gevoel, zoals... het is alsof ik geen lucht meer kan krijgen.' Ik sloeg op mijn borst.

'En dan is er dat blauw, een bepaalde kleur blauw,' ging ik verder.

'Zoals op schilderijen uit de Renaissance. De kleur die ze gebruikten voor de mantel van Maria. Er is een schilder- Heb je wel eens gehoord van een schilder die Nicolas Tournier heet?'

Susanne ging rechtop zitten en greep de leuning van de bank stevig vast. 'Vertel me meer over dat blauw.' Eindelijk, een connectie met de schilder. 'Er zitten twee kanten aan: eerst is er een lichtblauw, dat is de bovenste laag, en daar zit veel licht in. Het...' Ik probeerde de juiste woorden te vinden. 'De kleur gaat als het ware met het licht mee. Maar eronder zit een veel donkerder blauw, een duisternis onder het licht, en dat is een heel sombere tint. De twee facetten van het blauw lijken met elkaar te strijden. Daardoor komt het dat die kleur zo levendig lijkt en hij zo'n diepe indruk maakt. Het is een schitterende kleur, weet je, maar hij heeft tegelijkertijd ook een verdrietige kant, misschien wel om ons eraan te herinneren dat de Maagd altijd rouwt om de dood van haar zoon, ook wanneer deze pas geboren is. Alsof ze al weet wat er gaat gebeuren. Maar als hij dan dood is, is het blauw nog steeds schitterend, nog steeds hoopgevend. Het geeft je het gevoel dat iets nooit helemaal het een of het ander is; het kan licht en vrolijk zijn, maar toch is er altijd die donkere ondertoon.'

Ik zweeg. Susanne zei ook niets.

Toen zei ze: 'Ik* heb die droom ook gehad.'

'Ik heb hem maar één keer gehad, ongeveer zes weken geleden, in Amsterdam. Ik werd doodsbang en huilend wakker. Ik dacht dat ik in dat blauw zou stikken, in dat blauw wat je zonet beschreven hebt. Ik voelde me tegelijkertijd gelukkig en verdrietig. Jan zei dat ik iets gezegd had, dat het klonk alsof ik iets uit de bijbel had gereciteerd. Ik kon erna niet meer slapen. Ik moest opstaan en spelen, net zoals vannacht.'

'Hebben jullie whisky in huis?' vroeg ik.

Ze liep naar de boekenkast, opende een kastje onderin en haalde er een halfvolle fles en twee glazen uit. Ze ging weer in het hoekje van de bank zitten en schonk de beide glazen voor ons in. Ik overwoog of ik iets zou moeten zeggen over het drinken van alcohol tijdens de zwangerschap, maar dat bleek niet nodig te zijn: ze gaf mij mijn glas, hield haar neus boven het hare en trok een raar gezicht. Toen schroefde ze de fles weer open en goot haar whisky terug.

Ik dronk mijn glas in een paar slokken achter elkaar leeg. De whisky sneed overal doorheen - door de fondue, de wijn, mijn verdriet over Rick en Jean-Paul. Hij gaf me wat ik nodig had om pijnlijke vragen te kunnen stellen.

'Hoelang ben je al zwanger?'

'Dat weet ik niet precies.' Ze sloeg haar armen over elkaar en wreef over haar bovenarmen.

'Wanneer had je... moest je...' Ik wees op haar.

'Vier weken geleden.'

'Hoe ben je zwanger geworden? Gebruikte je niets? Het spijt me, maar dat is belangrijk.'

Ze sloeg haar ogen neer. 'Ik ben één keer vergeten om de pil te nemen. Normaal neem ik hem voor ik naar bed ga, maar ik was het vergeten. Ik had niet gedacht dat het echt zo veel uit zou maken.'

Ik wilde iets zeggen, maar Susanne was me voor. 'Ik ben echt niet stom of onverantwoordelijk. Het is alleen dat...' Ze drukte haar hand tegen haar mond. 'Soms is het moeilijk om te geloven dat er een verband bestaat tussen zo'n klein pilletje en zwanger worden. Het is net als toveren, twee dingen die helemaal niets met elkaar te maken lijken te hebben en toch met elkaar te maken hebben, het is gewoon belachelijk. Met mijn verstand kan ik het begrijpen, maar niet met mijn hart.'

Ik knikte. 'Zwangere vrouwen leggen vaak geen verband tussen hun baby's en seks. Mannen ook niet. Die twee dingen zijn zo totaal anders dat het echt wel toveren lijkt.'

We zwegen even.

'Wanneer heb je die pil overgeslagen?' vroeg ik.

'Dat weet ik niet meer.'

Ik boog me naar voren. 'Denk na. Was het rond de tijd van de droom?'

'Ik geloof van niet. Nee, wacht even, nu weet ik het weer. De avond dat ik hem vergeten ben, was Jan in Brussel voor een concert. Hij kwam de volgende dag weer terug, en op die dag heb ik toen die droom gehad. Zo was het.'

'En jij en Jan - hebben jullie die avond met elkaar gevrijd?'

'Ja.' Ze keek verlegen.

Ik verontschuldigde me. 'Dat vraag ik je omdat ik die droom alleen maar had nadat Rick en ik samen hadden gevrijd,' vertelde ik. 'Net zoals jij. Maar de droom kwam niet meer toen ik met de pil begon, en bij jou hield hij op toen je bevrucht was.'

We keken elkaar aan.

'Het is heel vreemd,' zei Susanne zacht.

'Ja, het is vreemd.'

Susanne streek de kimono over haar buik en zuchtte.

'Je moet er met Jan over spreken,' zei ik. 'Dat is je eerste stap.'

'Ja, dat weet ik. En jij moet het aan Rick vertellen.'

'Volgens mij weet hij het al.'

De volgende dag bekeek ik de archieven op het stadhuis. Hoewel Jacobs grootvader grondig werk had geleverd met zijn stamboom, voelde ik de behoefte om het bronmateriaal zelf in handen te houden. Ik had er de smaak van te pakken gekregen. Ik zat de hele middag aan een tafel in de leeszaal en bestudeerde zorgvuldig geschreven lijsten van geboortedata, sterfdata en trouwdata uit de achttiende en negentiende eeuw. Ik had me niet gerealiseerd hoezeer de Tourniers in Moutier gevestigd waren - er hadden honderden en nog eens honderden van hen in het stadje geleefd.

Ik kon een heleboel opmaken uit de archieven - hoe groot de gezinnen waren geweest, hoe oud ze waren wanneer ze trouwden - doorgaans begin twintig - welk beroep de mannen uitoefenden - er waren boeren, onderwijzers, herbergiers en graveurs. Een heleboel kinderen stierven. Ik vond een Susanne Tournier die tussen 1751 en 1765 acht kinderen ter wereld bracht, waarvan er vijf binnen een maand na de geboorte waren overleden. Zelf was ze in het kraambed van de laatste gestorven. Mij was het nog nooit overkomen dat er een moeder of een kind bij de bevalling was overleden. Ik had geluk gehad.

Er waren andere dingen die mijn aandacht trokken. Een heleboel gevallen van onechte kinderen en incest stonden openlijk in de boeken vermeld. En dan maar roepen over die calvinistische principes, dacht ik, maar afgezien van mijn cynisme was ik geschokt om openlijk in het officiële archief te moeten lezen dat Judith Tournier in 1796 het leven had geschonken aan de zoon van haar vader Jean. Op andere plaatsen stond officieel vermeld dat de vader van deze of gene onbekend was.

Het was vreemd om te zien dat al die namen die toen al gebruikt werden nu nog steeds in gebruik waren. Er waren een heleboel namen uit het Oude Testament, zoals Daniël en Abraham en zelfs ook Noah, die favoriet waren onder de hugenoten, en ik zag ook Hannahs en Susannes, en later ook Ruth en Anne en Judith, maar ik zag niet één Isabelle en niet één Marie.

Toen ik vroeg naar archieven die ouder waren dan het midden van de achttiende eeuw zei de vrouw achter de balie dat ik me daarvoor zou moeten wenden tot de parochies van Berne en Porrentruy, waar de desbetreffende archieven bewaard werden. Ze raadde me aan om eerst op te bellen. Ik schreef alle namen en telefoonnummers op en bedankte haar terwijl ik in gedachten glimlachte: ze zou ontzet zijn geweest over mijn spontane tocht naar de Cévennes en het succes dat ik daar volkomen onverwacht geboekt had. Dit was een land waar het geluk geen rol speelde; resultaten werden hier geboekt op basis van plichtsgetrouw werk en zorgvuldige planning.

Ik ging naar het dichtstbijzijnde café om over mijn volgende zet na te denken. De koffie kwam op een blaadje met een kleedje - de suikerklontjes en een chocolaatje lagen op het schoteltje. Ik bekeek de compositie aandachtig: het deed me denken aan de archieven die ik zojuist bestudeerd had, zorgvuldig en keurig netjes opgeschreven feiten in een duidelijk leesbaar handschrift. Ze waren beter te ontcijferen dan de Franse archieven, maar misten elke vorm van charme. Het was als de Fransen zelf - ze maakten je knettergek omdat ze niets van buitenlanders wilden weten, maar dat maakte ze er juist interessanter op. Je moest meer je best doen bij hen, en daarom had je dan ook meer eer van je werk.

Toen ik thuiskwam, zat Jacob achter de piano iets langzaams en verdrietigs te spelen. Ik ging op de bank liggen en sloot mijn ogen. De muziek bestond uit heldere noten en een eenvoudige melodie. Het deed me denken aan Jean-Paul.

Ik was bijna in slaap gevallen toen hij ophield, deed mijn ogen open en zag hem over de piano heen naar mij kijken.

'Schubert,' zei hij.

'Prachtig.'

'Heb je gevonden wat je zocht?'

'Niet echt. Jacob, zou jij een paar mensen voor mij kunnen bellen?'

'Bien sür, ma cousine. En ik heb nagedacht over watje verder nog zou kunnen interesseren. Dingen die met de familie te maken hebben. Er is een plek waar een oude molen heeft gestaan die het eigendom was van de Tourniers. En dan is er een restaurant, nu een pizzeria, die door Italianen wordt gedreven, dat vroeger, in de negentiende eeuw, een herberg was waar een zekere Tournier de scepter zwaaide. En dan is er nog, ongeveer een kilometer buiten de stad, in de richting van Grand Val, een boerderij. We weten niet echt helemaal met zekerheid of ze van de Tourniers is geweest, maar binnen de familie wordt beweerd van wel. Het is hoe dan ook een interessant huis, want het heeft een oude schoorsteen. Het schijnt een van de eerste huizen in deze streek te zijn die een schoorsteen had.'

'Hebben niet alle huizen een schoorsteen?'

'Nu wel, maar vroeger niet. De boerderijen in deze streek hadden in die tijd geen schoorstenen.'

'Waar bleef de rook dan?'

'De huizen hadden een verlaagd plafond, en de rook verzamelde zich in de ruimte tussen het plafond en het dak. Daar hingen de boeren hun vlees te drogen.'

Ik moest er niet aan denken. 'Was het dan niet ontzettend rokerig in die huizen? En vuil?'

Jacob grinnikte. 'Waarschijnlijk. In Grand Val is een boerderij zonder schoorsteen. Ik ben erin geweest, en de haard en het plafond erboven zijn helemaal zwart van het roet. Maar de boerderij van de Tourniers, of liever, de boerderij waarvan wordt aangenomen dat ze van de Tourniers was, is anders. Daar is een soort schoorsteen.'

'Hoe oud is het huis?'

'De schoorsteen stamt, geloof ik, uit de zeventiende eeuw, mogelijk uit het einde van de zestiende eeuw. De rest van de boerderij is meerdere malen verbouwd, maar de schoorsteen is altijd in de oorspronkelijke staat bewaard gebleven. De plaatselijke historische vereniging heeft de boerderij een aantal jaren geleden gekocht.'

'Staat hij leeg? Kunnen we erin?'

'Natuurlijk. Morgen, als het mooi weer is. Ik hoef pas laat in de middag les te geven. Zo, en waar heb je die telefoonnummers?'

Ik legde hem uit wat ik wilde en liet hem bellen terwijl ik een eindje ging lopen. Jacob had me het meeste van Moutier al laten zien en er viel niet veel nieuws meer voor mij te ontdekken, maar het was gewoon prettig om ergens te kunnen lopen zonder aangegaapt en nagestaard te worden. Ik was hier nog maar net drie dagen, en nu al waren er mensen die me als eerste begroetten, iets dat in Lisle-sur-Tarn na twaalf maanden nog niet eens gebeurde. Ze leken een stuk beleefder en veel minder achterdochtig dan de Fransen.

Op mijn wandeling ontdekte ik toch nog iets wat ik niet eerder had gezien: een plaquette waarop vermeld werd dat Goethe in oktober 1779 op die plek in de herberg Le Cheval-Blanc overnacht had. Hij had Moutier vermeld in een brief, een beschrijving gegeven van de rotsformaties er omheen, en met name van een indrukwekkende diepe kloof ten oosten van het stadje. Het was wel heel vergezocht om een plaquette aan te brengen ter herinnering aan één nachtje slapen hier. Daaruit bleek dan ook hoe weinig er in Moutier gebeurde.

Toen ik me omdraaide van de plaquette, zag ik Lucien met twee blikken verf in zijn hand naar me toe komen. Ik had het gevoel dat hij naar me had staan kijken en de blikken pas weer had opgepakt en was doorgelopen.

'Bonjour,' zei ik. Hij bleef staan en zette de blikken neer.

'Bonjour,' zei hij terug.

'fa va?'

'Oui, ga va.'

We stonden onhandig tegenover elkaar. Ik vond het moeilijk om hem recht aan te kijken omdat hij me zo doordringend en onderzoekend in de ogen keek. Zijn aandacht was wel het laatste waar ik op dit moment behoefte aan had. Dat was waarschijnlijk de reden waarom hij zich tot mij aangetrokken voelde. Dat hij mijn psoriasis fascinerend vond, dat was duidelijk. Zelfs nu kon hij niet nalaten om er af en toe even naar te kijken.

'Lucien, het is psoriasis,' snauwde ik, en schepte er heimelijk genoegen in dat ik hem in verlegenheid kon brengen. 'Dat héb ik je toch al gezegd? Waarom kijk je er toch steeds zo naar?'

'Neem me niet kwalijk.' Hij wendde zijn blik af. 'Het is alleen - ik heb er zelf van tijd tot tijd ook last van. Op dezelfde plek op mijn armen. Ik dacht altijd dat het een allergische reactie op verf was.'

'O, het spijt me!' Nu voelde ik me schuldig, maar mijn irritatie jegens hem bleef, en dat maakte mijn schuldgevoel er nóg groter op. Een vicieuze cirkel.

'Waarom ben je niet naar de dokter gegaan?' vroeg ik wat vriendelijker. 'Dan had hij je kunnen vertellen wat het was, en dan zou hij je er een zalfje voor hebben gegeven. Er is een zalf voor - ik heb de tube thuis laten liggen, anders had ik hem er nu wel op gesmeerd.'

'Ik hou niet van dokters,' zei Lucien. 'Ze geven me altijd het gevoel dat ik... onevenwichtig ben.'

Ik lachte. 'Ja, ik weet watje bedoelt. En hier - in Frankrijk bedoel ik - schrijven ze je meteen van alles voor. Veel te veel dingen.'

'Waarvan krijg je dat? Psoriasis, bedoel ik.'

'Ze zeggen van stress. Maar met die zalf valt het wel mee. Je vraagt de dokter maar of hij er...

'Ella, zou je een avond iets met me willen gaan drinken?'

Ik aarzelde. Ik zou dit in de kiem moeten smoren. Ik was niet geïnteresseerd en het was er het moment niet voor - het was er zéker het moment niet voor. Maar ik heb het altijd al heel moeilijk gevonden om nee te zeggen. Ik zou zijn teleurgestelde gezicht niet kunnen verdragen.

'Goed,' zei ik ten slotte. 'Over een paar dagen. Goed? Maar, Lucien...'

Hij straalde zó gelukkig dat ik de moed niet had om mijn zin af te maken. 'Laat maar. Goed, zo tegen het weekend dan.'

Toen ik thuiskwam, zat Jacob weer achter de vleugel. Hij hield op met spelen en pakte een papiertje. 'Slecht nieuws, vrees ik,' zei hij. 'De archieven in Berne gaan maar terug tot 1750. En de bibliothecaris van Porrentruy heeft gezegd dat de kerkboeken van de zestiende en begin zeventiende eeuw bij een brand verloren zijn gegaan. Maar ze hebben wel een paar lijsten van het leger die je zou kunnen bekijken. Ik geloof dat mijn grootvader daar ook het een en ander van achterhaald heeft.'

'Je grootvader heeft waarschijnlijk alles gevonden dat er te vinden is. Maar bedankt voor het bellen.' Aan lijsten van het leger had ik niets. Het ging mij vooral om de vrouwen. Maar dat vertelde ik hem niet.

'Jacob, heb je wel eens gehoord van een schilder die Nicolas Tournier heet?' vroeg ik in plaats daarvan.

Hij schudde het hoofd. Ik ging naar mijn kamer en haalde de briefkaart die ik had meegenomen.

'Zie je, hij kwam uit Montbéliard,' vertelde ik, terwijl ik hem de kaart gaf. 'Het zou best kunnen dat hij ook tot de familie behoort. Tot dat deel van de familie dat naar Montbéliard is getrokken.'

Jacob bekeek de afbeelding van het schilderij en schudde het hoofd. 'Ik heb nooit gehoord dat we een schilder in de familie zouden hebben. De Tourniers hadden vooral praktische beroepen. Met uitzondering dan van mij!' Hij lachte, maar werd toen meteen weer ernstig. 'O, Ella, Rick heeft gebeld toen je weg was.'

'O.'

Hij keek verlegen. 'Hij heeft gevraagd of ik je wilde zeggen dat hij van je houdt.'

'O. Dank je.' Ik keek naar de vloer.

'Je weet dat je net zolang bij ons kunt blijven als je wilt. Zolang als nodig is.'

'Ja. Dank je. We hebben - problemen. Je weet wel.'

Hij zei niets en keek me alleen maar aan. Even moest ik denken aan het stel in de trein. Jacob was uiteindelijk een Zwitser.

'Nou ja, we zullen er wel een oplossing voor vinden.'

Hij knikte. 'En tot die tijd blijf je bij je familie.'

'Ja.'

Vanaf het moment dat ik Jacob had verteld dat Rick en ik problemen hadden, had ik niet langer het gevoel mijn aanwezigheid in Moutier te moeten rechtvaardigen. De volgende dag regende het en moesten we onze plannen voor het bezoek aan de boerderij uitstellen. Ik vond het heel plezierig om die dag thuis te kunnen blijven, te lezen en naar het spel van Jacob en Susanne te luisteren. Die avond gingen we eten bij de pizzeria die ooit eens een door de Tourniers gedreven herberg was geweest maar nu toch een echt Italiaans restaurant was.

De volgende ochtend gingen we allemaal naar de boerderij. Susanne was er nog nooit geweest, hoewel ze het grootste gedeelte van haar leven in Moutier had-gewoond. Aan de oostzijde van het stadje namen we een pad dat duidelijk gemarkeerd was met een geel bordje waarop stond dat het een Pédestre tourisme was en we vijfenveertig minuten nodig zouden hebben om Grand Val te bereiken. Zwitserland is het enige land waar ze je vertellen hoelang een wandeling geacht wordt te duren in plaats van hoever het is. Links van ons lag het begin van de kalkstenen kloof waarover Goethe had geschreven: links en rechts een dramatische wand van geelgrijze steen die in het midden was afgebrokkeld, om plaats te maken voor de Birse. Het was heel indrukwekkend zo, met de zon die erop scheen, en het deed me denken aan een kathedraal.

Het dal waar onze wandeling doorheen voerde, was vriendelijker. Er liep een naamloos stroompje doorheen, en, helemaal beneden, een spoorweg. Op de lagere gedeelten van de hellingen lagen bewerkte akkers, daarna kwam een gordel met sparren en daarboven ging het dan opeens stijl omhoog en waren er alleen nog maar rotsen. Paarden en koeien graasden in de velden; hier en daar stonden boerderijen. Het was allemaal heel geordend en netjes in zuivere lijnen en in helder, schel licht.

De mannen liepen met kordate pas voorop en Susanne en ik volgden. Ze droeg een blauw-groene, mouwloze tuniek en een wijde witte broek, die om haar slanke benen bolde. Ze maakte een bleke en vermoeide indruk, en haar vrolijkheid was geforceerd. Ik begreep uit de manier waarop ze Jan meed en mij schuldig aankeek dat ze het hem nog niet had verteld.

We raakten steeds verder achterop, en het was net alsof we iets tegen elkaar wilden zeggen dat niet voor hun oren bestemd was. Ik rilde, hoewel het een warme, zonnige dag was, en trok Jean-Pauls blauwe hemd wat strakker om me heen. Het rook naar sigaretten en naar hem.

Jacob en Jan bleven staan toen het pad zich splitste, en toen we bij hen waren gekomen, wees Jacob me op een huis niet ver boven ons, vlak bij de grens waar de velden ophielden en de sparren begonnen. 'Dat is de boerderij,' zei hij.

Ik wil er niet heen, dacht ik. Hoe komt dat? Ik keek naar Susanne. Zij keek mij aan, en ik wist dat ze precies hetzelfde dacht. De mannen begonnen de helling op te lopen, en Susanne en ik keken hen na.

'Vooruit,' zei ik tegen Susanne, waarna ik de mannen volgde. Enkele seconden later volgde ze ook.

De boerderij was een lang, laag gebouw, waarvan het linkergedeelte een stenen huis en het rechtergedeelte een houten stal was. De beide zijden werden met elkaar verbonden door een lang, bijna plat dak. Het dak liep aan de huiszijde door en vormde een groot afdak boven de voordeur van het huis. De grote, sombere ruimte onder het afdak bij de deur werd het devant-huis genoemd, vertelde Jacob. Het was eigenlijk een soort veranda, en de aarde was er bedekt met stro en afval, terwijl er ook een paar emmers stonden. Ik had eigenlijk verwacht dat de historische vereniging wel iets gedaan zou hebben om het huis in stand te houden, maar het was bezig om langzaam maar zeker in een ruïne te veranderen - de luiken hingen schots en scheef, de vensters waren kapot en het dak werd bedekt door een laag mos.

Jacob en Jan stonden de boerderij te bewonderen, terwijl Susanne en ik naar de neuzen van onze schoenen keken. 'Zien jullie die schoorsteen?' Jacob wees op een vreemde, grove uitstulping op het dak - het leek in de verste verte niet op de mooie, strakke schoorsteen die ik verwacht had. 'Hij is van kalksteen gemaakt,' vertelde Jacob. 'Dat is een heel zachte steen, en daarom hebben ze een bepaald soort cement moeten gebruiken om hem vorm te geven en harder te maken. Het grootste gedeelte van de schoorsteen bevindt zich in het huis, in plaats van erbuiten. Kom maar mee naar binnen, dan kunnen jullie de rest zien.'

'Is het huis dan open?' vroeg ik met tegenzin. Ik had gewild dat het op slot zat en we er niet in konden, en dat er een bordje met Propriété privée op had gehangen.

'O, ja. Ik ben er al vaker binnen geweest. Ik weet waar de sleutel ligt.'

Verdomme, dacht ik. Ik kon niet zeggen waarom ik er niet naar binnen wilde; we waren uiteindelijk hier omdat Jacob mij een plezier wilde doen. Ik voelde dat Susanne me hulpeloos aankeek, alsof ik degene was die alles moest tegenhouden. Het was alsof we naar binnen werden gezogen door een kille, mannelijke logica waar we niet tegen opgewassen waren. Ik stak mijn hand naar haar uit. 'Kom,' zei ik. Ze legde haar hand in de mijne. Hij was ijskoud.

'Je hand is koud,' zei ik.

'De jouwe ook.' We wisselden een grimmige glimlach. Toen we het huis binnengingen, had ik het gevoel alsof we twee kleine meisjes in een sprookje waren.

Het was een donker huis. Het enige licht binnen, was dat wat door de deur en een paar smalle ramen naar binnen viel. Toen mijn ogen aan het schaarse licht gewend waren, zag ik nog meer afval en kapotte stoelen op de vloer van aangestampte aarde liggen. Vlak naast de voordeur was een zwartgeblakerde vuurplaats die, in plaats van parallel aan de muur te lopen, recht de kamer in was gebouwd. Op elke hoek van de haard was een stenen pilaar van ruim twee meter hoog, die stenen bogen ondersteunde. Vanaf de bogen verrees dezelfde grove, uit kalksteen gebouwde schoorsteen die we buiten hadden gezien - een lelijke maar bruikbare piramide om de rook af te voeren.

Ik liet Susannes hand los en stapte de vuurplaats in om in de schoorsteen te kunnen kijken. Boven mijn hoofd was alles zwart; zelfs nadat ik op mijn tenen was gaan staan, me aan een van de pilaren vasthield en me zo lang mogelijk maakte, zag ik nog steeds geen gat. 'Zal wel verstopt zijn,' zei ik zachtjes voor me heen. Het volgende moment voelde ik me duizelig, waarop ik mijn evenwicht verloor en tegen de vloer sloeg.

Jacob was meteen bij me. Hij hielp me overeind en sloeg het vuil van mij af. 'Gaat het?' vroeg hij bezorgd.

'Ja,' antwoordde ik met een bibberig stemmetje. 'Ik... ik was even mijn evenwicht kwijt, denk ik. Misschien ligt de steen wel niet recht.'

Ik keek om me heen, maar Susanne was weg. 'Waar is...' begon ik, toen ik opeens een scherpe, stekende pijn in mijn maag voelde en als een haas langs Jacob heen naar buiten vloog.

Susanne stond, met haar armen over haar buik geslagen, dubbelgevouwen van de pijn op het erf. Jan stond naast haar. Hij zei niets en sloeg haar met grote ogen gade. Toen ik mijn arm om haar schouders sloeg, slaakte ze een gesmoorde kreet en verscheen er een helderrode vlek op de binnenzijde van haar broek, een vlek die zich in hoog tempo langs de binnenkant van haar been uitbreidde.

Heel even raakte ik in paniek. Heilige Moeder, dacht ik, wat moet ik doen? Toen gebeurde er iets dat mij in maanden niet meer overkomen was: mijn brein schakelde over op de automatische piloot, en opeens wist ik precies wie ik was en wat me te doen stond.

Ik sloeg mijn armen om haar heen en zei zacht: 'Susanne, je moet gaan liggen.' Ze knikte, zakte door haar knieën en liet zich in mijn armen zwaar voorover vallen. Ik legde haar voorzichtig op haar zij en keek toen op naar Jan, die nog steeds, stokstijf van de schrik, naast ons stond. 'Jan, geef me je jasje,' beval ik. Hij staarde me niet-begrijpend aan, en ik herhaalde mijn bevel, iets luider nu. Hij gaf me zijn bruine, katoenen jasje, van het soort dat ik altijd associeer met oude mannen die sjoelbak spelen. Ik propte het onder Susannes hoofd, waarna ik Jean-Pauls hemd uittrok en het als een deken over haar bloederige kruis heen legde. De rode vlek verbreidde zich nu ook over de rug van het hemd. Even keek ik als betoverd naar de twee kleuren, die nog mooier waren dan anders door de wijze waarop ze met elkaar contrasteerden.

Ik schudde mijn hoofd, kneep in Susannes hand en boog me over haar heen. 'Maak je geen zorgen, het valt reuze mee. Alles komt goed.'

'Ella, wat is er aan de hand?' Jacob torende boven ons uit, en zijn smalle gezicht was een verwrongen masker door de zorgen. Ik keek naar Jan, die nog steeds roerloos stond, en nam een beslissing. 'Susanne heeft een...'

Dat mijn Frans me uitgerekend op dat moment in de steek moest laten! Madame Sentier had me nooit voorbereid op het gebruik van woorden als 'miskraam'. 'Susanne, jij moet het ze vertellen. Ik ken het Franse woord niet. Kun jij het ze zeggen?'

Ze keek met vochtige, angstige ogen naar me op. 'Je hoeft het alleen maar te zeggen. Dat is alles. Je kunt de rest aan mij overlaten.'

'Unefausse couchej zei ze zacht. De twee mannen staarden haar verwilderd aan.

'Ziezo,' zei ik op effen toon. 'Jan, zie je dat huis daar beneden?' Ik wees op de dichtstbijzijnde boerderij, die op ruim een halve kilometer hellingafwaarts lag. Jan reageerde pas toen ik hem nogmaals, en nu op scherpere toon, met zijn naam aansprak. Toen knikte hij.

'Mooi. Ga daar zo snel als je kunt naartoe, vraag of je de telefoon mag gebruiken en bel het ziekenhuis. Kun je dat?'

Eindelijk leek hij zich bewust te realiseren wat er aan de hand was. 'Ja, Ella. Ik ga zo snel als ik kan naar die boerderij om het ziekenhuis te bellen,' zei hij.

'Precies. En vraag de mensen die daar wonen of ze eventueel, als er geen ambulance beschikbaar is, bereid zijn om Susanne met hun auto naar het ziekenhuis te brengen. Vooruit, snel!' Het laatste woord klonk als het slaan van een zweep. Jan hurkte neer, tikte de grond aan met zijn hand en ging er als een kind dat een partijtje hardlopen speelt, als een pijl vandoor. Susanne moest zorgen dat ze van hem af kwam, dacht ik.

Jacob knielde neer naast Susanne en legde zijn hand op haar haren. 'Komt het weer goed met haar?' vroeg hij, waarbij hij zijn best deed niet wanhopig over te komen.

Ik richtte mijn antwoord tot Susanne. 'Natuurlijk komt alles weer goed met je. Het doet waarschijnlijk een beetje pijn nu, niet?'

Susanne knikte.

'Dat is zó weer over. Jan is weggegaan om een ambulance voor je te regelen.'

'Ella, dit is mijn schuld,' fluisterde ze.

'Nee. Het is niet jouw schuld. Natuurlijk is het niet jouw schuld.'

'Maar ik wilde het kind niet hebben, en als dat wel het geval was geweest, zou dit misschien niet gebeurd zijn.'

'Susanne, je kunt er niets aan doen. Miskramen komen aan de lopende band voor. Je hebt helemaal niets verkeerd gedaan. Je kon er niets aan doen.'

Ze maakte geen overtuigde indruk. Jacob zat ons aan te kijken alsof we Swahili spraken.

'Ik zwéér het je. Je kunt er echt niets aan doen. Geloof me nu maar. Oké?'

Uiteindelijk knikte ze.

'En nu moet ik je onderzoeken. Wil je me naar je laten kijken?'

Susanne greep mijn hand steviger vast en de tranen begonnen over haar wangen te lopen. 'Ja, het doet pijn, dat weet ik, en je wilt niet dat ik ernaar kijk, maar dat moet ik om te zien of het allemaal in orde is. Ik zal je geen pijn doen. Je weet dat ik je geen pijn zal doen.'

Haar blik schoot naar Jacob en toen weer terug naar mij. 'Jacob, hou Susannes hand vast,' beval ik, terwijl ik haar magere hand in de zijne legde. 'Help haar op haar rug te gaan liggen en ga naast haar zitten.' Ik zette hem zodanig neer dat hij met zijn gezicht naar het hare gedraaid zat en niet kon zien wat ik deed.

'Praat tegen haar.' Jacob keek me hulpeloos aan. Ik dacht even na. 'Weet je nog dat je me verteld hebt dat je één goede leerling hebt? Een jongetje dat Bach speelt? Wat speelt hij bij zijn volgende concert? En waarom? Vertel Susanne over hem.'

Even maakte Jacob een verloren indruk, maar toen zag ik dat zijn gezicht zich ontspande. Hij keek naar Susanne en begon te praten. Enkele ogenblikken later ontspande zij zich ook. Ik probeerde haar zo min mogelijk te laten bewegen en trok haar broek en slipje een stukje omlaag om te kunnen kijken, terwijl ik het hemd van Jean-Paul gebruikte om het bloed weg te vegen. Toen trok ik haar broek weer omhoog, maar liet de rits open. Jacob zweeg. Beiden keken me aan.

'Je hebt wat bloed verloren, maar de bloeding is gestopt. Het komt allemaal weer goed.'

'Ik heb dorst,' zei Susanne zacht.

'Ik ga wel kijken of ik water kan vinden.' Ik stond op nadat ik tot mijn tevredenheid had vastgesteld dat ze alle twee rustig waren. Ik liep om de boerderij heen op zoek naar een buitenkraan. Er was er geen - ik zou weer naar binnen moeten.

Ik liep via het afdak van het devant-huis naar de voordeur, waar ik bleef staan. Het zonlicht viel in een smalle streep over de steen in de haard. In het licht dwarrelde het stof dat wij met ons bezoek hadden doen opstijgen. Ik keek of ik ergens een kraan of iets wat daarvoor door kon gaan zag. Het was heel stil. Ik hoorde niets, geen geruststellende geluiden, zoals Jacobs stem, de wind in de sparren boven ons, de klokken van de koeien of een trein in de verte. Er was alleen maar die intense stilte en die streep licht op de stenen plaat voor mijn voeten. Het was een reusachtige plaat - er waren zeker meerdere mannen voor nodig geweest om hem op zijn plaats te leggen. Ik keek er nog wat beter naar. Ondanks de dikke laag roet was het duidelijk dat de steensoort niet van hier was. De steen moest ergens anders vandaan zijn gehaald.

In de hoek tegenover de deur was een oude gootsteen met een kraan. Ik kon me niet voorstellen dat er water uit zou komen, maar ik moest het omwille van Susanne toch proberen. Ik liep om de haard heen - mijn hart ging als een wilde tekeer en mijn handen waren klam. Ik kwam bij de gootsteen, en na enkele vruchteloze pogingen lukte het mij om de kraan open te krijgen. Eerst gebeurde er niets, toen klonk er een gesputter, waarna de kraan heftig begon te trillen. Ik deed een stap naar achteren. Het volgende moment spoot er een donkere vloeistof uit de kraan en ik sprong opzij, waarbij ik met mijn achterhoofd tegen de hoek van een van de pilaren sloeg die de schoorsteen ondersteunden. Ik slaakte een felle kreet en tolde in het rond terwijl ik sterretjes zag. Ik liet me naast de haard op mijn knieën vallen en boog mijn hoofd diep voorover. Mijn achterhoofd was vochtig en kleverig. Ik haalde een paar keer diep adem. Toen de sterretjes weg waren, hief ik mijn hoofd weer op en liet mijn armen zakken. Dikke druppels bloed van de opengebarsten psoriasisplekken op mijn ellebogen rolden langs mijn armen omlaag en vermengden zich met het bloed aan mijn handen.

Ik keek naar de sporen van het bloed. 'Dit is de plek, is het niet?' vroeg ik hardop. 'Je suis arrivée chez moi, n'est-ce pas?'

Achter me hield de kraan vanzelf op met lopen.

De schoorsteen

Isabelle stond roerloos in het devant-huis. In de stal kon ze het paard horen dat met zijn hoef over de grond schraapte; vanuit het huis zelf klonk het geluid van graven.

'Marie?' riep ze zacht, alsof ze niet zeker wist of ze de naam wel hardop moest zeggen en bang was voor wie haar zou kunnen horen. Het paard hinnikte zachtjes in reactie op haar stem en bleef toen stilstaan. Het graven ging verder. Isabelle aarzelde, maar toen duwde ze de deur open.

Etienne werkte aan een lange kuil naast de granieten plaat - de kuil liep vanaf de plek waar de plaat op de grond stond de kamer in. De kuil liep niet langs de achtermuur waar hij had gezegd dat de schoorsteen zou komen, maar bevond zich vlak bij de deur. De vloer was hard aangestampt, en hij moest al zijn kracht gebruiken om er met zijn schep doorheen te kunnen komen.

Toen het licht vanaf de deur op hem viel, keek hij op en zei: 'Is ze...' Toen zag hij dat het Isabelle was, en zweeg. Hij ging rechtop staan.

'Wat doe jij hier?'

'Waar is Marie?'

'Je zou je moeten schamen, La Rousse. Je zou op je knieën moeten liggen en om Gods genade moeten smeken.'

'Waarom graaf je op een heilige dag?'

Hij negeerde haar vraag.

'Je dochter is weggelopen,' zei hij op luide toon. 'Petit Jean is haar in het bos gaan zoeken. Ik dacht dat hij het was die binnen was gekomen om te zeggen dat hij haar gevonden had. Maak je je geen zorgen over je eigen schandelijke dochter, La Rousse? Jij zou ook naar haar op zoek moeten zijn.'

'Marie is de énige over wie ik mij zorgen maak. Welke kant is ze op gegaan?'

'Achter het huis, de berg op.' Etienne draaide zich om en ging verder met graven. Isabelle sloeg hem gade.

'Waarom graaf je hier, in plaats van bij de achtermuur, waar je gezegd hebt dat je de haard wilde bouwen?'

Hij ging weer rechtop staan en tilde de schep tot boven zijn hoofd. Isabelle sprong haastig naar achteren en Etienne lachte.

'Stel niet van die stomme vragen. Ga liever op zoek naar je dochter.'

Isabelle liep achterwaarts het huis uit en trok de deur achter zich dicht. Ze bleef even in het devant-huis staan. Etienne was nog niet verder gegaan met graven en het was heel stil - een geheimzinnige, beladen stilte.

Etienne en ik zijn niet de enigen hier, schoot het door haar heen. Marie is hier ook. Ze is ergens vlakbij.

'Marie!' begon ze te roepen. 'Marie! Marie!' Ze liep roepend het erf op. Marie vertoonde zich niet - de enige die ze zag, was Hannah, die buiten adem het pad opkwam. Isabelle had niet op haar gewacht bij de kerk, maar ze had Jacob bij haar gelaten en was zo snel als ze kon het pad naar de boerderij op gerend, tot ze er zeker van was geweest dat Hannah haar niet kon inhalen. Nu de oude vrouw Isabelle zag, bleef ze staan. Ze leunde op haar stok en haalde hijgend adem. Toen liet ze het hoofd zakken en haastte ze zich langs haar schoondochter het huis in. Ze sloeg de deur hard achter zich dicht.

Het viel niet mee om Lucien dronken te krijgen. Hij staarde me over de tafel heen aan en dronk zó langzaam van zijn bier dat ik mijn slokken weer terug moest laten lopen in het glas om niet meer en sneller te drinken dan hij. We waren de enige klanten in een bar in het centrum van het stadje. Er speelde Amerikaanse country & western-muziek; de serveerster zat achter de bar de krant te lezen. Moutier op een regenachtige donderdag in juli was even doods als een stopbord.

Ik had een zaklantaarn in mijn zak, maar ging ervan uit dat Lucien gereedschap bij zich had voor het geval we dat nodig mochten hebben. Hij wist evenwel nog van niets - hij was bezig patroontjes te tekenen in de kringen die het natte glas op tafel had achtergelaten. Ik zag dat hij zich niet op zijn gemak voelde. Ik was nog lang niet zover dat ik hem kon laten doen wat ik wilde. Ik zou mijn toevlucht tot meer drastische maatregelen moeten nemen.

Ik wenkte de serveerster. Toen ze kwam, bestelde ik twee whisky's. Lucien keek me met grote, lichtbruine ogen aan. Ik haalde mijn schouders op. 'In Amerika drinken we altijd whisky bij het bier,' loog ik luchtigjes. Hij knikte, en ik dacht aan Jean-Paul, die zo'n bespottelijke uitspraak nooit zomaar van mij geaccepteerd zou hebben. Ik miste zijn geïrriteerde,

sarcastische houding; hij was als een mes dat regelrecht door elke vorm van onzekerheid heen sneed en zei waar het op stond.

Toen de serveerster de whisky's had gebracht, stond ik erop dat Lucien de zijne in één teug uit zou drinken, in plaats van er voorzichtig aan te nippen. Toen zijn glas leeg was, bestelde ik er nog twee. Hij aarzelde, maar na de tweede ontspande hij zich en begon hij me te vertellen over een huis dat hij onlangs had gebouwd. Ik liet hem vertellen, hoewel hij een heleboel technische termen gebruikte die ik niet verstond. 'Het ligt halverwege de berg, op een helling - daar is het altijd moeilijker bouwen,' vertelde hij. 'En er waren problemen met het beton voor l'abri nucléaire. We hebben twee keer moeten mengen.'

'L'abri nucléaire?' herhaalde ik, niet zeker van mijn Frans.

'Oui.' Hij wachtte tot ik het had opgezocht in het woordenboek dat ik in mijn tas had.

'Een atoomschuilkelder? Heb je een atoomschuilkelder in dat huis gemaakt?'

'Natuurlijk. Dat is verplicht. In de Zwitserse wet staat dat elk nieuw huis zo'n schuilkelder moet hebben.'

Ik schudde mijn hoofd alsof ik het niet helemaal kon bevatten. Lucien vatte mijn gebaar verkeerd op. 'Echt waar. Elk nieuw huis moet zo'n schuilkelder hebben,' herhaalde hij, iets feller nu. 'En elke man doet zijn nationale dienstplicht, wist je dat? Wanneer een man achttien jaar is, gaat hij voor zeventien weken in militaire dienst. En daarna dient hij elk jaar drie weken bij de reservetroepen.'

'Waarom is het leger in Zwitserland zo belangrijk als het een neutraal land is? Je weet wel, zoals het tijdens de Tweede Wereldoorlog was?'

Hij glimlachte grimmig. 'Opdat we neutraal kunnen blijven. Een land kan alleen maar neutraal zijn als het een sterk leger heeft.'

Ik kwam uit een land met een enorm defensiebudget en geen enkel gevoel voor neutraliteit - voor mijn gevoel hadden die twee niets met elkaar te maken. Maar ik zat hier niet om het over politiek te hebben; we raakten steeds verder af van het thema dat mij op dat moment zo na aan het hart lag. Ik moest een manier zien te vinden om het gesprek op het onderwerp van schoorstenen te krijgen.

'Waar bestaat zo'n schuilkelder uit?' vroeg ik een beetje klungelig.

'Uit beton en lood. De muren zijn een meter dik.'

'Echt?'

Lucien begon de constructie van de schuilkelder tot in de details te beschrijven. Ik sloot mijn ogen. Wat een oen, dacht ik. Wat bezielt me in vredesnaam hem om hulp te willen vragen?

Er was niemand anders. Jacob was te zeer van streek over Susannes miskraam de vorige dag om terug te kunnen gaan naar de boerderij, en Jan was niet iemand die regels zou overtreden. Nog zo'n slappeling, dacht ik grimmig. Wat hebben die kerels toch? Opnieuw wilde ik dat Jean-Paul bij me was. Hij zou eindeloos met me discussiëren over de zinloosheid van wat ik van plan was en openlijk twijfelen aan mijn verstand, maar hij zou me steunen wanneer hij wist dat het veel voor mij betekende. Ik vroeg me af hoe het met hem was. Die nacht leek intussen zo verschrikkelijk lang geleden. Een week.

Jean-Paul was niet hier; ik zou genoegen moeten nemen met de man die tegenover me zat. Ik deed mijn ogen open en viel hem in de rede. 'Ecoute, ik wil dat je me helpt,' zei ik op ferme toon.

Lucien zweeg en keek me verbaasd en achterdochtig aan.

'Ken je die boerderij met de oude schoorsteen bij Grand Val?'

Hij knikte.

'Die zijn we gisteren gaan bekijken. De boerderij was het eigendom van een van mijn voorouders.'

'Echt?'

'Ja. En ik wil er iets uit hebben.'

'Wat?'

'Dat weet ik niet precies,' antwoordde ik, om er toen meteen aan toe te voegen: 'Maar ik weet waar het is.'

'Hoe kun je weten waar het is als je niet weet wat het is?'

'Dat weet ik niet.'

Lucien zweeg en tuurde in zijn lege glas. 'Wat moet ik voor je doen?' vroeg hij even later.

'Kom met me mee naar de boerderij. Help me zoeken. Heb je gereedschap?'

Hij knikte. 'In mijn truck.'

'Mooi. Misschien hebben we dat wel nodig.' Hij keek geschrokken en ik voegde eraan toe: 'Maak je geen zorgen, we hoeven heus niet in te breken of zo - er ligt een sleutel die op de voordeur past. Ik wil er alleen maar wat rondkijken. Wil je me helpen?'

'Je bedoelt nu? Op dit moment?'

'Ja. Ik wil niet dat iemand weet dat ik daar ben, dus zullen we het 's nachts moeten doen.'

'Waarom wil je niet dat iemand het weet?'

Ik haalde mijn schouders op. 'Ik wil niet dat er vragen worden gesteld. Dat erover geroddeld wordt.'

Er viel een lange stilte. Ik bereidde me voor op zijn nee.

'Goed.'

Toen ik glimlachte, glimlachte hij meteen terug. 'Weet je, Ella, dit is de eerste keer dat je vanavond naar me geglimlacht hebt.'

Toen Isabelle het bos in liep, begon het te regenen. De eerste druppels vielen door de nieuwe blaadjes aan de berken. De blaadjes bewogen onder het gewicht van de druppels en maakten een zacht, ritselend geluid. De blaadjes en dennennaalden op de grond werden nat en verspreidden een muskusachtige geur.

Ze liep de helling achter het huis op. Van tijd tot tijd riep ze Maries naam, maar ze stond nog vaker stil en luisterde dan naar de geluiden achter de regen: het krassen van de kraaien, de wind die hoger op de berg door de sparren ruiste, paardenhoeven op het pad naar Moutier. Ze kon zich niet voorstellen dat Marie ver zou gaan - ze was niet graag alleen of ver uit de buurt van huis. Maar ze was dan ook nog nooit eerder in het bijzijn van zoveel mensen te schande gezet.

Dat hoort bij je nieuwe haar, dacht Isabelle, en bij het feit dat je mijn dochter bent. Zelfs hier. Maar ik beschik niet over de magische krachten waarmee ik je zou kunnen beschermen, ik heb niets waarmee ik je kan beschermen tegen de koude en de duisternis.

Ze liep verder en kwam bij de rotsrichel halverwege de berg. Ze liep in westelijke richting verder over de richel en wist dat ze op weg was naar een bepaalde plek. Het was alsof ze ernaartoe werd gezogen. Ze kwam bij de open plek waar zij en Jacob de afgelopen zomer het geitje verborgen hadden gehouden. Ze was er niet meer terug geweest sinds Jacob de geit voor de stof had geruild. Er waren nog steeds sporen die erop duidden dat ze het dier hier gehouden hadden: de resten van het afdak, dat ze van takken hadden gemaakt, een grof bed van stro en dennennaalden, hard geworden uitwerpselen.

En ik vond mezelf nog wel zo slim met mijn geheimen, dacht Isabelle somber, terwijl ze naar het bed van stro stond te kijken. Ik was er zo zeker van dat niemand er ooit achter zou komen. Het kwam haar voor als heel lang geleden - een winter geleden.

Nu ze op de ene geheime plek was geweest, wist ze dat ze ook naar de andere zou gaan. Ze verzette zich niet tegen de impuls, ook al wist ze dat het onwaarschijnlijk was dat ze Marie daar zou vinden. Daar waar de richel verder afdaalde naar de kloof zocht ze haar weg tussen de rotsblokken naar de plek waar Pascale had geknield en gebeden. Hier viel niets meer te zien van het geheim - het bloed was al lange tijd geleden door de grond geabsorbeerd.

'Waar ben je, chérie?' vroeg ze zacht.

Toen de wolf achter het grote rotsblok vandaan kwam, schrok Isabelle en ze schreeuwde, maar ze ging er niet vandoor. Ze keken elkaar aan - de glinsterende ogen van de wolf waren alert en doordringend. Het dier deed een stap in Isabelles richting en bleef toen staan. Isabelle deed een stapje achteruit. De wolf deed weer een stapje naar voren, en Isabelle zocht zich achterwaarts tussen de rotsblokken door een weg terug. Omdat ze bang was om te vallen, draaide ze zich om, maar ze bleef onder het lopen achteromkijken om te zien of de wolf niet dichterbij kwam. Hij bleef haar op dezelfde afstand volgen en stopte en vertraagde zijn pas wanneer zij dat deed, en als zij sneller ging lopen, deed hij dat ook.

Hij drijft me op alsof ik een schaap ben, dacht ze, en dwingt me te gaan waar hij wil dat ik heen ga. Ze testte haar vermoeden door een keer abrupt de andere kant op te lopen. De wolf sprong naar haar toe, versperde haar weg en dwong haar om in de eerdere richting verder te lopen.

Ze kwamen uit op het pad langs de rand van het bos dat van Moutier naar Grand Val loopt, de weg terug naar de boerderij. Vanuit de richting van Moutier kwam het paard van de Tourniers aangedraafd met Petit Jean en Gaspard in het zadel. Het was het paard dat ze eerder in de stal had horen schuifelen en daarna - zo realiseerde ze zich nu - het pad af had horen galopperen.

Isabelle draaide zich om naar de wolf. Hij was verdwenen.

Lucien had een oude Citroën-truck vol gereedschap - precies wat ik gehoopt had. Hij rammelde en sputterde z'p luid door de hoofdstraat dat ik er zeker van was dat alle inwoners van Moutier zich voor de ramen van hun huizen zouden verdringen om van ons vertrek getuige te kunnen zijn. En ik had het allemaal nog wel zo onopvallend willen doen.

Het was net gaan regenen - een fijne motregen, die de straten glad maakte en me mijn jasje strak om me heen deed trekken. Lucien deed de ruitenwissers aan; ze schuurden over de ruit, en het geluid maakte me zenuwachtig. Hij reed voorzichtig door de stad. Niet dat dat nodig was, want om halftien 's avonds was er geen kip meer op straat. Bij het station, de enige plek waar nog iets van leven te bespeuren was, sloeg hij rechtsaf, de weg naar Grand Val in.

We spraken niet tijdens de rit. Ik was dankbaar dat hij me niet de oren van het hoofd vroeg, zoals ik gedaan zou hebben als de rollen omgedraaid waren geweest. En al had hij dat wel gedaan, dan zou ik hem toch alle antwoorden schuldig hebben moeten blijven.

We reden over een smal weggetje dat onder het spoor door ging en een heuvel op. Bij een groepje huizen sloeg Lucien een breed pad op dat ik herkende van onze wandeling die ochtend. Hij reed ongeveer driehonderd meter, toen stopte hij en zette de motor af. De ruitenwissers kwamen tot stilstand, de motor proestte een aantal keren, maakte een langdurig, kermend geluid en sloeg ten slotte af.

'Daar is het.' Lucien wees naar links. Even later slaagde ik erin de omtrekken van de boerderij, die ongeveer vijftig meter van ons af lag, te onderscheiden. Ik rilde. Het zou niet gemakkelijk zijn om uit te stappen en erheen te lopen.

'Ella, mag ik je iets vragen?'

'Ja,' antwoordde ik met tegenzin. Ik wilde hem niet alles vertellen, maar wist dat ik niet van hem kon verwachten dat hij me zomaar blindelings zou helpen.

'Je bent getrouwd,' zei hij tot mijn verrassing. Het was geen vraag, maar toch knikte ik bevestigend.

'Dat was je man die belde toen we fondue zaten te eten.'

'Ja.'

'Ik ben ook getrouwd geweest,' zei hij.

'Vraiment?, Ik reageerde verbaasder dan mijn bedoeling was. Het was net als toen hij me verteld had dat hij ook last had van psoriasis: ik voelde me schuldig omdat ik ervanuit was gegaan dat hij niet het soort leven leidde dat ik leidde, een leven met stress en romantiek.

'Heb je kinderen?' vroeg ik, in een poging hem zijn leven terug te geven.

'Een dochter. Christine. Ze woont bij haar moeder in Bazel.'

'Niet ver hiervandaan.'

'Nee. Ik zie haar om het weekend. En jij, heb jij kinderen?'

'Nee.' Mijn ellebogen en enkels begonnen te jeuken, de psoriasis eiste mijn aandacht op.

'Nog niet.'

'Nee, nog niet.'

'De dag waarop ik hoorde dat mijn vrouw zwanger was,' zei Lucien langzaam, 'was de dag waarop ik van plan was geweest haar te vertellen dat ik vond dat we maar beter uit elkaar konden gaan. We waren twee jaar getrouwd en ik wist dat het niet goed zat tussen ons. Voor mij, in ieder geval. We gingen aan tafel zitten om elkaar ons grote nieuws te vertellen. Zij begon. Nadat ze me verteld had dat ze zwanger was, kon ik haar onmogelijk nog vertellen dat ik wilde scheiden.'

'Dus toen zijn jullie bij elkaar gebleven.'

'Tot Christine een jaar oud was, ja. Maar het was een verschrikkelijke tijd.'

Ik weet niet hoelang het al aan de gang was, maar ik realiseerde me opeens dat ik misselijk was en dat mijn maag aanvoelde alsof hij rondzwom in beton. Ik slikte en haalde diep adem.

'Toen ik jou met je man hoorde telefoneren, deed me dat denken aan het soort telefoongesprekken dat ik indertijd met mijn vrouw had.'

'Maar ik heb amper iets tegen hem gezegd!'

'Het was de toon.'

'O.' Ik keek voor me uit in het donker en voelde me in verlegenheid gebracht.

'Ik weet niet of mijn man wel de juiste persoon is om kinderen mee te hebben,' zei ik toen. 'Dat heb ik nooit zeker geweten.' Het hardop uitspreken van die woorden, en dan nog wel uitgerekend tegen Lucien, voelde aan als het kapotslaan van een ruit. Alleen al de klank van de woorden was voldoende om me volkomen van streek te maken.

'Daar kun je maar beter zo snel mogelijk achter zien te komen,' zei Lucien, 'want dan kun je nog voorkomen dat er een kind zonder liefde op de wereld wordt gezet.'

Ik slikte en knikte. We luisterden naar de regen; ik concentreerde me op het tot rust brengen van mijn maag.

'Wil je daar iets stelen?' vroeg hij opeens, met een knikje in de richting van de boerderij.

Ik dacht na over zijn vraag. 'Nee. Ik wil er alleen maar iets zoeken. Iets dat van mij is.'

'Wat? Bedoel je dat je er gisteren iets hebt laten liggen?'

'Ja. De geschiedenis van mijn familie.' Ik ging rechtop zitten. 'Ben je nog steeds bereid om mij te helpen?' vroeg ik kortaf.

'Natuurlijk. Ik heb toch gezegd dat ik je zou helpen, dus dan help ik je ook.' Lucien keek me aan en hield mijn blik vast.

Hij is nog zo'n kwaaie niet, dacht ik.

Zo te zien was Petit Jean niet van plan om te stoppen. Isabelle ging midden op het pad staan en dwong hem zo het paard tot stilstand te brengen. Ze pakte de teugel vast. Het paard drukte zijn neus tegen haar schouder en snoof.

Petit Jean noch Gaspard waagde het haar recht in de ogen te kijken, maar Gaspard nam wel zijn zwarte muts af en knikte haar toe. Petit Jean zat roerloos op de rug van het paard en keek strak voor zich uit, ongeduldig wachtend tot ze hen erdoor zou laten.

'Waar gaan jullie naartoe?' vroeg ze.

'Terug naar de boerderij.' Petit Jean slikte.

'Waarom? Hebben jullie Marie dan gevonden? Is alles goed met haar?'

Hij gaf geen antwoord. Gaspard schraapte zijn keel en keek haar aan met zijn blinde oog.

'Het spijt me, Isabelle,' mompelde hij. 'Je weet dat ik hier niets mee te maken had willen hebben. Maar omdat Pascale die jurk heeft gemaakt, moet ik nu wel helpen. Maar...' Hij haalde zijn schouders op en zette zijn muts weer op. 'Het spijt me.'

Petit Jean siste tussen zijn tanden en rukte de teugel uit Isabelles hand.

'Met wat moet je helpen?' riep ze, toen Petit Jean het paard de sporen gaf en het dier er in wilde galop vandoor schoot. 'Met wat moet je helpen?'

Gaspards muts vloog van zijn hoofd en kwam in een plas terecht. Isabelle keek het tweetal na tot ze uit het zicht waren verdwenen. Toen bukte ze zich, raapte de muts op en schudde het water en de modder eraf. Ze hield hem losjes in haar hand terwijl ze het pad naar huis afliep.

Het was harder gaan regenen, en we doken onder het afdak van het devant-huis. Ik scheen met het licht van mijn zaklantaarn op het hangslot aan de deur. Lucien trok er even aan. 'Dit slot hebben ze op de deur gedaan opdat er geen junks meer in kunnen,' zei hij.

'Zijn er dan junks in Moutier?'

'Natuurlijk. Overal in Zwitserland zijn junks. Je kent dit land nog niet zo goed, hè?'

'Dat kun je wel zeggen,' mompelde ik in het Engels. 'Jezus. Wie zei er ook alweer dat uiterlijke schijn bedriegt?'

'Hoe zijn jullie gisteren binnengekomen?'

'Jacob wist waar de sleutel ligt.' Ik keek om me heen. 'Ik heb niet opgelet waar hij hem heeft neergelegd. Maar hij is vast niet moeilijk te vinden.'

Met de zaklantaarn keken we op alle voor de hand liggende plekjes in het devant-huis.

'Misschien heeft Jacob hem wel per ongeluk in zijn zak gestopt,' opperde ik. 'We waren allemaal behoorlijk van streek gisteren. Het zou me niet verbazen als hij dat had gedaan.' Ik voelde me vagelijk opgelucht nu ik mijn plan dan toch niet zou hoeven uit te voeren.

Lucien keek naar de kleine raampjes aan weerszijden van de deur. De gebarsten ruitjes konden gemakkelijk worden ingedrukt, maar hij noch ik zou erdoor naar binnen kunnen komen. De ramen aan de voorkant van het huis waren ook klein en zaten bovendien veel te hoog. Hij pakte de zaklantaarn uit mijn hand. 'Ik ga achter wel even kijken of daar soms een groter raam is,' zei hij. 'Vind je het niet erg om hier alleen te blijven wachten?'

Ik dwong mijzelf om nee te schudden. Hij dook onder het afdak vandaan en verdween om de hoek van het huis. Ik leunde tegen de deur, sloeg mijn armen om me heen om niet te rillen en luisterde. Aanvankelijk hoorde ik alleen maar de regen; na een poosje begon ik ook andere geluiden te horen - het verkeer op de snelweg in het dal, het fluiten van de trein - en het besef dat de normale wereld zo dichtbij was, had een kalmerende uitwerking op mij.

Vanuit het huis hoorde ik een hoog, piepend geluid, en ik schrok me wild. 'Het is Lucien maar,' stelde ik mijzelf gerust, waarna ik, de regen negerend, toch onder het afdak vandaan het erf opstapte. Toen ik het licht door het raampje naast de deur zag bewegen en even later ook nog een gezicht zag verschijnen, onderdrukte ik een gil van angst.

Lucien wenkte me naar het raampje en gaf me de zaklantaarn aan door de kapotte ruit. 'Je kunt via het venster aan de achterkant naar binnen.' Hij verdween voor ik hem had kunnen vragen of alles goed met hem was.

Ik liep om het huis heen zoals Lucien enkele minuten tevoren had gedaan. De hoek omgaan viel niet mee: de zijkant en de achterzijde van het gebouw waren privé-terrein, dat gedeelte van het huis waar de bezoekers niet mochten komen. Door om het huis heen te lopen, ging ik een andere, onbekende wereld in.

Het was modderig aan de achterzijde van het huis; ik stapte voorzichtig om de plassen heen. Toen ik het open venster en Luciens donkere contouren erachter zag, wilde ik zó snel naar hem toe dat ik niet oplette, uitgleed en op mijn knieën in de modder viel.

Hij boog zich uit het raam naar buiten. 'Heb je je pijn gedaan?' vroeg hij. '

Ik kwam wankelend overeind, waarbij de lichtbundel van de lantaarn wild in het rond scheen. De knieën van mijn broek hadden twee cirkeltjes modder opgezogen. 'Nee, nee, ik ben alleen maar nat,' zei ik. Ik wapperde met de pijpen van mijn broek om er zo veel mogelijk modder van af te schudden. Ik gaf hem de zaklantaarn aan, die hij op de vensterbank gericht hield terwijl ik naar binnen klom.

Het was koud binnen - kouder, leek het wel, dan buiten. Ik streek het natte haar uit mijn ogen en keek om mij heen. We bevonden ons in een klein kamertje aan de achterzijde van het huis, een slaapkamer of een opslagruimte. In de hoek lagen een berg onduidelijke rommel en een paar kapotte stoelen. Het rook er muf en vochtig, en toen Lucien met het licht omhoogscheen, zagen we grote spinnenwebben die zachtjes heen en weer bewogen op de tocht van het open raam. Hij trok het dicht; het kozijn maakte het piepende geluid dat ik eerder had gehoord. Ik had hem bijna gevraagd om het weer open te doen, om een ontsnappingsroute vrij te laten, maar beheerste mij. Er is hier niets waarvoor je zou moeten ontsnappen, hield ik mezelf voor, terwijl mijn maag zich omdraaide.

Hij ging me voor naar de grote kamer, bleef bij de haard staan en scheen met het licht op de schoorsteen.

'Indrukwekkend, vind je ook niet?' vroeg ik.

'Ja. Ik heb mijn leven lang in Moutier gewoond en over deze schoorsteen horen vertellen, maar ik had hem nog nooit gezien.'

'Toen ik hem gisteren zag, verbaasde ik me erover dat hij zo lelijk is.'

'Ja. Zoals die ruches die ik op de televisie heb gezien. Uit Zuid- Amerika.'

'Ruches? Wat zijn dat?'

'Waar bijen in wonen. Waar ze honing in maken, je weet wel.'

'O, ja, een bijenkorf. Ja, ik weet watje bedoelt.' Ergens, waarschijnlijk in een National Geographic, had ik de grote, bobbelige bijenkorven gezien die hij bedoelde. Ze zaten in een grijsachtig cement en deden denken aan een cocon voordat deze uitkwam. Lelijk maar functioneel. Een beeld van een van de vervallen boerderijen in de Cévennes, flitste me door het hoofd: perfect geplaatst graniet, de sierlijke lijn van de schoorsteen. Nee, dit was heel iets anders. Dit was het werk van mensen die zó wanhopig naar een schoorsteen snakten dat ze al blij waren met iets.

'Het is vreemd, weetje,' zei hij, terwijl hij naar de haard en de schoorsteen keek. 'Let eens op de plek waar ze hem gebouwd hebben ten opzichte van de rest van de kamer. Hij staat niet op de plek waar je een haard zou verwachten. Op deze manier onderwerp je de kamer aan een onlogische inrichting. Het is heel... onhandig zo. Niet praktisch.'

Hij had gelijk. 'Hij is veel te dicht bij de deur gebouwd,' zei ik.

'Ja, veel te dicht bij de deur. Als je binnenkomt, loop je er bijna tegenop. Dat is niet slim - telkens wanneer je de deur opendoet, ontsnapt er veel warmte naar buiten. En de tocht van de deur doet het vuur veel te snel branden, waarmee het moeilijk onder controle te houden is. Gevaarlijk, misschien wel. De logische plek voor een haard is tegen die achtermuur, daar.' Hij wees. 'Vreemd dat hier honderden jaren lang mensen hebben gewoond en het nooit bij ze is opgekomen om die haard van plaats te veranderen.'

Rick, dacht ik opeens. Rick zou hier een verklaring voor hebben. Dit is zijn gebied, de indeling van een huis.

'Wat wil je nu doen?' vroeg hij afwachtend. Wat in mijn verbeelding een koud kunstje had geleken, was in werkelijkheid, in deze duisternis en kou, een absurde onderneming.

Ik nam de zaklantaarn van hem over en begon de schoorsteen methodisch te onderzoeken - de vier vierkante pilaren, de hoeken van de haard, de vier bogen tussen de pilaren waarop de schoorsteen was gebouwd.

Lucien probeerde het nog eens. 'Waar zoek je naar?'

Ik haalde mijn schouders op. 'Iets... ouds,' herhaalde ik. Ik was op de haardsteen gaan staan en keek in het smal toelopende rookkanaal. Op de randen van uitstekende stenen zag ik resten van vogelnestjes. 'Iets blauws, denk ik.'

'Iets blauws?'

'Ja.' Ik stapte van de steen. 'Lucien, jij hebt verstand van bouwen. Als jij iets in een schoorsteen wilde verstoppen, waar zou je dat dan doen?'

'Iets blauws?'

Ik gaf geen antwoord en keek hem alleen maar strak aan. Hij keek naar de schoorsteen. 'Nou,' zei hij na een poosje, 'de meeste plekken in een schoorsteen zouden zó heet worden dat hetgeen je wilde verstoppen, zou verbranden. Misschien hoger in de schoorsteen. Of...' Hij knielde en legde zijn hand op de steen in de haard, streek eroverheen en knikte. 'Graniet. Ik weet niet waar ze deze steen vandaan hebben. Hij komt niet uit de streek.'

'Graniet,' herhaalde ik. 'Zoals in de Cévennes.'

'Waar?'

'Dat is een streek in Frankrijk. In het zuiden. Maar waarom graniet?'

'Nou, graniet is harder dan kalksteen. Het verdeelt de warmte gelijkmatiger. Maar deze plaat is heel dik, dus wordt de onderkant ervan niet zo heel heet. Ja, ik denk dat je daaronder wel iets zou kunnen verstoppen.'

'Ja.' Ik knikte en masseerde de buil op mijn voorhoofd. Dat leek een goed idee. 'Laten we het graniet optillen.'

'Die plaat is veel te zwaar. Daar hebben we minstens vier man voor nodig!'

'Vier man,' herhaalde ik. Rick, Jean-Paul, Jacob en Lucien. En een vrouw. Ik keek om me heen. 'Heb je een... een... takel?' Hij kende het Engelse woord niet en ik niet het Franse woord, dus haalde ik pen en papier uit mijn tas en tekende het voor hem.

'Ah, appareil de levage!' riep hij uit. 'Ja, dat heb ik. Hier, in mijn truck. Maar zelfs dan hebben we nog meer mensen nodig om de steen omhoog te krijgen.'

Ik dacht even na. 'En je truck?' vroeg ik. 'Als we het appareil de levage hier bevestigen en dan aan de truck vastmaken, kunnen we toch op die manier de steen ook omhoogkrijgen?'

Hij keek verbaasd. Kennelijk had hij zijn truck nooit anders gezien dan als een zuiver transportmiddel. Het duurde lange tijd voor hij iets zei. Ondertussen nam hij alles zorgvuldig op en schatte de afstanden met zijn ogen. Ik luisterde naar de regen buiten.

'Ja,' zei hij ten slotte. 'Misschien lukt het op die manier ook.'

'Natuurlijk lukt het op die manier ook.'

Toen Isabelle bij de boerderij kwam, voelde ze zachtjes aan de deur van het huis. Hij was van binnen vergrendeld. Ze hoorde Etienne en Gaspard kreunen en steunen, en toen zwegen ze en begonnen ze te ruziën. Ze riep hen niet. In plaats daarvan ging ze naar de stal, waar Petit Jean bezig was met het afdrogen van het paard. Hij kwam nauwelijks tot aan de schouder van het dier, maar ging er met de grootste vanzelfsprekendheid mee om. Hij keek even naar Isabelle en ging toen verder met wrijven. Ze zag hem opnieuw slikken.

Net als de man op de weg toen we weggingen uit de Cévennes, dacht ze, en ze herinnerde zich de man met die grote adamsappel, de fakkels en Maries dappere woorden.

'Papa heeft gezegd dat we hier moeten blijven,' zei Petit Jean, 'opdat we ze niet voor de voeten lopen.'

'Wij? Is Marie ook hier?'

Haar zoon gebaarde met zijn hoofd in de richting van een stapel stro in de donkerste hoek van de stal. Isabelle haastte zich erheen.

'Marie,' zei ze zachtjes, terwijl ze bij het stro neerknielde.

Het was Jacob die zich zo klein mogelijk had gemaakt en zat weggedoken in het verste hoekje. Hij had zijn ogen wijdopen, maar hij leek haar niet te zien.

'Jacob! Wat is er? Heb je Marie gevonden?'

Over zijn knie lag de zwarte jurk die Marie eerder over de blauwe jurk had gedragen. Ze kroop naar hem toe en griste hem van zijn knie. De jurk was drijfnat. Doorweekt.

'Waar komt deze jurk vandaan?' vroeg ze op strenge toon, terwijl ze hem aandachtig bekeek. Hij was bij de hals gescheurd en de zakken zaten vol stenen uit de Birse.

'Waar heb je hem gevonden?'

Hij keek met doffe ogen naar de stenen maar zei niets. Ze greep hem bij zijn schouders en begon hem door elkaar te rammelen.

'Waar heb je hem gevonden?' riep ze. 'Waar?'

'Hij heeft hem hier gevonden,' hoorde ze achter zich. Ze keek achterom naar Petit Jean.

'Hier?' herhaalde ze. 'Waar?'

Petit Jean gebaarde om zich heen. 'In de schuur. Ze moet hem hebben uitgetrokken voordat ze het bos in is gerend. Ze wilde haar nieuwe jurk laten zien aan de duivel in het bos, hè, Jacob?'

Jacob kromp ineen onder Isabelles handen. Ze liet hem los.

Lucien zette de truck zo dicht mogelijk bij het huis. Hij maakte het touw vast aan het metalen oog onder de achterbumper van de auto, legde het door het devant-huis en trok het door het raampje naast de deur - nadat hij er eerst al het gebroken glas uit had verwijderd, zodat dit het touw niet door zou snijden - de kamer in. Hij bevestigde het takelblok aan een steunbalk die dwars door het huis liep, waarna hij het touw van het raampje door het takelblok omlaagtrok, naar de steen van de haard en het uiteinde van het touw vastmaakte aan een driehoekig metalen frame. Op twee andere punten bevestigde hij twee klampen.

Toen groeven we de grond aan een kant van de steen weg, tot we de onderkant hadden blootgelegd. Daar ging veel tijd in zitten, want de grond was keihard aangestampt. Ik hakte erin met een schep en moest van tijd tot tijd stoppen om het zweet uit mijn ogen te vegen.

Lucien zette het metalen frame over het uiteinde van de steen en schoof de klampen eroverheen, waarbij hij de tanden ervan onder de steen door wurmde. Ten slotte werkten we met een koevoet en een schep de aarde rondom de rest van de steen los.

Toen alles zover klaar was, probeerden we het erover eens te worden wie binnen zou blijven om het takelblok op de plaats te houden en wie er naar de truck zou gaan.

'Erg goed zit dit niet in elkaar,' zei Lucien, met een angstige blik op het touw. 'De hoek is verkeerd. Het touw schuurt tegen het raam, daar, en tegen de boog van de schoorsteen, daar.' Hij scheen met het licht op de frictiepunten. 'Het touw kan breken. En er wordt niet eens rechtstreeks kracht uitgeoefend op de steen zelf, omdat het niet mogelijk was om het blok recht boven de steen te hangen, zodat we hem opzij aan de balk hebben moeten hangen. Ik heb geprobeerd om dat te compenseren, maar we kunnen niet voorkomen dat er op elke klamp een andere kracht wordt uitgeoefend en dat de klampen er gemakkelijk van af kunnen schieten. En dan de balk. Het is nog maar de vraag of hij stevig genoeg is om het gewicht van de steen te kunnen dragen. Het is het beste dat ik de boel hier in de gaten houd.'

'Nee.'

'Ella...'

'Ik blijf hier. Ik let op het touw en de klampen, en op het hele appareil de levage.'

De klank van mijn stem overtuigde hem. Hij liep naar het raampje en keek naar buiten. 'Goed dan,' zei hij zacht. 'Je gaat hier staan met de zaklantaarn. Als het touw begint te breken, als de klampen van de steen beginnen te glijden of als er een andere reden is waarom ik moet stoppen, dan schijn je met het licht op de spiegel daar.' Hij scheen met de lichtbundel in de linkerachteruitkijkspiegel van de truck. Het licht weerkaatste naar ons terug. 'Zodra de steen ver genoeg omhoog is gekomen,' vervolgde hij, 'schijn je ook in de spiegel en weet ik dat ik moet stoppen.'

Ik knikte, nam de zaklantaarn van hem over en liep met hem mee naar het raam aan de achterkant van het huis. Ik zette me schrap tegen het piepende geluid tijdens het openduwen van het venster. Voor hij in het duister verdween, keek hij me nog even aan. Ik glimlachte zonder al te veel overtuiging, maar hij glimlachte niet terug. Zijn gezicht stond bezorgd.

Tot het uiterste gespannen van de zenuwen nam ik mijn positie bij het raampje in. Gelukkig was ik door de lichamelijke inspanning niet misselijk meer en had ik het gevoel me op de juiste plek te bevinden, hoe absurd de hele toestand ook was. Ik was blij dat ik hier was met Lucien - ik kende hem niet zo goed dat ik hem alles hoefde uit te leggen zoals ik dat Rick of Jean-Paul zou hebben moeten doen. En daarbij vond hij de mechanische kant van onze klus op zich al zó interessant dat het waarschijnlijk niet eens bij hem opkwam om te vragen waaróm we dit allemaal deden.

Het was opgehouden met regenen, maar overal drupte het nog na. De truck startte met veel gesputter en stond te schudden, terwijl Lucien de koplampen aandeed en gas gaf. Hij stak zijn hoofd uit het raampje en ik zwaaide. Langzaam, heel langzaam, ging de truck vooruit. Het touw begon te spannen, kwam strak te staan en trilde. Het blok aan de balk zwaaide mijn kant op. Ik hoorde kraken toen de balk onder de druk van de trekkracht van de truck kwam te staan en ik sprong opzij, doodsbang dat het huis om mij heen zou instorten.

De balk hield het. Ik liet het licht van de zaklantaarn over het touw, het blok, de klampen aan de steen schijnen en teruggaan. Er was veel waarop gelet moest worden. Ik was tot het uiterste geconcentreerd.

Toen ik met het licht weer op de klampen scheen, zag ik dat één ervan bezig was om langzaam maar zeker van de steen te glijden. Snel scheen ik met het licht door het raampje in de achteruitkijkspiegel. Lucien stopte de truck net op het moment waarop de klamp losschoot en het metalen frame omhoogvloog naar het blok, tegen de schoorsteen en vervolgens tegen de balk sloeg. Ik gilde en drukte me met mijn rug tegen de deur. Het frame kletterde op de grond. Ik wreef met mijn handen over mijn gezicht toen Lucien zijn hoofd door het raampje naar binnen stak.

'Alles goed met je?' vroeg hij.

'Ja. Het was alleen maar een klamp die van de steen is geschoten. Ik zet hem er weer op.'

'Weet je het zeker?'

'Natuurlijk,' antwoordde ik, waarna ik diep ademhaalde en naar het frame liep.

'Laat eens kijken,' zei Lucien. Ik bracht hem het frame en hij bekeek het. Gelukkig was het metaal niet beschadigd. Hij keek vanaf het raampje toe terwijl ik het weer om de steen deed en de klampen strakker aanschroefde, zoals ik hem had zien doen. Toen ik klaar was, liet ik het licht eroverheen gaan en Lucien knikte.

'Goed. Weetje, misschien lukt het ons écht wel.' Hij liep terug naar de truck. Ik nam mijn plaats bij het raampje weer in.

We begonnen opnieuw.

Isabelle hurkte in het stro en keek naar buiten, naar het devant-huis. Het was hard gaan regenen en de lucht was donker. Nog even, en dan zou de zon helemaal onder zijn. Ze keek naar haar zoons. Petit Jean ging verder met het roskammen van het paard, waarbij hij zenuwachtig om zich heen keek. Jacob bestudeerde de stenen die uit Maries jurk waren gekomen. Hij likte eraan, en toen keek hij op naar zijn moeder.

'Ze hebben de lelijkste genomen,' zei hij zacht. 'De grijze, zonder kleur. Waarom hebben ze dat toch gedaan?'

'Hou je kop, Jacob,' siste Petit Jean.

'Waar hebben jullie het over?' riep Isabelle. 'Wat verzwijgen jullie voor me?'

'Niets, Maman,' antwoordde Petit Jean. 'Marie is weggelopen, weetje. Ze is op weg terug naar de Tarn, waar ze met de duivel heeft afgesproken. Dat heeft ze ons verteld.'

'Nee.' Isabelle stond op. 'Ik geloof jullie niet. Ik geloof jullie niet!'

De klampen schoten nog twee keer los, maar de derde keer bleven ze zitten. Lucien reed centimeter na centimeter naar voren. Het lawaai was oorverdovend, maar het touw bleef strakgespannen. Ik scheen met het licht op het blok toen ik het hoorde, een zuigend geluid, als een voet die uit de modder wordt getrokken. Ik scheen op de steen en zag hoe hij langzaam van de grond kwam - één centimeter, twee centimeter, drie centimeter... Ik bleef er als verstijfd naar staan kijken. De balk begon te kreunen. Ik liep van het raam naar de steen, knielde ernaast en scheen met het licht in de kier eronder. Het lawaai was intussen echt onvoorstelbaar geworden - afgezien van het motorgeronk van de truck en het kraken en kreunen van de balk en het blok, ging mijn hart ook nog eens als een wilde tekeer. Ik keek in de donkere ruimte onder de haard.

Ze hoorden de luide klap van de steen die tegen de grond sloeg en verstijfden. Zelfs het paard stond roerloos.

Toen liepen ze naar de deur. Jacob kwam overeind en volgde hen. Isabelle legde haar hand op de deur en voelde. Terwijl ze duwde, werd binnen de grendel opzij geschoven en Etienne trok de deur open. Hij had een rood hoofd, zweette en keek haar glimlachend aan.

'Kom binnen, Isabelle.'

Ze schrok bij het horen van haar naam en liep toen langs hem heen naar binnen. Hannah zat met gesloten ogen geknield naast de zojuist geplaatste haard - op de steen stonden brandende kaarsen. Gaspard stond op een afstandje van de haard - hij liet het hoofd hangen en keek niet op toen Isabelle en de jongens binnenkwamen. Zo heb ik Hannah vaker gezien, dacht ze. Biddend bij de haard.

Ik zag een flits blauw, een klein stukje blauw in dat donkere gat. Intussen was het gat acht centimeter groot, en ik keek en keek zonder het te begrijpen, en toen was het negen centimeter groot en zag ik de tanden en wist ik het. Ik wist het en zette het op een krijsen terwijl ik mijn hand in het graf stak en een botje voelde. 'Dat is de arm van een kind!' riep ik. 'Dat is...' Ik reikte wat verder in de opening, nam het blauw tussen mijn vingers en trok er een lange draad uit die rond een haar gewikkeld zat. Het was het blauw van de Maagd, en het haar was net zo rood als het mijne, en ik begon te huilen.

Ze keek strak naar de haard, die op zo'n vreemde plek in de kamer stond.

Hij kon niet wachten, dacht ze. Hij kon niet wachten tot er anderen waren om hem te helpen de steen daar te plaatsen waar hij de schoorsteen had willen bouwen.

Het was een enorme plaat, die veel te dicht bij de deur lag. Er was nauwelijks plaats genoeg voor hen tussen de deur en de steen. Ze stapte bij Jacob en Petit Jean vandaan en liep om de haard heen.

Toen zag ze een glimpje blauw op de grond. Ze liet zich op haar knieën vallen en trok en trok. Het was een stukje blauwe draad en kwam onder de steen vandaan. Ze trok en trok en de draad brak. Ze hield de draad bij de kaars opdat ze het allemaal konden zien.

Ik hoorde het knappen en het suizen van het touw door de lucht. De steen viel met een luide klap terug op zijn plaats en de klampen sloegen met volle kracht tegen de balk. Ik wist dat ik die klap eerder had gehoord.

'Nee!' riep Isabelle uit. Ze liet zich snikkend op de haard vallen, sloeg met haar hoofd tegen de steen en drukte haar voorhoofd tegen het koude graniet. Ze drukte de draad tegen haar wang en begon te reciteren:

'J'ai mis en toi mon espérance: Garde-moi donc, Seigneur, D'éternel déshonneur: Octroye-moi ma délivrance, Par ta grande bonté haute, Qui jamais nefitfaute.'

Toen was er geen blauw meer en was alles rood en zwart.

De terugkeer

Ik stond lange tijd op de stoep voor ik mezelf ertoe kon brengen om aan te bellen. Ik zette mijn reistas neer, de sporttas ernaast en keek naar de deur. Het was een doodnormale deur van goedkoop multiplex met een kijkgaatje op ooghoogte. Ik keek om me heen: het was een woonwijk van pasgebouwde, kleine huizen met gras maar geen bomen, afgezien van een paar staken hier en daar die hun best deden om te groeien. Het leek in grote lijnen op nieuwe Amerikaanse buitenwijken.

Ik repeteerde nog een keer wat ik wilde zeggen en belde ten slotte aan. Terwijl ik stond te wachten, voelde ik vlinders in mijn buik en werden mijn handen vochtig. Ik slikte en veegde mijn handen af aan mijn broek. Ik hoorde voetstappen binnen, en toen zwaaide de deur open en stond er een klein blond meisje op de drempel. Een zwart met witte kat wrong zich langs haar benen naar buiten, waar hij bij mijn sporttas bleef staan en eraan begon te snuffelen. Hij snuffelde en snuffelde, tot ik hem wegduwde met mijn voet.

Het meisje droeg een gele short en een T-shirt met sapvlekken op de voorkant. Ze hing aan de deurknop, balanceerde op één voet en keek me aan.

'Bonjour, Sylvie. Weet je nog wie ik ben?'

Ze bleef me aanstaren. 'Waarom heb je een blauw hoofd?'

Ik voelde aan mijn voorhoofd. 'Ik heb mijn hoofd gestoten.'

'Dan moet je er een pleister opdoen.'

'Wil jij er voor mij een pleister opdoen?'

Ze knikte. Binnen riep een stem: 'Sylvie, wie is daar?'

'De mevrouw van de bijbel. Ze heeft haar hoofd gestoten.'

'Stuur haar weg. Ze weet best dat ik geen bijbel wil kopen.'

'Nee, nee!' riep Sylvie. 'Die andere bijbelmevrouw.'

Ik hoorde een klikklak de gang af komen, en het volgende moment stond Mathilde achter Sylvie. Ze droeg een korte roze short en een wit topje, en in haar hand hield ze een half geschilde grapefruit.

'Mon Dieu!' riep ze uit. 'Ella, quelle surprise/' Ze gaf de grapefruit aan Sylvie, greep me vast en zoende me op beide wangen. 'Waarom heb je niet gebeld om te zeggen dat je zou komen? Kom binnen, kom binnen.'

Ik bleef staan waar ik stond. Mijn schouders begonnen te schokken, en ik liet mijn hoofd hangen en begon te huilen.

Zonder iets te zeggen, sloeg Mathilde een arm om mijn schouders en pakte mijn reistas op. Toen Sylvie de sporttas oppakte, had ik bijna 'Afblijven!' geroepen, maar ik liet haar de tas en toen ook mijn hand pakken, en samen trokken ze me naar binnen.

Ik moest er niet aan denken om met het vliegtuig te gaan. Aan de ene kant wilde ik niet opgesloten zitten, maar wat ik vooral niet wilde, was te snel weer thuis zijn. Ik had meer tijd nodig voor de terugkeer dan ik met het vliegtuig zou krijgen.

Jacob bracht me met de trein naar Genève, waar hij me op de bus naar het vliegveld zette, maar toen we drie straten van het station waren, stond ik op en vroeg de buschauffeur of hij me eruit wilde laten. Ik ging een café in en nam een halfuur de tijd voor een kop koffie, tot ik er zeker van was dat Jacob weer in de trein terug naar Moutier zou zitten. Toen liep ik terug naar het station en nam een enkele reis Toulouse.

Het was moeilijk geweest om bij Jacob weg te gaan - niet omdat ik wilde blijven, maar omdat het voor hem zo overduidelijk was dat ik zo snel mogelijk weg wilde.

'Het spijt me, Ella,' zei hij bij het afscheid, 'dat je bezoek aan Moutier zo traumatisch is geweest. Het idee was dat het je goed zou doen, maar het tegendeel is het geval geweest.' Hij keek naar de bult op mijn voorhoofd en naar de sporttas. Hij wilde niet dat ik hem mee zou nemen, maar ik had erop gestaan, hoewel ik me afvroeg of de speurhonden op het vliegveld voor moeilijkheden zouden zorgen - een reden te meer om met de trein te gaan.

De vorige ochtend, toen ik wakker was geworden nadat de pillen die de dokter me had laten slikken waren uitgewerkt, was Lucien langs gekomen met de sporttas. Hij was ongeschoren, vuil en doodmoe aan het voeteneinde van mijn bed verschenen en had de tas bij de muur gezet.

'Dit is voor jou, Ella. Je hoeft er nu niet naar te kijken. Je weet wat het is.'

Ik keek met doffe ogen naar de tas. 'Je hebt het toch niet alleen gedaan, hè?'

'Een vriend was me nog iets verschuldigd. Wees maar niet bang, hij zal het aan niemand vertellen. Het is iemand die goed geheimen kan bewaren.' Hij zweeg. 'We hebben er sterker touw voor gebruikt. Het scheelde een haar of de balk had het begeven. Het hele huis was bijna ingestort.'

'Was dat maar gebeurd.'

Toen hij de kamer uitging, schraapte ik mijn keel. 'Lucien. Dank je. Voor je hulp. Voor alles.'

Hij knikte. 'Ik hoop dat je gelukkig zult worden, Ella.'

'Ik zal het proberen.'

Ze zetten mijn tassen in de gang en namen me mee naar de achtertuin - een stukje gras dat aan weerszijden was afgeschermd van de buren. Er stond een plastic zwembadje en overal lag speelgoed. Ze duwden me in een plastic tuinstoel, en terwijl Mathilde naar binnen ging om iets te drinken voor me te halen, bleef Sylvie naast me staan. Ze keek me strak aan, legde haar handje op mijn voorhoofd en begon er geruststellende klopjes op te geven. Ik sloot mijn ogen. Haar aanraking en de zon die op me scheen, deden me goed.

'Wat is dat?' vroeg Sylvie. Ik deed mijn ogen open. Ze wees op de psoriasis op mijn arm - ze was rood en opgezet.

'Ik heb een soort huidziekte,' zei ik. 'Die heet psoriasis.'

Ze herhaalde het moeilijke woord. 'Daar moet ook een pleister op, hè?' vroeg ze.

'Ik glimlachte.

'Ziezo,' begon Mathilde, toen ze me een glas sinaasappelsap in de hand had gedrukt, naast me in het gras was gaan zitten en Sylvie naar binnen had gestuurd met de opdracht haar badpak aan te trekken. 'Waar heb je gezeten en hoe kom je aan zulke blauwe plekken?'

Ik zuchtte. Ik zag er vreselijk tegenop om alles te moeten vertellen. 'Ik was in Zwitserland,' begon ik. 'Bij mijn familie. Om ze de bijbel te laten zien.'

Mathilde trok een gezicht. 'Bah,' zei ze. 'Zwitsers.'

'Ik was naar iets op zoek,' vervolgde ik, 'en...'

Binnen klonk een schrille kreet. Mathilde sprong op. 'Ah, dat zullen de botjes wel zijn,' zei ik.

Het afscheid van Susanne was het moeilijkste. Niet lang nadat Lucien de tas bij me had achtergelaten, kwam ze naar mijn kamer. Ze ging op de rand van mijn bed zitten en knikte in de richting van de tas zonder ernaar te kijken.

'Lucien heeft het me verteld,' zei ze. 'En hij heeft het me laten zien.'

'Lucien is een goed mens.'

'Ja.' Ze keek naar buiten. 'Waarom lag het daar, denk je?'

Ik schudde het hoofd. 'Dat weet ik niet. Misschien...' Ik zweeg. De gedachte eraan deed me beven, en ik deed mijn best om hen ervan te overtuigen dat ik echt fit genoeg was om de volgende dag te kunnen vertrekken.

Susanne legde een hand op mijn arm. 'Ik had er niet over moeten beginnen.'

'Het is niet erg.' Ik veranderde van onderwerp. 'Kan ik iets heel persoonlijks tegen je zeggen?' Ik was zwak genoeg om eerlijk te kunnen zijn.

'Natuurlijk.'

'Zorg dat je van Jan af komt.'

De uitdrukking die over haar gezicht gleed was er eerder een van herkenning dan van verbazing, en toen ze begon te lachen, lachte ik met haar mee.

Mathilde kwam de tuin weer in - ze hield een huilende Sylvie aan de hand.

'Zeg tegen Ella dat het je spijt dat je in haar tas hebt gekeken,' beval ze.

Sylvie keek me door haar tranen heen achterdochtig aan. 'Het spijt me,' fluisterde ze. 'Mamam, mag ik alsjeblieft in het zwembadje spelen?'

'Goed.'

Sylvie rende naar het zwembadje alsof ze niet snel genoeg uit mijn buurt kon komen.

'Dat spijt me,' zei Mathilde. 'Ze is een klein, nieuwsgierig Aagje.'

'Het geeft niet. Het spijt me alleen dat ze er zo van is geschrokken.'

'Dus dat is het dat je gevonden hebt. Was het dat wat je zocht?'

'Ik geloof dat het Marie Tournier was.'

'Mon Dieu! Was ze... iemand van je familie?'

'Ja.' Ik begon het uit te leggen. Ik vertelde van de boerderij en de oude schoorsteen en de haard, en de namen Marie en Isabelle. Ik vertelde van het blauw en de droom, en het geluid van de steen die op zijn plaats viel. En ik vertelde van de kleur van mijn haar.

Mathilde luisterde zonder me in de rede te vallen. Ze bekeek haar felroze nagels en beet aan de velletjes.

'Wat een verhaal!' riep ze uit, toen ik was uitverteld. 'Je zou er een boek over moeten schrijven.' Ze zweeg, wilde iets anders zeggen maar hield toen toch haar mond.

'Wat?'

'En waarom ben je nu hier?' vroeg ze. 'Ecoute, ik vind het leuk dat je er bent, maar waarom ben je niet naar huis gegaan? Wil je niet veel liever thuis zijn, bij je man, nu je zo van streek bent?'

Ik zuchtte. Dat alles moest ik haar ook nog vertellen - bij elkaar zou het zeker uren duren. Haar vraag deed me aan iets denken. Ik keek om me heen. 'Is er een - heb je - waar is Sylvies vader?' vroeg ik onhandig.

Mathilde lachte en maakte een wuivend gebaar met haar hand. 'Wie weet? Ik heb hem al een paar jaar niet meer gezien. Hij wilde nooit kinderen hebben. Hij wilde ook niet dat ik Sylvie zou krijgen, dus...' Ze haalde haar schouders op. ' Tant pis. Maar je hebt geen antwoord gegeven op mijn vraag.'

Toen vertelde ik haar de rest van mijn verhaal. Ik vertelde haar over Rick en Jean-Paul. Hoewel ik het verhaal niet korter vertelde dan het was, had ik er minder tijd voor nodig dan ik verwacht had.

'Dus dan weet Rick niet waar je bent?'

'Nee. Mijn neef wilde hem bellen om te zeggen dat ik eraan zou komen, maar daar heb ik een stokje voor gestoken. Ik heb gezegd dat ik Rick zelf wel zou bellen op het vliegveld. Misschien wist hij wel dat ik niet terug naar huis zou gaan.'

Ik had als verdoofd in de trein gezeten en geen moment nagedacht over mijn eindbestemming. Ik moest overstappen in Montpellier, en terwijl ik stond te wachten, hoorde ik de aankondiging van een andere trein die in Mende stopte. Ik zag die trein binnenkomen en zag de mensen eruitstappen. En toen was hij gewoon blijven staan. En hoe langer hij daar stond, des te verleidelijker hij me was voorgekomen. Uiteindelijk had ik mijn tassen opgepakt en was erin gestapt.

'Ella,' zei Mathilde. Ik keek op; ik had naar Sylvie gekeken, die in het zwembadje zat te spetteren. 'Je zult toch echt met Rick moeten praten, n'est-ce pas? Over alles wat er gebeurd is.'

'Dat weet ik. Maar ik ben op dit moment niet in staat om hem te bellen.'

'Laat dat maar aan mij over.' Ze sprong op en knipte met haar vingers. 'Geef me je nummer.' Dat deed ik met tegenzin. 'Mooi. En nu blijf je hier zitten en hou je Sylvie in de gaten. En kom niet binnen!'

Ik leunde achterover in de stoel. Het was een opluchting om alles aan haar te kunnen overlaten.

Gelukkig vergeten kinderen snel. Tegen het einde van de dag zaten Sylvie en ik samen in het badje. Toen we naar binnen gingen, had Mathilde de sporttas weggestopt in een kast. Sylvie sprak er niet meer over; ze liet me al haar speelgoed zien en vond het goed dat ik twee vlechten in haar haren maakte.

Mathilde liet weinig los over het telefoontje. 'Morgenavond om acht uur,' zei ze raadselachtig, waarna ze me een adres in Mende gaf, precies zoals Jean-Paul dat met La Taverne had gedaan.

Omdat Sylvie tijdig naar bed moest, aten we vroeg. Ik keek naar mijn bord en glimlachte - het was het soort voedsel dat ik gegeten had toen ik jong was, gezond en zonder franjes. Geen pasta in bijzondere sausjes of oliesoorten of kruiden, geen bijzonder brood, geen zorgvuldige samenstelling van smaken en kleuren. Op mijn bord lagen een varkenskotelet, een portie boontjes en een portie maïs, en ernaast lag een stuk stokbrood. Het was zo eenvoudig dat er een geruststellende werking vanuit ging.

Ik rammelde van de honger, maar toen ik de eerste hap in mijn mond stopte, spuugde ik hem bijna meteen weer uit: het smaakte naar metaal. Ik probeerde de boontjes en de maïs, en daar zat ook zo'n onaangename metalen smaak aan. Hoewel ik honger had, kon ik de smaak niet verdragen.

Het was onmogelijk om niet te laten blijken dat het eten me niet smaakte, vooral aangezien Sylvie had besloten om haar eetritme aan het mijne aan te passen. Elke keer dat ik een hapje van mijn vlees nam, nam zij een hapje van het hare. Nam ik een slok, dan nam zij ook een slok. Mathilde schrokte alles naar binnen zonder iets van ons ritme te merken, maar toen ze haar bord leeg had, verweet ze Sylvie dat ze niet snel genoeg at.

'Maar Ella eet precies even langzaam!' riep Sylvie uit.

Mathilde keek naar mijn bord.

'Neem me niet kwalijk,' zei ik. 'Ik voel me niet zo lekker. Alles smaakt zo naar... naar metaal.'

'Ah, dat had ik ook toen ik van Sylvie zwanger was! Walgelijk! Maar dat duurt maar een paar weken. Daarna kun je alles weer eten.' Ze zweeg. 'O, maar jij...'

'Ik denk dat het komt door de pillen die ik van de dokter heb gekregen,' onderbrak ik haar. 'Het zal er wel een nawerking van zijn. Het spijt me echt, maar ik kan het niet eten.'

Mathilde knikte. Later betrapte ik haar erop dat ze me aandachtig opnam.

Ik bleek met het grootste gemak in hun leventje te passen. Ik had tegen Mathilde gezegd de volgende dag te zullen vertrekken, al had ik niet geweten waar ik naartoe zou moeten gaan. Ze wuifde mijn woorden weg. 'Nee, je blijft hier. Anders zijn Sylvie en ik maar met ons tweetjes, en we houden wel van een beetje afwisseling. Tenminste, zolang je er geen bezwaar tegen hebt om op de bank te moeten slapen!'

Sylvie liet me bij het slapengaan het ene na het andere boek voorlezen. Ze vond het schitterend dat ik er was, corrigeerde mijn uitspraak en probeerde me de woorden uit te leggen die ik niet kende. De volgende ochtend smeekte ze Mathilde of ze thuis mocht blijven en niet naar het zomerkamp hoefde waar ze naartoe ging. 'Ik wil met Ella spelen,' riep ze. 'Toe, Maman, toe!'

Mathilde keek me aan. Ik knikte nauwelijks zichtbaar. 'Je zult het aan Ella moeten vragen,' zei ze. 'Hoe weetje dat ze de hele dag met je wil spelen?'

Mathilde was, de laatste instructies over haar schouder roepend, eindelijk naar haar werk gegaan, en ineens was het stil in huis. Ik keek Sylvie aan - Sylvie keek mij aan. Ik wist dat we alle twee dachten aan de tas met botjes die ergens in huis verstopt was.

'Kom, laten we een eindje gaan wandelen,' zei ik opgewekt. 'Er is vast wel ergens een speeltuintje in de buurt.'

'Goed,' zei ze, waarna ze een rugzak in de vorm van een beer pakte en daar alles in stopte wat we nodig zouden kunnen hebben.

Op weg naar het speeltuintje kwamen we langs een aantal winkels, en toen we bij een apotheek kwamen, bleef ik staan. 'Kom, Sylvie, hier gaan we even naar binnen. Ik moet hier iets kopen.' Ze ging gehoorzaam met me mee naar binnen. Ik nam haar mee naar het rek met verschillende soorten zeep. 'Kies er maar eentje uit, dan krijg je die van me als cadeautje.' Ze ging helemaal op in de taak van het openen van de doosjes en het eraan ruiken, en daarmee kreeg ik de kans om zachtjes met de apotheker te praten.

Sylvie koos lavendel. Ze hield het zeepje onder het lopen in haar hand om er voortdurend aan te kunnen ruiken, maar na een poosje wist ik haar ervan te overtuigen dat ze het toch maar beter in haar rugzak kon stoppen. In de speeltuin rende ze meteen naar haar vriendinnetjes. Ik ging op een bankje zitten bij de andere moeders, die me achterdochtig observeerden. Ik deed geen enkel poging om een praatje met hen te maken - ik moest nadenken.

Die middag bleven we thuis. Terwijl Sylvie het zwembadje vol liet lopen, ging ik met mijn aankoop van de apotheek naar de wc. Toen ik beneden kwam, sprong ze in het water en spetterde in het rond, terwijl ik in het gras ging liggen en opkeek naar de hemel.

Een poosje later kwam ze naast me zitten. Ze speelde met een oude barbiepop waarvan de haren schots en scheef waren afgeknipt. Ze sprak tegen de pop en liet ze dansen.

'Ella?' begon ze. Ik wist wat er zou komen. 'Waar is die tas met botten?'

'Dat weet ik niet. Je moeder heeft hem weggestopt.'

'Dus dan is hij nog wel ergens in huis?'

'Misschien. Misschien ook niet.'

'Waar zou hij anders kunnen zijn?'

'Misschien heeft je moeder hem wel meegenomen naar haar werk, of heeft ze hem aan de buren in bewaring gegeven.'

Sylvie keek om zich heen. 'Onze buren? Wat moeten die ermee?'

Slecht idee. Ik probeerde iets anders. 'Waarom wil je dat weten?'

Sylvie keek naar haar pop, trok aan de haren en haalde haar schouders op. 'Dat weet ik niet,' mompelde ze.

Ik wachtte even. 'Zou je ze nog eens willen zien?' vroeg ik.

'Ja.'

'Weetje dat zeker?'

'Ja.'

'En raak je dan niet over je toeren?'

'Nee. Niet als jij erbij bent.'

Ik haalde de tas uit de kast en nam hem mee naar buiten. Sylvie zat met haar knieën opgetrokken tot onder haar kin en sloeg me zenuwachtig gade. Ik zette de tas neer. 'Zal ik... Zal ik alles netjes neerleggen terwijl jij binnen wacht? Dan roep ik je als ik klaar ben.'

Ze knikte en sprong op. 'Ik wil cola. Mag ik een cola?'

'Ja.'

Ze rende naar binnen.

Ik haalde diep adem en ritste de tas open. Ik had er nog niet echt in gekeken.

Toen alles klaar was, ging ik naar binnen om Sylvie te halen; ze zat in de zitkamer met haar glas cola televisie te kijken.

'Kom,' zei ik, terwijl ik mijn hand naar haar uitstak. Samen liepen we naar de achterdeur. Van daaruit kon ze iets in het gras zien liggen. Ze drukte zich tegen mij aan.

'Je hoeft er niet naar te kijken, weetje. Maar het kan je niets doen. Het leeft niet.'

'Wat is het?'

'Een meisje.'

'Een meisje? Zoals ik?'

'Ja. Dat zijn haar botjes en haar haren, en de resten van haar jurk.'

We liepen erheen. Tot mijn verrassing liet Sylvie mijn hand los en knielde ze neer naast de botjes. Ze bleef er lange tijd naar zitten kijken.

'Dat is heel mooi blauw,' zei ze ten slotte. 'Wat is er met de rest van haar jurk gebeurd?'

'De rest is...' Vergaan. Nóg een woord dat ik niet kende. 'De rest is vergaan. Het is al een heel oude jurk,' legde ik onhandig uit.

'Haar haren hebben dezelfde kleur als de jouwe.'

'Ja.'

'Waar komt ze vandaan?'

'Uit Zwitserland. Ze hadden haar onder de grond begraven. Onder de steen van een open haard.'

'Waarom?'

'Waarom ze gestorven is, bedoel je?'

'Nee. Waarom hebben ze haar onder de haard begraven? Opdat ze het niet koud zou hebben?'

'Misschien.'

'Hoe heette ze?'

'Marie.'

'Ze moet opnieuw begraven worden.'

'Waarom?' Ik was nieuwsgierig naar hetgeen ze zou zeggen.

'Omdat ze een huis nodig heeft. Ze kan hier niet voor eeuwig blijven.'

'Dat is waar.'

Sylvie ging in het gras zitten en strekte zich toen uit naast de botjes. 'Ik ga slapen,' verklaarde ze.

Ik vroeg me af of ik daar iets van moest zeggen, in de trant van dat je zoiets toch niet kon doen, dat ze er misschien nachtmerries aan over zou houden, dat Mathilde thuis zou kunnen komen en ons zo zou vinden en mij een slechte oppas zou vinden omdat ik haar dochter naast een skelet liet slapen, maar ik zei helemaal niets. In plaats daarvan ging ik aan de andere kant van het skelet liggen.

'Vertel me een verhaaltje,' beval Sylvie.

'Ik ben niet echt goed in verhalen vertellen.'

Sylvie ging op haar zij liggen en steunde op haar elleboog. 'Alle grote mensen kunnen verhalen vertellen! Vertel me er een.'

'Goed. Er was eens een klein meisje met blond haar en een blauwe jurk.'

'Zoals ik? Leek ze op mij?'

'Ja.'

Sylvie glimlachte tevreden, ging weer liggen en sloot haar ogen.

'Ze was een moedig meisje. Ze had twee oudere broers, en een moeder en een vader en een grootmoeder.'

'Hielden ze van haar?'

'Ja, alleen de grootmoeder hield niet van haar.'

'Waarom niet?'

'Dat weet ik niet.' Ik zweeg. Sylvie deed haar ogen open. 'Ze was een lelijke oude vrouw,' vervolgde ik haastig. 'Ze was klein en liep altijd in zwarte kleren. En ze zei nooit iets.'

'Hoe wist het meisje dat haar grootmoeder niet van haar hield als ze nooit iets zei?'

'Ze... ze had heel felle ogen en staarde naar het meisje zoals ze dat naar niemand anders deed. En dus wist het meisje dat ze niet van haar hield. En het was nog veel erger wanneer ze haar blauwe lievelingsjurk droeg.'

'Misschien omdat haar grootmoeder zelf zo'n mooie blauwe jurk wilde hebben!'

'Misschien. Hij was gemaakt van heel mooie stof, maar ze hadden er net voldoende van kunnen kopen om de jurk voor het meisje te maken. En wanneer ze haar jurk droeg, zag ze eruit als de hemel.'

'Was het een toverjurk?'

'Natuurlijk. Hij beschermde haar tegen haar grootmoeder en tegen andere dingen, zoals het vuur en wolven en vervelende jongens. En tegen verdrinken. Op een dag speelde het meisje bij de rivier en ze viel erin. Ze ging kopje-onder en zag de vissen langs zich heen zwemmen, en ze dacht dat ze zou verdrinken. Maar toen blies de jurk zich op met lucht en dreef ze omhoog naar de oppervlakte en kon ze weer op de kant klimmen. Dus als ze haar mooie blauwe jurkje droeg, wist haar moeder dat ze veilig was.'

Ik keek naar Sylvie. Ze was in slaap gevallen. Mijn blik viel op de resten blauw tussen ons in.

'Behalve dan die ene keer,' voegde ik eraan toe. 'En één keer is voldoende.'

Ik droomde dat ik in een huis stond dat tot op de grond afbrandde. Overal vielen stukken hout naar beneden en dwarrelde gloeiende as in het rond. Toen verscheen er opeens een meisje. Ik kon haar alleen maar vanuit mijn ooghoeken zien; wanneer ik rechtstreeks naar haar keek, was ze weg. Er hing een blauwe gloed om haar heen.

'Vergeet me niet,' zei ze. Ze veranderde in Jean-Paul; hij had zich al dagenlang niet meer geschoren en zag er verwilderd uit. Zijn haren waren gegroeid en de uiteinden krulden om en zijn gezicht en armen zaten onder het roet. Ik stak mijn hand naar hem uit en betastte zijn gezicht, en toen ik mijn hand weghaalde, liep er van zijn neus tot aan zijn kin een litteken over zijn wang.

'Hoe kom je daaraan?' vroeg ik.

'Van het leven,' antwoordde hij.

Er gleed een schaduw over mijn gezicht en ik werd wakker. Mathilde stond met haar rug naar de ondergaande zon over mij heen gebogen. Ze stond met over elkaar geslagen armen en zag eruit alsof ze al een poosje naar ons had staan kijken. Ik ging zitten. 'Het spijt me,' zei ik. 'Ik realiseer me dat dit er nogal bizar uit moet zien.'

Mathilde snoof. 'Ja, maar verbazen doet het me niet. Ik wist dat Sylvie die botjes nog eens zou willen zien. En zo te zien is ze er nu niet bang meer voor.'

'Nee. Ik was verbaasd dat ze er zo rustig op reageerde.'

Ze werd wakker van onze stemmen. Sylvie draaide zich op haar zij en ging zitten. Ze had rode wangen, keek om zich heen en haar blik bleef op de botjes rusten.

'Maman,' zei ze, 'we gaan haar begraven.'

'Wat? Hier in de tuin?'

'Nee. Bij haar huis.'

Mathilde keek me aan.

'Ik weet waar,' zei ik.

Mathilde leende me haar auto om naar Mende te gaan. Het was vreemd om te denken dat ik daar pas drie weken geleden geweest was, want er was sindsdien zo veel gebeurd. Ik wandelde door de kathedraal en de donkere, smalle straatjes van het oude centrum en had precies hetzelfde gevoel als toen - het was geen gastvrije plek. Ik was blij dat Mathilde niet in het centrum woonde - want zelfs een kale buitenwijk zonder bomen was beter dan dit.

Het adres bleek dezelfde pizzeria te zijn als die waar ik eerder gegeten had. Het was er bijna even leeg als de laatste keer. Ik voelde me rustig toen ik naar binnen ging, maar toen ik Rick achter een glas wijn in de kaart zag zitten kijken, draaide mijn maag zich om. Ik had hem dertien dagen lang niet gezien, en het waren dertien lange dagen geweest. Hij keek op en zag me. Hij glimlachte zenuwachtig en stond op. Hij was in zijn kantoorkleren - een wit overhemd, een donkerblauwe katoenen blazer en bootschoenen. Hij zag er groot en gezond en Amerikaans uit in dat donkere, grotachtige restaurant. Hij deed me denken aan een Cadillac die zich door een smal straatje wurmt.

We gaven elkaar een onhandige kus.

'Jezus, Ella, wat is er met je gezicht gebeurd?'

Ik voelde aan de bult op mijn voorhoofd. 'Ik ben gevallen,' zei ik. 'Het is niets.'

We gingen zitten. Rick schonk een glas wijn voor me in voor ik 'nee' had kunnen zeggen. Ik maakte beleefd mijn lippen nat maar dronk er niet van. De geur van zuur en azijn deed me bijna kokhalzen, en ik zette het glas snel weer op tafel.

We zaten stilzwijgend tegenover elkaar. Ik realiseerde me dat ik het gesprek zou moeten openen.

'Dus Mathilde heeft je gebeld,' begon ik zonder al te veel overtuiging.

'Ja. God, die spreekt snel, zeg! Ik begreep niet echt goed waarom je me niet zelf kon bellen.'

Ik haalde mijn schouders op. Ik voelde hoe mijn maag zich begon samen te ballen van de spanning.

'Ella, ik wil een paar dingen zeggen. Goed?'

Ik knikte.

'Ik weet dat deze verhuizing naar Frankrijk moeilijk voor je is geweest. Het was moeilijker voor jou dan voor mij. Ik hoefde alleen maar op een ander kantoor te werken. De mensen zijn anders, maar het werk is min of meer hetzelfde. Maar jij, jij hebt geen werk en geen vrienden, en ik kan me voorstellen dat je je eenzaam moet voelen en dat je je verveelt. Ik kan begrijpen dat je niet gelukkig bent hier. Misschien heb ik wel niet genoeg aandacht aan je besteed omdat ik het zo druk had met mijn werk. En dus verveel je je, en, nou ja, ik kan best begrijpen dat er verleidingen zijn, zelfs in zo'n achterafgat als Lisle.'

Hij keek naar de psoriasis op mijn armen en leek er even door van zijn stuk gebracht.

'Ik heb dus nagedacht,' vervolgde hij, de draad van zijn monoloog weer opnemend. 'En ik stel voor om opnieuw te beginnen.'

De kelner onderbrak hem om de bestelling op te nemen. Ik was zó zenuwachtig dat ik helemaal niet aan eten kon dénken, maar omwille van de vorm bestelde ik de meest simpele pizza die er was. Het was warm en benauwd in het restaurant; ik voelde dat ik op mijn voorhoofd en in mijn handen begon te zweten, en nam beverig een slokje water.

'En nu blijkt er,' vervolgde Rick, 'een eenvoudige manier te zijn om dat te doen. Je weet dat ik in Frankfurt was om besprekingen te voeren over dat woningbouwproject?'

Ik knikte.

'Ze hebben me gevraagd of ik de bouwleiding ervan op me wil nemen. Het gaat om een gezamenlijk project tussen hun kantoor en het onze.' Hij zweeg en keek me afwachtend aan.

'Nou, dat is geweldig, Rick. Dat is geweldig voor je.'

'Nou, en dat betekent dat we naar Duitsland zouden kunnen verhuizen. Dat is onze kans om opnieuw te beginnen.'

'Je bedoelt dat we wéggaan uit Frankrijk?'

Mijn toon verbaasde hem. 'Ella, sinds we hier zijn, doe je niets anders dan klagen over dit land. De mensen zijn niet aardig, je hebt geen vriendinnen, ze behandelen je als een buitenlandse en zijn zo stijf. Waarom zou je hier willen blijven?'

'Ik woon hier,' zei ik, zonder al te veel overtuiging.

'Ik probeer alleen maar redelijk te zijn. En ik vind van mezelf dat ik héél redelijk ben. Ik ben bereid om deze hele geschiedenis te vergeven en te vergeten - je weet wel. Het enige dat ik van je vraag, is dat we ergens anders gaan wonen. Is dat onredelijk?'

'Nee, dat lijkt me niet.'

'Goed.' Hij keek me aan, en zijn welwillendheid liet hem even in de steek. 'Je geeft dus toe dat je iets met hem hebt gehad.'

De harde knoop in mijn maag verplaatste zich en nu brak het zweet me ook uit op mijn bovenlip. Ik stond op. 'Ik moet naar de wc. Ik ben zó weer terug.'

Het lukte me om kalm bij de tafel vandaan te lopen, maar toen ik eenmaal in de wc was en de deur achter me op slot had gedaan, liet ik me gaan en moest ik verschrikkelijk overgeven met lange, gierende halen, die mijn hele lichaam deden schokken. Het voelde aan alsof ik dit al heel lang had willen doen, dat ik alles eruit gooide wat ik in Frankrijk en Zwitserland gegeten had.

Uiteindelijk was ik helemaal leeg. Ik ging op mijn hurken zitten en leunde tegen de muur van het hokje. Het licht van de plafonnière scheen rechtstreeks op mijn hoofd alsof het een schijnwerper was. De spanning was weggevloeid; ik was uitgeput, maar ondanks dat kon ik voor het eerst sinds dagen weer helder denken. Ik begon te grinniken.

'Duitsland. Godallemachtig,' zei ik zachtjes voor me heen.

Toen ik terugkwam, stonden onze pizza's op tafel. Ik pakte mijn bord, zette het op de tafel ernaast en ging zitten.

'Is er iets?' vroeg Rick, en er verscheen een rimpel op zijn voorhoofd. 'Geen structurele fouten, hoop ik?'

'Nee.' Ik schraapte mijn keel. 'Rick, ik moet je iets vertellen.'

Hij keek me achterdochtig aan; hij had geen idee wat ik zou gaan zeggen.

'Ik ben zwanger.'

Hij schrok zich wild. Zijn gezicht was als een televisie waarop, terwijl de verschillende gedachten hem door het hoofd schoten, het beeld om de paar seconden veranderde.

'Maar dat is toch geweldig nieuws, niet? Dat wilde je toch? Alleen...' De twijfel op zijn gezicht was zó pijnlijk dat ik mijn hand bijna op de zijne had gelegd. Op dat moment realiseerde ik me dat ik zou kunnen liegen en dat daarmee alles opgelost zou zijn. Dit was de open deur waar ik op gewacht had. Maar ik ben nooit goed geweest in liegen.

'Het is van jou,' zei ik ten slotte. 'Het moet gebeurd zijn vlak voordat ik de pil weer ben gaan nemen.'

Rick sprong op van tafel, kwam naar me toe en omhelsde me. 'Champagne!' riep hij. 'Laten we champagne bestellen!'

Hij keek om zich heen naar de kelner.

'Nee, nee,' zei ik. 'Alsjeblieft niet. Ik voel me niet zo lekker.'

'O. Ja. Kom op, we gaan naar huis. Nu. Heb je je spullen bij je?' Hij keek om zich heen.

'Nee. Rick. Ga zitten. Alsjeblieft.'

Dat deed hij, en hij keek me opnieuw onzeker aan. Ik haalde diep adem.

'Ik ga niet mee terug naar huis.'

'Maar... daarvoor zijn we toch hier?'

'Waarvoor zijn we hier?'

'Hier, in dit restaurant. Ik dacht dat je weer gewoon mee terug naar huis ging. Ik ben speciaal met de auto gekomen.'

'Heeft Mathilde dat tegen je gezegd?'

'Nee, maar ik nam aan...'

'Nou, dat had je dan niet moeten doen.'

'Maar je bent zwanger.'

'Laten we dat nu maar even buiten beschouwing laten.'

'Dat gaat niet. Als je zwanger bent, is er een kind om rekening mee te houden.'

Ik zuchtte. 'Ja, daar heb je wel gelijk in.'

Rick dronk zijn glas in twee grote slokken leeg en zette het toen met een luide klap terug op tafel. 'Ella,' zei hij toen, 'je moet me iets uitleggen. Je hebt me niet verteld waarom je naar Zwitserland bent gegaan. Heb ik iets verkeerd gedaan? Waarom doe je zo vreemd tegen me? Je liet doorschemeren dat er iets met óns aan de hand zou zijn. Daar kijk ik van op. Als er iemand van streek zou moeten zijn, dan ben fk het wel. Jij bent degene die hier spelletjes speelt.'

Ik wist niet hoe ik het op een aardige manier zou moeten zeggen. Rick leek dat aan te voelen. 'Zeg me maar gewoon waar het op staat,' zei hij. 'Wees eerlijk.'

'Het is gebeurd toen we hier zijn komen wonen. Ik voel me anders.'

'Hoe?'

'Dat is moeilijk uit te leggen.' Ik dacht even na. 'Het lijkt een beetje op het kopen van een cd. Je bent er dan een tijdje helemaal weg van. Je draait hem de hele dag en kent alle nummers uitje hoofd. En je denkt dat je hem helemaal door en door kent en hij een speciale betekenis voor je heeft. Zoals bijvoorbeeld de eerste plaat die je zelf hebt gekocht toen je een tiener was.'

'The Beach Boys. Surf's Up.'

'Precies. En dan op een dag draai je hem opeens niet meer - er is geen speciale reden voor, het is geen bewuste beslissing. Je hebt er opeens geen behoefte meer aan. De muziek heeft niet meer dezelfde uitwerking op je. Je kunt ernaar luisteren en je weet dat het nog steeds goede nummers zijn, maar ze hebben die speciale bekoring voor je verloren. Zomaar.'

'Dat is me met de Beach Boys nog nooit gebeurd. Ik vind hun nummers nog steeds even goed.'

Ik sloeg hard met mijn vuist op tafel. 'Verdómme! Waarom dóe je dat nu toch?'

De paar mensen in het restaurant keken op.

'Wat?' siste Rick. 'Wat heb ik gedaan?'

'Je luistert niet naar me. Ik kom met een metafoor en jij draait hem de nek om. Je wilt gewoon niet luisteren naar wat ik probeer te zeggen.'

'Wat probeer je dan te zeggen?'

'Ik geloof dat ik niet meer van je houd! Dat probeer ik te zeggen, maar je wilt niet luisteren!'

'O.' Hij leunde achterover. 'Waarom zeg je dat dan niet gewoon? Waarom moest je de Beach Boys erbij slepen?'

'Ik heb geprobeerd het uit te leggen met een metafoor om het er gemakkelijker op te maken. Maar je staat erop het vanuit jóuw uitgangspunt te bekijken.'

'Hoe zou ik het anders moeten bekijken?'

'Van mijn uitgangspunt! Van het mijne!' Ik trommelde met mijn knokkels op mijn borst. 'Kun je de dingen dan nooit eens bekijken zoals ik ze zie? Je doet tegen iedereen zo vriendelijk en aardig, maar je krijgt altijd je zin, en je krijgt het altijd voor elkaar om mensen de dingen vanuit jóuw standpunt te laten bekijken.'

'Ella, zal ik je zeggen wat ik zie als ik de situatie vanuit jouw standpunt bekijk? Dan zie ik een vrouw die verdwaald is, die stuurloos is, die niet weet wat ze wil en het idee van een baby aangrijpt als iets wat haar bezig kan houden. En ze heeft genoeg van haar man, en dus naait ze de eerste de beste die haar pad kruist.'

Hij zweeg en keek naar het plafond. Hij schaamde zich, in het besef dat hij te ver was gegaan. Ik had hem nog nooit zo eerlijk horen zeggen wat hij dacht.

'Rick,' zei ik zacht. 'Dat is niet mijn standpunt. Dat is overduidelijk jóuw standpunt.' Ik begon te huilen, maar mijn tranen waren vooral tranen van opluchting.

De kelner kwam en haalde stilzwijgend onze onaangeroerde pizza's weg, waarna hij, zonder dat we hem daarom gevraagd hadden, de rekening op tafel legde. We keken er geen van tweeën naar.

'Is deze verandering in je gevoelens... iets tijdelijks of is het permanent?' vroeg Rick, toen ik was uitgehuild.

'Dat weet ik niet.'

Hij probeerde het nog eens. 'Die cd waar je het over had. Komt dat ooit weer terug? Ik bedoel, kun je ooit weer opnieuw geobsedeerd raken van die muziek?'

Ik dacht na over zijn vraag. 'Soms.' Maar nooit voor lange tijd, voegde ik er in gedachten aan toe. Het is nooit meer echt, zoals die eerste keer.

'Dus dan verandert de situatie misschien wel.'

'Rick, het enige dat ik weet, is dat ik op dit moment niet bij je terug kan komen.' Ik voelde hoe de tranen mij opnieuw in de ogen sprongen.

'Weetje,' voegde ik eraan toe. 'Ik heb je nog niet eens verteld wat er in Zwitserland is gebeurd. En in Frankrijk. Wat ik over de Tourniers ontdekt heb. Een heel verhaal. Ik zou een heel verhaal kunnen vertellen - en de paar hiaten hier en daar met mijn fantasie kunnen vullen. Weet je, ik leid een heel ander leven, waar jij helemaal niets van af weet.'

Rick klemde de brug van zijn neus tussen zijn duim en wijsvinger. 'Waarom schrijf je het niet op?' vroeg hij. Hij wierp nog een blik op mijn psoriasis. 'En nu wil ik hier weg. Het is hierbinnen veel te benauwd.'

Mathilde was nog op toen ik terugkwam. Ze zat, met haar lange benen op de koffietafel, op de bank in de zitkamer een tijdschrift te lezen. Ze keek me vragend aan. Ik plofte naast haar op de bank en keek naar het plafond.

'Rick wil naar Duitsland verhuizen,' zei ik.

' Vraiment? Zo ineens?'

'Ja. En ik ga niet met hem mee.'

'Naar Duitsland?' Ze trok een gezicht. 'Natuurlijk niet.'

Ik snoof. 'Zeg eens eerlijk, is er, afgezien van Frankrijk, nog een ander land waar je graag zou willen wonen?'

'Amerika.'

'Maar daar ben je nog nooit geweest!'

'Nee, maar ik weet zeker dat ik het daar heerlijk zou vinden.'

'Ik kan me niet voorstellen dat ik terug zou gaan. Californië komt me zo vreemd voor nu.'

'Wil je dan terug?'

'Ik weet niet. Maar wat ik zeker niet wil, is naar Duitsland gaan.'

'Heb je Rick verteld dat je zwanger bent?'

Ik ging zitten. 'Hoe weet jij dat?'

'Dat is toch duidelijk! Je bent moe, je vindt het eten niet lekker, maar als je eet, schrok je alles achter elkaar op. En als je niet praat, is het net alsof je luistert naar iets binnenin je. Ik weet het nog heel goed van Sylvie. En wie is de vader?'

'Rick.'

'Weetje dat zeker?'

'Ja. We hebben een tijdje geprobeerd om een kind te verwekken, maar toen zijn we er toch maar weer mee opgehouden. Kennelijk was ik toen al zwanger. Bij nader inzien heb ik al enige weken last van de symptomen.'

'En Jean-Paul?'

Ik ging op mijn buik liggen en drukte mijn gezicht in een kussen. 'Wat is er met Jean-Paul?'

'Ga je naar hem toe? Ben je van plan om met hem te praten?'

'Ik kan me niet voorstellen dat ik iets tegen hem zou kunnen zeggen dat hij graag wil horen.'

'Mais... Natuurlijk wil hij je zien en luisteren naar watje hem te vertellen hebt, ook al is het slecht nieuws. Je bent niet erg aardig tegen hem geweest.'

'O, dat weet ik nog zo net niet. Ik dacht dat ik juist aardig was om niets meer van me te laten horen.'

Tot mijn opluchting veranderde Mathilde van onderwerp. 'Ik neem woensdag vrij,' zei ze, 'om, zoals je hebt voorgesteld, naar Le Pont de Montvert te kunnen gaan. We nemen Sylvie ook mee. Ze vindt het heerlijk daar. En dan zul je Monsieur Jourdain natuurlijk ook weer zien.'

'O, ik kan amper wachten.'

Ze schoot in de lach en ik lachte met haar mee.

Woensdagochtend wilde Sylvie me per se helpen bij het aankleden. Ze kwam de badkamer binnen, waar ik bezig was een witte short en een beige shirt aan te trekken, ging tegen de wastafel geleund staan en keek me aan.

'Waarom draag je altijd wit?' vroeg ze.

O, jee, daar gaan we weer, dacht ik. 'Dit shirt is niet echt wit,' zei ik. 'Het is een beetje bruinig... een beetje de kleur van de muesli die je voor het ontbijt eet.'

'Ik eet cornflakes voor het ontbijt, en die zijn oranje!'

Ik had die ochtend drie kommen cornflakes gegeten en had nog steeds honger.

'Alors, wat wil jij dan dat ik aantrek?'

Sylvie klapte in haar handjes, rende naar de zitkamer en begon in mijn tas te graaien. 'Al je kleren zijn wit of bruin,' riep ze even later teleurgesteld uit. Ze haalde Jean-Pauls blauwe shirt uit de tas. 'Alleen dit niet. Trek dit maar aan,' zei ze. 'Waarom heb je dit nog niet eerder gedragen?'

Jacob had het shirt in Moutier voor me gewassen. Het bloed was er voor het grootste gedeelte uitgegaan, maar achterop zat nog een roestkleurige kring. Ik dacht dat je het niet echt kon zien wanneer je er niet bewust op lette, maar Mathilde zag het meteen. Ik zag haar opgetrokken wenkbrauwen en draaide mijn hoofd in een vreemde hoek om naar mijn rug te kunnen kijken.

'Zeg maar niets,' zei ik.

Ze lachte. 'Was het zó erg?'

'Maar zo zag het er voorheen niet uit, dat zweer ik je.'

Mathilde keek op haar horloge. 'We moeten gaan. Monsieur Jourdain wacht op ons,' zei ze. Ze trok de gangkast open, haalde de sporttas eruit en gaf hem aan mij.

'Heb je hem echt gebeld?'

'Ella, hij is een beste man. Hij heeft een goed hart. Nu hij weet dat je familie echt uit de streek afkomstig is, zal hij je behandelen als een lang verloren gewaande nicht.'

'Is Monsieur die man die mij mademoiselle heeft genoemd? Met dat zwarte haar?' wilde Sylvie weten.

'Nee, dat was Jean-Paul. Monsieur Jourdain is die oude man die van zijn stoel is gevallen. Weetje nog?'

'Ik vind Jean-Paul aardig. Komt hij ook?'

Mathilde keek me grinnikend aan. 'Dit is zijn shirt,' zei ze, terwijl ze aan het rugpand van het hemd trok.

Sylvie keek me aan. 'Waarom draag jij het dan?' Ik kreeg een kleur, en Mathilde lachte.

Het was een schitterende dag. In Mende zelf was het warm, maar in de bergen was het koel en fris. We zongen onderweg, en Sylvie leerde me de liedjes die ze op zomerkamp had geleerd. Het was vreemd om op weg naar een begrafenis te zingen, maar het voelde niet misplaatst aan. We brachten Marie terug naar huis.

Toen we voor de mairie van Le Pont de Montvert stopten, kwam Monsieur Jourdain meteen naar buiten. Hij gaf ons allemaal een hand, Sylvie ook, en hield mijn hand wat langer vast. 'Madame,' zei hij, en hij glimlachte. Hij maakte me nog steeds zenuwachtig; misschien wist hij dat wel, want zijn glimlachje had iets wanhopigs, als van een kind dat graag als volwassene behandeld wil worden.

'Laten we koffie drinken,' zei hij toen opeens, en hij nam ons mee naar het café. We bestelden koffie, en Orangina voor Sylvie, die, vanaf het moment dat ze de kat van het café ontdekt had, niet meer aan tafel te houden was. Wij volwassenen bleven achter en er viel een pijnlijke stilte tussen ons, tot Mathilde met haar hand op tafel sloeg en riep: 'De kaart! Ik ga de kaart even uit de auto halen. We willen zien waar we naartoe gaan.' Ze sprong op en liet ons alleen.

Monsieur Jourdain schraapte zijn keel. 'La Rousse,' begon hij, 'weet u nog dat ik u beloofd heb dat ik zou proberen wat meer te achterhalen over de familie die in uw bijbel staat?'

'Ja.'

'Alors, ik heb wat gevonden.'

'Wat, een Tournier?'

'Nee, geen Tournier. Ze heët Elisabeth Moulinier. Ze is de kleindochter van een man die in 1'Höpital heeft gewoond, een dorp hier niet zo ver vandaan. Het was zijn bijbel. Toen hij gestorven was, heeft ze de bijbel naar de mairie gebracht.'

'Hebt u haar grootvader gekend?'

Monsieur Jourdain tuitte zijn lippen. 'Nee,' zei hij kortaf.

'Maar... Ik dacht dat iedereen hier iedereen kende. Dat heeft Mathilde me verteld.'

Hij fronste zijn voorhoofd. 'Hij was katholiek,' zei hij zacht.

'O, dat zal toch niet waar zijn!' riep ik uit.

Hij keek beschaamd, maar ook koppig.

'Laat maar,' verzuchtte ik hoofdschuddend.

'Hoe dan ook, ik heb tegen die Elisabeth gezegd dat u vandaag hier zou zijn. Ze komt om kennis met u te maken.'

'Dat is...' Wat is het, Ella, vroeg ik mij af. Was het geweldig? Wil ik wel kennismaken met deze familie?

'Dat was vriendelijk van u, dat u dat geregeld hebt,' zei ik. 'Dank u.'

Mathilde kwam op dat moment terug met de kaart en legde hem op tafel.

'La Baume du Monsieur is een heuvel,' vertelde Monsieur Jourdain. 'Kijk, hier staat de ruïne van een boerderij aangegeven.' Hij wees op een klein symbooltje. 'Gaan jullie maar vast, dan kom ik over een uurtje of twee met Madame Moulinier.'

Toen ik de ongewassen en gebutste auto langs de kant van de weg zag staan, maakte mijn maag een dubbele salto. Mathilde, dacht ik. Ze is dol op telefoneren. Ik keek haar van terzijde aan. Ze zette haar auto erachter en probeerde onschuldig te kijken, maar haar zelfvoldane glimlachje ontging mij niet. Toen ze me zag kijken, haalde ze haar schouders op.

'Waarom ga je niet vast vooruit?' vroeg ze. 'Sylvie en ik willen eerst nog even naar de rivier kijken, hè, Sylvie? We komen je wel achterna. Ga nu maar.'

Ik aarzelde, maar pakte ten slotte de sporttas, een schep en de kaart en liep het pad op. Toen bleef ik staan en keek om. 'Bedankt,' zei ik.

Mathilde glimlachte en zwaaide. 'Vas-y, chérie.'

Hij zat op de afgebrokkelde resten van een schoorsteen met zijn rug naar me toe en rookte een sigaret. Hij droeg het zalmkleurige hemd; de zon weerkaatste op zijn haar. Hij zag er zó echt uit, zo helemaal één met zichzelf en zijn omgeving, dat het bijna pijn deed naar hem te kijken. Ik voelde een golf van verlangen naar hem in mij opkomen - ik wilde hem ruiken, zijn warme huid aanraken.

Toen hij me zag, gooide hij de sigaret weg maar stond niet op. Ik zette de tas en de schep neer. Ik wilde mijn armen om hem heen slaan, mijn neus in zijn hals drukken en in tranen uitbarsten, maar dat ging niet. Eerst moest ik het hem vertellen. Het vergde een bijna bovenmenselijke zelfbeheersing van me om hem niet aan te raken, en ik werd er zó door afgeleid dat ik de eerste woorden die hij tegen me zei niet verstond. Ik moest hem vragen om ze te herhalen.

Hij herhaalde ze niet en keek me alleen maar lange tijd onderzoekend aan. Hij deed zijn best om niets van zijn emoties te laten blijken, maar ik zag dat het hem moeite kostte om zijn gezicht in de plooi te houden.

'Jean-Paul, het spijt me zo,' mompelde ik in het Frans.

'Waarom? Waar heb je spijt van?'

'O.' Ik vouwde mijn handen om mijn nek. 'Ik moet je zó veel vertellen dat ik gewoon niet weet waar ik moet beginnen.' Mijn kin begon te trillen en ik drukte mijn ellebogen tegen mijn borst om het beven tegen te gaan.

Hij legde zijn hand even op de blauwe plek op mijn voorhoofd.

'Hoe kom je daaraan?'

Ik glimlachte grimmig. 'Van het leven.'

'Vertel het me dan maar,' zei hij. 'En waarom je hier bent met dat daar.' Hij wees op de tas. 'Vertel het me in het Engels. Je spreekt Engels wanneer dat nodig is, en ik spreek Frans wanneer het nodig is.'

Ik had er nooit aan gedacht om het zo te doen. Hij had gelijk: ik zou mijn verhaal nooit naar behoren in het Frans hebben kunnen vertellen.

'In die tas zitten botten,' begon ik. Ik sloeg mijn armen over elkaar en drukte met mijn gewicht op mijn rechterbeen. 'De botten van een meisje. Dat is te zien aan de afmetingen en de vormen van de botten, en afgezien daarvan zijn er ook nog resten van een jurk en van haar haren. Ik heb alles gevonden onder de haardsteen van een boerderij waarvan beweerd wordt dat ze lange tijd het eigendom was van de Tourniers. In Zwitserland. Ik ben er zo goed als zeker van dat het de botten van Marie Tournier zijn.'

Ik onderbrak mijn allesbehalve vloeiende verhaal en wachtte op een kritische opmerking van hem. Toen die niet kwam, probeerde ik antwoord te geven op zijn onuitgesproken vragen. 'In onze familie zijn de voornamen tot op heden in stand gehouden. Er zijn nog steeds Jacobs en Jeans, en Hannahs en Susannes. Het is een soort van herdenken. Alle originele namen worden nog steeds gebruikt, met uitzondering van Isabelle en Marie. En ik weet wel dat je zult denken dat ik me zuiver op mijn fantasie baseer en geen enkel bewijs heb, maar volgens mij is dat omdat ze iets verkeerd hebben gedaan, vermoord zijn of gemeden werden, of iets dergelijks. En dat de familie hun namen daarom heeft laten vallen.'

Jean-Paul stak een sigaret op en inhaleerde diep.

'En er zijn nog meer bewijzen, bewijzen van het soort waar jij niet in zult geloven. Zoals haar haren, die haren daar in de tas hebben dezelfde kleur als de mijne. De kleur die mijn haren hebben gekregen sinds ik hier ben. En toen we die haardsteen aan het optillen waren en hij van de katrol viel, maakte dat hetzelfde geluid als ik in mijn nachtmerrie heb gehoord. Zo'n harde, galmende dreun. Precies hetzelfde. Maar het belangrijkste is het blauw. De resten van de jurk zijn precies het blauw waar ik van gedroomd heb. Het blauw van de Maagd.'

'Het blauw van de Tourniers,' zei hij.

'Ja. Toeval, zul je zeggen. En ik weet hoe je over toeval denkt. Maar er is té groot toeval. Voor mij is er té groot toeval.'

Jean-Paul stond op, schudde zijn benen en begon rondom de ruïne te lopen. Hij liep er helemaal omheen.

'Dit is de Mas de la Baume du Monsieur, niet?' vroeg hij, toen hij weer bij me was gekomen. 'De boerderij die in de bijbel staat.'

Ik knikte. 'We gaan de botten hier begraven.'

'Mag ik kijken?' Jean-Paul wees op de tas.

'Ja.' Hij had een idee. Ik kende hem goed genoeg om te zien dat hij iets van plan was, en dat gaf me op een bepaalde manier een geruststellend gevoel. Mijn maag, die vol vlinders was geweest vanaf het moment dat ik de Eend had zien staan, kwam tot rust en vroeg dringend om eten. Ik ging op de rotsblokken zitten en keek naar wat hij deed. Hij knielde neer voor de tas, ritste hem open en keek erin. Hij nam de tijd voor het bestuderen van de inhoud. Hij voelde even aan de haren en betastte de blauwe stof. Toen keek hij op en liet zijn blik over mijn gestalte gaan. Ik herinnerde me dat ik zijn hemd aanhad. Het blauw en het rood.

'Ik heb het niet met opzet aangetrokken,' zei ik. 'Ik wist helemaal niet dat je zou komen. Sylvie vond dat ik het aan moest trekken. Ze zei dat ik meer kleur moest dragen.'

Hij glimlachte.

'En nu we het daar tóch over hebben, het blijkt dat Goethe een nacht in Moutier heeft geslapen.'

Jean-Paul snoof. 'Alsof dat zo bijzonder is. Hij heeft overal een nacht geslapen.'

'Je hebt vast alles van Goethe gelezen.'

'Wat heb je ook alweer gezegd? Echt iets voor jou om op dit moment over Goethe te beginnen.'

Ik lachte. 'Touché. Hoe dan ook, het spijt me dat ik je hemd heb meegenomen. En het is - ik heb er een soort van ongeluk mee gehad.'

Hij bekeek het aandachtig. 'Ik kan er niets verkeerds aan ontdekken.'

'Je hebt de achterkant nog niet gezien. Nee, en ik laat je die ook niet zien. Dat is een ander verhaal.'

Jean-Paul ritste de tas weer dicht.

'Ik heb een idee,' zei hij,- 'maar ik weet niet of je er niet door van streek zult raken.'

'Niets kan me nog meer van streek maken dan ik al ben geweest.'

'Ik wil hier graven. Bij de schoorsteen.'

'Hoezo?'

'Het is maar een theorie.' Hij hurkte neer bij de resten van de haard. Er was niet veel van over. Het was een grote plaat van graniet geweest, zoals in Moutier, maar hij was doormidden gebroken en afgebrokkeld.

'Hé, ik wil haar echt niet daar begraven, als je daar soms aan mocht denken,' zei ik. 'Dat is wel de laatste plek waar ik haar wil begraven.'

'Ja, ja, dat begrijp ik. Ik zoek alleen maar wat.'

Ik bleef een tijdje naar hem zitten kijken terwijl hij stenen heen en weer schoof, maar toen ging ik naast hem zitten om hem te helpen, waarbij ik erop lette dat ik de grotere, zwaardere stenen aan hem overliet, uit voorzichtigheid vanwege mijn buik. Op een gegeven moment keek hij naar mijn rug en liet zijn wijsvinger langs de omtrek van de vlek gaan. Ik bleef voorovergebogen zitten en kreeg kippenvel op mijn armen en benen. Jean-Paul bracht zijn vinger omhoog, over mijn nek naar mijn hoofd, waar hij zijn hand spreidde en zijn vingers als een kam door mijn haren trok.

Hij hield zijn hand stil. 'Je wilt niet dat ik je aanraak,' zei hij. Het was geen vraag.

'Jij wilt me niet meer aanraken als je alles gehoord hebt. Ik heb je nog niet alles verteld.'

Jean-Paul liet zijn hand zakken en pakte de schep. 'Vertel het me straks maar,' zei hij, en begon te graven.

Ik was niet echt verbaasd toen hij de tanden vond. Hij hield ze omhoog om ze aan me te laten zien maar zei niets. Ik nam ze van hem aan, deed de tas open en haalde er het andere gebit uit. Ze waren even groot - kinderlanden. Ze voelden scherp aan in mijn hand.

'Waarom?' vroeg ik.

'In sommige culturen is het de gewoonte om, wanneer men een huis bouwt, dingen in de fundamenten ervan te begraven. Karkassen van dieren, en soms schoenen. En soms, maar niet vaak, mensen. De achterliggende gedachte was dat hun zielen in het huis zouden blijven en de boze geesten zouden verjagen.'

Er viel een lange stilte.

'Ze werden geofferd, bedoel je. Deze kinderen werden geofferd.'

'Misschien. Waarschijnlijk. Het is een té groot toeval dat er botten onder de haard van beide huizen liggen.'

'Maar... het waren christenen. Ze werden geacht godvruchtig te zijn, in plaats van bijgelovig!'

'Het geloof heeft het bijgeloof nooit helemaal kunnen onderdrukken. Het christelijk geloof lag als een sluier over de oudere geloven - ze werden ermee toegedekt, maar daarmee waren ze nog niet verdwenen.'

Ik keek naar de twee gebitten en rilde. 'Jezus, wat een familie! En ik ben één van hen. Ik ben ook een Tournier.' Ik begon te beven.

'Ella, je staat heel ver van ze af,' zei Jean-Paul zacht. 'Jij leeft in de twintigste eeuw. Je bent niet verantwoordelijk voor hun daden. En vergeet ook niet dat je net zo veel van je moeders familie afstamt als van die van je vader.'

'Maar dat neemt niet weg dat ik nog steeds een Tournier ben.'

'Ja, maar dat betekent niet dat je voor hun zonden zou moeten boeten.'

Ik keek hem met grote ogen aan. 'Dat woord heb ik jou nog nooit eerder horen gebruiken.'

Hij haalde zijn schouders op. 'Ik ben katholiek opgevoed. Sommige dingen raak je nu eenmaal nooit echt helemaal kwijt.'

Sylvie kwam in de verte achter de rotsen vandaan. Ze rende zigzaggend over het pad en zat waarschijnlijk een vlinder of een konijn achterna, zodat ze er zelf uitzag als een fladderende gele vlinder. Toen ze ons zag, vloog ze rechtstreeks op ons af.

'Jean-Paul!' riep ze uit. Toen ze bij ons was, ging ze naast hem staan.

Hij hurkte naast haar neer. 'Bonjour, Mademoiselle,' zei hij. Sylvie giechelde en legde haar handje op zijn schouder.

'Zijn jullie al begonnen met graven?' Ook Mathilde was achter de rotsen vandaan gekomen. 'Salut, Jean-Paul,' zei ze, waarbij ze hem grinnikend aankeek. Hij glimlachte naar haar. Ineens realiseerde ik me wat me te doen stond: ik moest me hier terugtrekken. Ik moest Mathilde wat plezier in het leven en Sylvie een vader bezorgen. Dat zou dan mijn offer zijn, een manier om de zonden van mijn familie weer goed te maken.

Ik deed een stapje naar achteren. 'Ik ga op zoek naar een plek voor het graf,' zei ik, en stak mijn hand uit. 'Sylvie, ga je mee?'

'Nee,' zei Sylvie. 'Ik blijf hier, bij Jean-Paul.'

'Maar - misschien is je moeder wel liever alleen met Jean-Paul.'

Ik had het nog niet gezegd of ik begreep dat ik een fout had gemaakt. Mathilde gierde het uit.

'O, echt, Ella, je kunt soms toch zó stom zijn!'

Jean-Paul zei niets, maar haalde een sigaret uit het zakje van zijn shirt, grijnsde en stak hem op.

'Ja, ik ben stom,' mompelde ik in het Engels. 'Ongelooflijk stom.'

We waren het allemaal eens over de plek - een grasveldje naast een grote kei in de vorm van een paddestoel, niet ver van de ruïne. De plek zou vanwege de vorm van de kei altijd gemakkelijk te vinden zijn.

Jean-Paul begon te graven terwijl we naast hem in het gras gingen zitten en aan de lunch begonnen. Toen loste ik Jean-Paul af en was het mijn beurt om te graven, en als laatste was Mathilde aan de beurt. Uiteindelijk hadden we een kuil van ongeveer een halve meter diep. Ik begon de botten uit te leggen. Onze kuil was groot genoeg voor twee, en hoewel Jean-Paul alleen maar de tanden had gevonden, legde ik ze zo alsof de rest van de botten er ook bij waren geweest. De anderen keken toe. Sylvie fluisterde iets in Mathildes oor. Toen ik klaar was, trok ik een blauwe draad uit de resten van de jurk en stak hem in mijn zak.

Toen ik was gaan staan, kwam Sylvie naar me toe. 'Maman zegt dat ik het aan jou moet vragen,' zei ze. 'Mag ik iets bij Marie in het graf begraven?'

'Wat?'

Sylvie haalde het lavendelzeepje uit haar zak.

'Ja,' zei ik. 'Maar doe eerst het papiertje eraf. Zal ik het er voor je in leggen?'

'Nee. Ik wil het zelf doen.' Ze ging naast het graf liggen, strekte haar arm en liet het zeepje op de plaats vallen. Toen stond ze op en sloeg het zand van haar kleren.

Ik wist niet wat ik nu moest doen. Ik had het gevoel iets te moeten zeggen, maar wist niet wat, en ik keek naar Jean-Paul. Tot mijn verbazing stond hij met gebogen hoofd en gesloten ogen en fluisterde iets voor zich heen. Mathilde deed hetzelfde, en Sylvie deed hen na.

Ik keek op en zag hoog boven ons een vogel met zijn vleugels fladderen en op dezelfde plek in de lucht blijven hangen.

Jean-Paul en Mathilde sloegen op hetzelfde moment een kruisje en deden hun ogen open. 'Kijk,' zei ik, en wees omhoog. De vogel was verdwenen.

'Ik heb hem gezien,' verklaarde Sylvie. 'Maak je geen zorgen, Ella, ik heb die rode vogel gezien.'

We schepten de kuil weer dicht, en om te voorkomen dat de vogels de botjes zouden oppikken, legden we er stenen op in de vorm van een piramide die ongeveer dertig centimeter hoog was.

We waren net klaar toen we hoorden fluiten en omkeken. Monsieur Jourdain stond bij de ruïne, en naast hem stond een jonge vrouw. Zelfs vanaf deze afstand was duidelijk dat ze ongeveer acht maanden zwanger was. Mathilde keek me aan, en we grinnikten. Jean-Paul had het gezien en keek vragend van de een naar de ander.

O, God, dacht ik, ik moet het hem nog vertellen. Mijn maag balde zich samen.

Toen ze vlakbij waren gekomen, struikelde de vrouw. Ik stond als aan de grond genageld.

'Mon Dieu!' kwam het ademloos over Mathildes lippen.

Sylvie klapte in haar handen. 'Ella, je hebt helemaal niet gezegd dat je zus zou komen!'

Ze was bij me aangekomen en bleef staan. We bekeken elkaar: onze haren, de vorm van ons gezicht, de bruine ogen. Toen liepen we naar elkaar toe en kusten elkaar op de wang: een, twee, drie keer.

Ze lachte. 'Jullie Tourniers kussen elkaar altijd drie keer, alsof twee keer niet voldoende zou zijn!'

Het was al laat toen we besloten terug te gaan. We zouden nog iets drinken in de bar en dan ieder onze eigen weg gaan: Mathilde en Sylvie naar Mende, Elisabeth naar haar huis in de buurt van Alès, Monsieur Jourdain naar zijn huis om de hoek van de mairie, Jean-Paul naar Lisle-sur-Tarn. Alleen ik wist niet waar ik naartoe moest.

Elisabeth en ik liepen samen naar de auto's.

'Kom je bij me logeren?' vroeg ze. 'Als je wilt, kun je nu meteen al met me meekomen.'

'Nee, nu niet, maar ik kom binnenkort. Ik moet eerst... een paar dingen regelen. Ik kom over een paar dagen.'

Bij de auto's keken zij en Mathilde me afwachtend aan. Jean-Paul tuurde naar de horizon.

'Eh, gaan jullie maar vast,' zei ik tegen hen. 'Ik rij wel met Jean-Paul mee. We treffen elkaar bij de bar.'

'Ella, je komt toch weer met ons mee terug naar huis, hè?' vroeg Sylvie bezorgd. Ze begon aan mijn arm te trekken.

'Maak je over mij maar geen zorgen, chérie.'

Toen de auto's om de bocht in de weg verdwenen waren, stonden Jean- Paul en ik aan weerszijden van zijn auto. 'Mag het dak open?' vroeg ik.

'Bien sur.'

We haakten het dakzeil los, rolden het naar achteren en maakten het vast. Toen we klaar waren, leunde ik tegen de zijkant van de auto en legde mijn armen op de bovenkant van het raampje. Jean-Paul stond tegen de andere kant geleund.

'Ik moet je iets vertellen,' zei ik, en probeerde de brok in mijn keel weg te slikken.

'In het Engels, Ella.'

'Goed. Ja. In het Engels.' Ik stopte opnieuw.

'Weet je,' zei hij. 'Ik had er geen idee van dat ik me zo ellendig zou kunnen voelen over een vrouw. Het is bijna twee weken geleden sinds je weg bent gegaan. Sinds die dag kan ik niet meer slapen, geen piano meer spelen en niet werken. De oude vrouwen in de bibliotheek plagen me. Mijn vrienden verklaren me voor gek. En Claude en ik maken ruzie over de stomste dingen.'

'Jean-Paul, ik ben zwanger.'

Hij keek me aan en zijn gezicht was één vraagteken. 'Maar we...' Hij zweeg.

Ik dacht weer aan liegen, over hoeveel gemakkelijker het zou zijn om te liegen. Ik wist dat hij me zou doorzien.

'Het is van Rick,' zei ik zacht. 'Het spijt me.'

Jean-Paul haalde diep adem. 'Dat hoeft je toch niet te spijten,' zei hij in het Frans. 'Je wilde toch een kind, niet?'

'Oui, mais...''

'Dan hoeft het je niet te spijten,' herhaalde hij in het Engels.

'Als het van de verkeerde is, dan is spijt alleen maar terecht.'

'Weet Rick het?'

'Ja. Ik heb het hem gisteravond verteld. Hij wil dat we naar Duitsland verhuizen.'

Jean-Paul trok zijn wenkbrauwen op.

'En wat wil jij?'

'Dat weet ik niet. Ik moet erover nadenken wat het beste voor de baby is.'

Jean-Paul zette zich af tegen de auto, liep naar de andere kant van de weg en keek uit over de velden, de brem en het graniet. Hij bukte zich, plukte een takje van de brem en kneep de bittere gele bloemen plat tussen zijn vingers.

'Ik weet het,' fluisterde ik zó zacht dat hij me niet kon verstaan. 'Het spijt me. Het is te veel, hé?'

Toen hij terugkwam naar de auto, lag er een vastberaden, haast stoïcijnse uitdrukking op zijn gezicht. Dit is zijn beste moment, dacht ik. Ik moest onverwacht glimlachen.

Jean-Paul lachte terug.

'Wat het beste is voor de moeder, is doorgaans het beste voor de baby,' zei hij. 'Als jij ongelukkig bent, dan is je kind dat ook.'

'Dat weet ik. Maar ik weet op dit moment niet wat het beste voor mij zou zijn. Ik weet niet eens waar ik nu thuishoor. Niet in Californië, dat is zeker. En in Lisle... Ik denk niet dat ik daarheen terug kan. Niet nu meteen. En ik hoor ook niet Zwitserland. En zeker niet in Duitsland.'

'Waar voel je je prettig?'

Ik keek om me heen. 'Hier,' zei ik. 'Hier, op deze plek.' Jean-Paul spreidde zijn armen heel wijd uit. 'Alors, tu es chez toi. Bienvenue.'

Epiloog

Ik keek omhoog naar de hemel, naar het verschoten blauw van de septemberlucht. De Tarn was nog warm. Ik lag op mijn rug, zwom met mijn armen, mijn borsten lagen plat en mijn haren dreven als blaadjes rond mijn gezicht. Ik keek omlaag: mijn buik begon net boven het wateroppervlak uit te komen. Ik legde mijn handen erop.

Op de oever hoorde ik het ritselen van papier.

'Wat is er met Isabelle gebeurd?'

'Dat weet ik niet. Soms denk ik dat ze is weggegaan uit Zwitserland en is teruggegaan naar de Cévennes. Ze heeft haar herder teruggevonden en haar kind gekregen, en ze leefden nog lang en gelukkig. En ze is zelfs weer katholiek geworden, om de Maagd Maria te kunnen aanbidden.'

'Een gelukkig einde.'

'Ja. maar aan de andere kant denk ik toch niet dat het zo is gegaan. Ik heb veel vaker het gevoel dat ze, op haar vlucht voor de Tourniers, ergens in een greppel langs de kant van de weg met een dode baby in haar buik is gecrepeerd. Vergeten, en zonder echt graf.'

Het was stil.

'Maar weet je wat nog veel erger is, en tegelijkertijd het waarschijnlijkst?'

'Kan er iets nog erger zijn dan dat?'

'Ze heeft ermee moeten leren leven. Ze is in Moutier gebleven en heeft daar tot aan haar dood geleefd met het lijk van haar dochter onder de haard.'

Isabelle knielt bij de kruising. Ze moet kiezen: ze kan verder gaan, ze kan teruggaan of blijven waar ze is.

'Help me, Heilige Moeder,'bidt ze. 'Help me kiezen.'

Even wordt ze gehuld in een blauwe gloed. Even is daar een moment van troost.

Ik ging met een ruk zitten, hurkte op de lange, gladde steen van de rivierbedding en mijn borsten werden weer rond. De baby was wakker geworden en begon als een katje te kermen. Elisabeth tilde hem op van zijn speeldeken op de oever van de rivier en bracht zijn mondje naar haar borst.

'Heeft Jean-Paul het al gelezen?' Ze legde haar hand op het manuscript dat naast haar op de grond lag.

'Nog niet. Dit weekend gaat hij het lezen. Ik ben doodsbang voor zijn oordeel.'

'Waarom?'

'Omdat zijn mening zo belangrijk voor me is. Hij heeft heel duidelijke opvattingen over de geschiedenis en zal mijn werk heel kritisch bekijken.'

Elisabeth haalde haar schouders op. 'Nou, en? Het is toch jóuw geschiedenis? Ónze geschiedenis?'

'Ja.'

'Zo, en wat is er met die schilder over wie je me wilde vertellen? Die Nicolas Tournier?'

'Ja, nou, Jean-Paul denkt dat hij geen familie is, maar volgens mij hoort hij er wel degelijk bij.'

Jacob komt bij de kruising en ziet zijn moeder op haar knieën in het blauwe licht. Ze ziet hem niet en hij blijft een poosje naar haar staan kijken - het blauwe licht weerkaatst in zijn ogen. Dan kijkt hij om zich heen en neemt de weg die naar het westen leidt.